১৬. ঞাণৰিভঙ্গো
১. এককমাতিকাদিৰণ্ণনা
৭৫১. ইদানি তদনন্তরে ঞাণৰিভঙ্গে একৰিধেন ঞাণৰত্থূতিআদিনা নযেন পঠমং একৰিধাদীহি দসৰিধপরিযোসানেহি দসহি পরিচ্ছেদেহি মাতিকং ঠপেত্ৰা নিক্খিত্তপদানুক্কমেন নিদ্দেসো কতো.
তত্থ একৰিধেনাতি একপ্পকারেন, এককোট্ঠাসেন ৰা. ঞাণৰত্থূতি এত্থ পন ঞাণঞ্চ তং ৰত্থু চ নানপ্পকারানং সম্পত্তীনন্তি ঞাণৰত্থু; ওকাসট্ঠেন ঞাণস্স ৰত্থূতিপি ঞাণৰত্থু. ইধ পন পুরিমেনেৰত্থেন ঞাণৰত্থু ৰেদিতব্বং. তেনেৰ একৰিধপরিচ্ছেদাৰসানে ‘‘যাথাৰকৰত্থুৰিভাৰনা পঞ্ঞা – এৰং একৰিধেন ঞাণৰত্থূ’’তি ৰুত্তং. পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ. ন হেতূতিআদীনি হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১.৬) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. সঙ্খেপতো পনেত্থ যং ৰত্তব্বং তং নিদ্দেসৰারে আৰি ভৰিস্সতি. যথা চেত্থ, এৰং দুকমাতিকাদিপদেসুপি যং ৰত্তব্বং তং তত্থেৰ আৰি ভৰিস্সতি. নিক্খেপপরিচ্ছেদমত্তং পনেত্থ এৰং ৰেদিতব্বং. এত্থ হি ‘‘ন হেতু অহেতুকা’’তিআদীহি তাৰ ধম্মসঙ্গহমাতিকাৰসেন, ‘‘অনিচ্চা জরাভিভূতা’’তিআদীহি অমাতিকাৰসেনাতি সঙ্খেপতো দুৰিধেহি পভেদতো অট্ঠসত্ততিযা পদেহি এককমাতিকা নিক্খিত্তা.
দুকানুরূপেহি পন পঞ্চতিংসায দুকেহি দুকমাতিকা নিক্খিত্তা.
তিকানুরূপেহি ‘‘চিন্তামযা পঞ্ঞা’’তিআদীহি চতূহি বাহিরত্তিকেহি, ‘‘ৰিপাকা পঞ্ঞা’’তিআদীহি অনিযমিতপঞ্ঞাৰসেন ৰুত্তেহি চুদ্দসহি মাতিকাতিকেহি, ৰিতক্কত্তিকে পঠমপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৰসেন ৰুত্তেহি তেরসহি, দুতিযপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৰসেন ৰুত্তেহি সত্তহি, ততিযপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৰসেন ৰুত্তেহি দ্ৰাদসহি, পীতিত্তিকে চ পঠমপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৰসেন ৰুত্তেহি তেরসহি, তথা দুতিযপদেন, ততিযপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৰসেন ৰুত্তেহি দ্ৰাদসহীতি অট্ঠাসীতিযা তিকেহি তিকমাতিকা নিক্খিত্তা.
চতুক্কমাতিকা পন ‘কম্মস্সকতঞাণ’ন্তিআদীহি একৰীসতিযা চতুক্কেহি, পঞ্চকমাতিকা দ্ৰীহি পঞ্চকেহি, ছক্কমাতিকা একেন ছক্কেন, সত্তকমাতিকা ‘‘সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনী’’তি এৰং সঙ্খেপতো ৰুত্তেহি একাদসহি সত্তকেহি, অট্ঠকমাতিকা একেন অট্ঠকেন, নৰকমাতিকা একেন নৰকেন.
১০. দসকমাতিকাৰণ্ণনা
৭৬০. দসকমাতিকা ‘‘দস তথাগতস্স তথাগতবলানী’’তিআদিনা একেনেৰ দসকেন নিক্খিত্তা. তত্থ দসাতি গণনপরিচ্ছেদো. তথাগতস্সাতি যথা ৰিপস্সীআদযো পুব্বকা ইসযো আগতা তথা আগতস্স; যথা চ তে গতা তথা গতস্স. তথাগতবলানীতি অঞ্ঞেহি অসাধারণানি তথাগতস্সেৰ বলানি; যথা ৰা পুব্ববুদ্ধানং বলানি পুঞ্ঞুস্সযসম্পত্তিযা আগতানি তথা আগতবলানীতিপি অত্থো. তত্থ দুৰিধং তথাগতস্স বলং – কাযবলঞ্চ ঞাণবলঞ্চ. তেসু কাযবলং হত্থিকুলানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –
কাল়াৰকঞ্চ গঙ্গেয্যং, পণ্ডরং তম্বপিঙ্গলং;
গন্ধমঙ্গলহেমঞ্চ, উপোসথছদ্দন্তিমে দসাতি. –
ইমানি হি দস হত্থিকুলানি.
তত্থ ‘কাল়াৰক’ন্তি পকতিহত্থিকুলং দট্ঠব্বং. যং দসন্নং পুরিসানং কাযবলং তং একস্স কাল়াৰকহত্থিনো. যং দসন্নং কাল়াৰকানং বলং তং একস্স গঙ্গেযস্স. যং দসন্নং গঙ্গেয্যানং তং একস্স পণ্ডরস্স. যং দসন্নং পণ্ডরানং তং একস্স তম্বস্স. যং দসন্নং তম্বানং তং একস্স পিঙ্গলস্স. যং দসন্নং পিঙ্গলানং তং একস্স গন্ধহত্থিনো. যং দসন্নং গন্ধহত্থীনং তং একস্স মঙ্গলস্স. যং দসন্নং মঙ্গলানং তং একস্স হেমৰতস্স. যং দসন্নং হেমৰতানং তং একস্স উপোসথস্স. যং দসন্নং উপোসথানং তং একস্স ছদ্দন্তস্স. যং দসন্নং ছদ্দন্তানং তং একস্স তথাগতস্স. নারাযনসঙ্খাতবলন্তিপি ইদমেৰ ৰুচ্চতি. তদেতং পকতিহত্থীনং গণনায হত্থিকোটিসহস্সানং, পুরিসগণনায দসন্নং পুরিসকোটিসহস্সানং বলং হোতি. ইদং তাৰ তথাগতস্স কাযবলং.
ঞাণবলং পন ইধ তাৰ পাল়িযং আগতমেৰ দসবলঞাণং. মহাসীহনাদে (ম. নি. ১.১৪৬ আদযো) দসবলঞাণং, চতুৰেসারজ্জঞাণং, অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণং, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণং, সংযুত্তকে (সং. নি. ২.৩৩-৩৪) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি, সত্তসত্ততি ঞাণানীতি এৰং অঞ্ঞানিপি অনেকানি ঞাণসহস্সানি – এতং ঞাণবলং নাম. ইধাপি ঞাণবলমেৰ অধিপ্পেতং ঞাণঞ্হি অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভকট্ঠেন চ বলন্তি ৰুত্তং.
যেহি বলেহি সমন্নাগতোতি যেহি দসহি ঞাণবলেহি উপেতো সমুপেতো. আসভং ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠানং উত্তমট্ঠানং; আসভা ৰা পুব্ববুদ্ধা, তেসং ঠানন্তি অত্থো. অপি চ গৰসতজেট্ঠকো উসভো, গৰসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো; ৰজসতজেট্ঠকো ৰা উসভো, ৰজসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো; সব্বগৰসেট্ঠো সব্বপরিস্সযসহো সেতো পাসাদিকো মহাভারৰহো অসনিসতসদ্দেহিপি অকম্পনীযো নিসভো. সো ইধ উসভোতি অধিপ্পেতো. ইদম্পি হি তস্স পরিযাযৰচনং. উসভস্স ইদন্তি আসভং. ঠানন্তি চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানং. ইদং পন আসভং ৰিযাতি আসভং. যথেৰ হি নিসভসঙ্খাতো উসভো উসভবলেন সমন্নাগতো চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৰং তথাগতোপি দসহি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো চতূহি ৰেসারজ্জপাদেহি অট্ঠপরিসপথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা সদেৰকে লোকে কেনচি পচ্চত্থিকেন পচ্চামিত্তেন অকম্পিযো অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি. এৰং তিট্ঠমানো চ তং আসভং ঠানং পটিজানাতি, উপগচ্ছতি, ন পচ্চক্খাতি, অত্তনি আরোপেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘আসভং ঠানং পটিজানাতী’’তি.
পরিসাসূতি অট্ঠসু পরিসাসু. সীহনাদং নদতীতি সেট্ঠনাদং অভীতনাদং নদতি, সীহনাদসদিসং ৰা নাদং নদতি. অযমত্থো সীহনাদসুত্তেন দীপেতব্বো. যথা ৰা সীহো সহনতো চ হননতো চ সীহোতি ৰুচ্চতি, এৰং তথাগতো লোকধম্মানং সহনতো পরপ্পৰাদানঞ্চ হননতো সীহোতি ৰুচ্চতি. এৰং ৰুত্তস্স সীহস্স নাদং সীহনাদং. তত্থ যথা সীহো সীহবলেন সমন্নাগতো সব্বত্থ ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো সীহনাদং নদতি, এৰং তথাগতসীহোপি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো অট্ঠসু পরিসাসু ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো ‘‘ইতি রূপ’’ন্তিআদিনা নযেন নানাৰিধদেসনাৰিলাসসম্পন্নং সীহনাদং নদতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পরিসাসু সীহনাদং নদতী’’তি.
ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতীতি এত্থ ব্রহ্মন্তি সেট্ঠং উত্তমং ৰিসুদ্ধং. চক্কসদ্দো চ পনাযং –
সম্পত্তিযং লক্খণে চ, রথঙ্গে ইরিযাপথে;
দানে রতনধম্মূর, চক্কাদীসু চ দিস্সতি;
ধম্মচক্কে ইধ মতো, তঞ্চ দ্ৰেধা ৰিভাৰযে.
‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) হি অযং সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘হেট্ঠা পাদতলেসু চক্কানি জাতানী’’তি (দী. নি. ২.৩৫) এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৰ ৰহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ রথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৰদ্ৰার’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইরিযাপথে. ‘‘দদং ভুঞ্জ মা চ পমাদো, চক্কং পৰত্তয সব্বপাণিন’’ন্তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্করতনং পাতুরহোসী’’তি এত্থ রতনচক্কে. ‘‘মযা পৰত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩) এত্থ উরচক্কে. ‘‘খুরপরিযন্তেন চেপি চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহরণচক্কে. ‘‘অসনিৰিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১; সং. নি. ২.১৬২) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ইধ পনাযং ধম্মচক্কে মতো.
তং পন ধম্মচক্কং দুৰিধং হোতি – পটিৰেধঞাণঞ্চ দেসনাঞাণঞ্চ. তত্থ পঞ্ঞাপভাৰিতং অত্তনো অরিযফলাৰহং পটিৰেধঞাণং; করুণাপভাৰিতং সাৰকানং অরিযফলাৰহং দেসনাঞাণং. তত্থ পটিৰেধঞাণং উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি দুৰিধং. তঞ্হি অভিনিক্খমনতো যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম; তুসিতভৰনতো ৰা যাৰ মহাবোধিপল্লঙ্কে অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম; দীপঙ্করব্যাকরণতো পট্ঠায ৰা যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দেসনাঞাণম্পি পৰত্তমানং পৰত্তন্তি দুৰিধং. তঞ্হি যাৰ অঞ্ঞাকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তিমগ্গা পৰত্তমানং, ফলক্খণে পৰত্তং নাম. তেসু পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, দেসনাঞাণং লোকিযং. উভযম্পি পনেতং অঞ্ঞেহি অসাধারণং বুদ্ধানংযেৰ ওরসঞাণং.
ইদানি যেহি দসহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, যানি আদিতোৰ ‘‘দস তথাগতস্স তথাগতবলানী’’তি নিক্খিত্তানি, তানি ৰিত্থারতো দস্সেতুং কতমানি দস? ইধ তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতোতিআদিমাহ. তত্থ ঠানঞ্চ ঠানতোতি কারণঞ্চ কারণতো. কারণঞ্হি যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি তদাযত্তৰুত্তিতায উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চ, তস্মা ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তং ভগৰা ‘‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতূ পচ্চযা উপ্পাদায তং তং ঠান’’ন্তি চ ‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায তং তং অট্ঠান’ন্তি চ পজানন্তো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. যম্পীতি যেন ঞাণেন. ইদম্পি তথাগতস্সাতি ইদম্পি ঠানাট্ঠানঞাণং তথাগতস্স তথাগতবলং নাম হোতীতি অত্থো. এৰং সব্বপদেসু যোজনা ৰেদিতব্বা.
কম্মসমাদানানন্তি সমাদিযিত্ৰা কতানং কুসলাকুসলকম্মানং; কম্মমেৰ ৰা কম্মসমাদানং. ঠানসো হেতুসোতি পচ্চযতো চেৰ হেতুতো চ. তত্থ গতিউপধিকালপযোগা ৰিপাকস্স ঠানং, কম্মং হেতু.
সব্বত্থ গামিনিন্তি সব্বগতিগামিনিঞ্চ অগতিগামিনিঞ্চ. পটিপদন্তি মগ্গং. যথাভূতং পজানাতীতি বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৰ পাণং ঘাতেন্তেসু ‘ইমস্স চেতনা নিরযগামিনী ভৰিস্সতি, ইমস্স তিরচ্ছানযোনিগামিনী’তি ইমিনা নযেন একৰত্থুস্মিম্পি কুসলাকুসলচেতনাসঙ্খাতানং পটিপত্তীনং অৰিপরীততো সভাৰং পজানাতি.
অনেকধাতুন্তি চক্খুধাতুআদীহি কামধাতুআদীহি ৰা ধাতূহি বহুধাতুং. নানাধাতুন্তি তাসংযেৰ ধাতূনং ৰিলক্খণতায নানপ্পকারধাতুং. লোকন্তি খন্ধাযতনধাতুলোকং. যথাভূতং পজানাতীতি তাসং তাসং ধাতূনং অৰিপরীততো সভাৰং পটিৰিজ্ঝতি.
নানাধিমুত্তিকতন্তি হীনাদীহি অধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৰং.
পরসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি ততো পরেসং হীনসত্তানং; একত্থমেৰ ৰা এতং পদদ্ৰযং ৰেনেয্যৰসেন পন দ্ৰেধা ৰুত্তং. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তন্তি সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং পরভাৰঞ্চ অপরভাৰঞ্চ ৰুড্ঢিঞ্চ হানিঞ্চাতি অত্থো.
ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানং, ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনং অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং, সৰিতক্কসৰিচারাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং, পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদীনঞ্চ নৰন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. সংকিলেসন্তি হানভাগিযধম্মং. ৰোদানন্তি ৰিসেসভাগিযধম্মং. ৰুট্ঠানন্তি যেন কারণেন ঝানাদীহি ৰুট্ঠহন্তি, তং কারণং.
পুব্বেনিৰাসানুস্সতিন্তি পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধানুস্সরণং.
চুতূপপাতন্তি চুতিঞ্চ উপপাতঞ্চ.
আসৰানং খযন্তি কামাসৰাদীনং খযসঙ্খাতং আসৰনিরোধং নিব্বানং.
ইমানীতি যানি হেট্ঠা ‘‘দস তথাগতস্স তথাগতবলানী’’তি অৰোচ, ইমানি তানীতি অপ্পনং করোতীতি. এৰমেত্থ অনুপুব্বপদৰণ্ণনং ঞত্ৰা ইদানি যস্মা তথাগতো পঠমংযেৰ ঠানাট্ঠানঞাণেন ৰেনেয্যসত্তানং আসৰক্খযাধিগমস্স চেৰ অনধিগমস্স চ ঠানাট্ঠানভূতং কিলেসাৰরণাভাৰং পস্সতি, লোকিযসম্মাদিট্ঠিঠানদস্সনতো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিঠানাভাৰদস্সনতো চ. অথ নেসং কম্মৰিপাকঞাণেন ৰিপাকাৰরণাভাৰং পস্সতি, তিহেতুকপটিসন্ধিদস্সনতো. সব্বত্থগামিনীপটিপদাঞাণেন কম্মাৰরণাভাৰং পস্সতি, আনন্তরিযকম্মাভাৰদস্সনতো. এৰং অনাৰরণানং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণেন অনুকূলধম্মদেসনত্থং চরিযাৰিসেসং পস্সতি, ধাতুৰেমত্তদস্সনতো. অথ নেসং নানাধিমুত্তিকতাঞাণেন অধিমুত্তিং পস্সতি, পযোগং অনাদিযিত্ৰাপি অধিমুত্তিৰসেন ধম্মদেসনত্থং. অথেৰং দিট্ঠাধিমুত্তীনং যথাসত্তি যথাবলং ধম্মং দেসেতুং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণেন ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং পস্সতি, সদ্ধাদীনং তিক্খমুদুভাৰদস্সনতো. এৰং পরিঞ্ঞাতিন্দ্রিযপরোপরিযত্তাপি পনেতে সচে দূরে হোন্তি, অথ ঝানাদিপরিঞ্ঞাণেন ঝানাদীসু ৰসীভূতত্তা ইদ্ধিৰিসেসেন খিপ্পং উপগচ্ছতি. উপগন্ত্ৰা চ নেসং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন পুব্বজাতিভাৰনং, দিব্বচক্খানুভাৰতো পত্তব্বেন চেতোপরিযঞাণেন সম্পত্তিচিত্তৰিসেসং পস্সন্তো আসৰক্খযঞাণানুভাৰেন আসৰক্খযগামিনিযা পটিপদায ৰিগতসম্মোহত্তা আসৰক্খযায ধম্মং দেসেতি. তস্মা ইমিনা অনুক্কমেন ইমানি দসবলানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. অযং তাৰ মাতিকায অত্থৰণ্ণনা.
(১.) এককনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭৬১. ইদানি যথানিক্খিত্তায মাতিকায ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণা ন হেতুমেৰা’’তিআদিনা নযেন আরদ্ধে নিদ্দেসৰারে ন হেতুমেৰাতি সাধারণহেতুপটিক্খেপনিদ্দেসো. তত্থ ‘‘হেতুহেতু, পচ্চযহেতু, উত্তমহেতু, সাধারণহেতূতি চতুব্বিধো হেতূ’’তিআদিনা নযেন যং ৰত্তব্বং সিযা, তং সব্বং রূপকণ্ডে ‘‘সব্বং রূপং ন হেতুমেৰা’’তিআদীনং অত্থৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৯৪) ৰুত্তমেৰ. অহেতুকমেৰাতিআদীসু ব্যঞ্জনসন্ধিৰসেন মকারো ৰেদিতব্বো; অহেতুকা এৰাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. অপিচ ‘‘হেতূ ধম্মা নহেতূ ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১) ধম্মকোট্ঠাসেসু পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি হেতূ ধম্মাতি ৰা সহেতুকা ধম্মাতি ৰা ন হোন্তি. একন্তেন পন ন হেতূযেৰ, অহেতুকা যেৰাতি ইমানিপি নযেনেত্থ সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. অব্যাকতমেৰাতি পদং ৰিপাকাব্যাকতৰসেন ৰুত্তং. সারম্মণমেৰাতি ওলুব্ভারম্মণৰসেন. পচ্চযারম্মণং ওলুব্ভারম্মণন্তি হি দুৰিধং আরম্মণং. ইমস্মিং পন ঠানে ওলুব্ভারম্মণমেৰ ধুরং, পচ্চযারম্মণম্পি লব্ভতিযেৰ. অচেতসিকমেৰাতি পদং চিত্তং, রূপং, নিব্বানন্তি তীসু অচেতসিকেসু চিত্তমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. নো অপরিযাপন্নমেৰাতি গতিপরিযাপন্নচুতিপরিযাপন্নসংসারৰট্টভৰপরিযাপন্নভাৰতো পরিযাপন্না এৰ, নো অপরিযাপন্না. লোকতো ৰট্টতো ন নিয্যন্তীতি অনিয্যানিকা. উপ্পন্নং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি রূপকণ্ডে চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পচ্চুপ্পন্নানেৰ রূপাদীনি আরব্ভ পৰত্তিতো অতীতাদিৰিসযং মনোৰিঞ্ঞাণম্পি পঞ্চৰিঞ্ঞাণসোতপতিতমেৰ কত্ৰা ‘‘উপপন্নং ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (ধ. স. ৫৮৪) ৰুত্তং. পঞ্চৰিঞ্ঞাণা পন যস্মা পচ্চুপ্পন্নাপি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং আরম্মণা ন হোন্তি, মনোৰিঞ্ঞাণস্সেৰ হোন্তি, তস্মা ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যমেৰা’’তি ৰুত্তং. অনিচ্চমেৰাতি হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চাযেৰ. জরাভিভূতমেৰাতি জরায অভিভূতত্তা জরাভিভূতা এৰ.
৭৬২. উপ্পন্নৰত্থুকা উপ্পন্নারম্মণাতি অনাগতপটিক্খেপো. ন হি তে অনাগতেসু ৰত্থারম্মণেসু উপ্পজ্জন্তি.
পুরেজাতৰত্থুকা পুরেজাতারম্মণাতি সহুপ্পত্তিপটিক্খেপো. ন হি তে সহুপ্পন্নং ৰত্থুং ৰা আরম্মণং ৰা পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তি, সযং পন পচ্ছাজাতা হুত্ৰা পুরেজাতেসু ৰত্থারম্মণেসু উপ্পজ্জন্তি.
অজ্ঝত্তিকৰত্থুকাতি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তৰসেন ৰুত্তং. তানি হি অজ্ঝত্তিকে পঞ্চ পসাদে ৰত্থুং কত্ৰা উপ্পজ্জন্তি. বাহিরারম্মণাতি বাহিররূপাদিআরম্মণা. তত্থ চতুক্কং ৰেদিতব্বং – পঞ্চৰিঞ্ঞাণা হি পসাদৰত্থুকত্তা অজ্ঝত্তিকা অজ্ঝত্তিকৰত্থুকা, মনোৰিঞ্ঞাণং হদযরূপং ৰত্থুং কত্ৰা উপ্পজ্জনকালে অজ্ঝত্তিকং বাহিরৰত্থুকং, পঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তযো খন্ধা বাহিরা অজ্ঝত্তিকৰত্থুকা, মনোৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তযো খন্ধা হদযরূপং ৰত্থুং কত্ৰা উপ্পজ্জনকালে বাহিরা বাহিরৰত্থুকা.
অসম্ভিন্নৰত্থুকাতি অনিরুদ্ধৰত্থুকা. ন হি তে নিরুদ্ধং অতীতং ৰত্থুং পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তি. অসম্ভিন্নারম্মণতাযপি এসেৰ নযো.
অঞ্ঞং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থু চ আরম্মণঞ্চাতিআদীসু চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স হি অঞ্ঞং ৰত্থু, অঞ্ঞং আরম্মণং. অঞ্ঞং সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং. চক্খুৰিঞ্ঞাণং সোতপসাদাদীসু অঞ্ঞতরং ৰত্থুং, সদ্দাদীসু ৰা অঞ্ঞতরং আরম্মণং কত্ৰা কপ্পতো কপ্পং গন্ত্ৰাপি ন উপ্পজ্জতি; চক্খুপসাদমেৰ পন ৰত্থুং কত্ৰা রূপঞ্চ আরম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জতি. এৰমস্স ৰত্থুপি দ্ৰারম্পি আরম্মণম্পি নিবদ্ধং, অঞ্ঞং ৰত্থুং ৰা দ্ৰারং ৰা আরম্মণং ৰা ন সঙ্কমতি, নিবদ্ধৰত্থু নিবদ্ধদ্ৰারং নিবদ্ধারম্মণমেৰ হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. সোতৰিঞ্ঞাণাদীসুপি এসেৰ নযো.
৭৬৩. ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচরৰিসযং পচ্চনুভোন্তীতি এত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চক্খু সোতস্স, সোতং ৰা চক্খুস্সাতি এৰং একং একস্স গোচরৰিসযং ন পচ্চনুভোতীতি অত্থো. সচে হি নীলাদিভেদং রূপারম্মণং সমোধানেত্ৰা সোতিন্দ্রিযস্স উপনেয্য ‘ইঙ্ঘ তাৰ নং ৰৰত্থাপেহি ৰিভাৰেহি – কিং নামেতং আরম্মণ’ন্তি, চক্খুৰিঞ্ঞাণং ৰিনাপি মুখেন অত্তনো ধম্মতায এৰং ৰদেয্য – ‘অরে অন্ধবাল, ৰস্সসতম্পি ৰস্সসহস্সম্পি পরিধাৰমানো অঞ্ঞত্র মযা কুহিং এতস্স জাননকং লভিস্সসি; আহর নং চক্খুপসাদে উপনেহি; অহমেতং আরম্মণং জানিস্সামি – যদি ৰা নীলং যদি ৰা পীতকং. ন হি এসো অঞ্ঞস্স ৰিসযো; ময্হমেৰেসো ৰিসযো’তি. সেসৰিঞ্ঞাণেসুপি এসেৰ নযো. এৰমেতে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচরৰিসযং ন পচ্চনুভোন্তি নাম.
৭৬৪. সমন্নাহরন্তস্সাতি আৰজ্জনেনেৰ সমন্নাহরন্তস্স.
মনসিকরোন্তস্সাতি আৰজ্জনেনেৰ মনসিকরোন্তস্স. এতানি হি চিত্তানি আৰজ্জনেন সমন্নাহটকালে মনসিকতকালেযেৰ চ উপ্পজ্জন্তি.
ন অব্বোকিণ্ণাতি অঞ্ঞেন ৰিঞ্ঞাণেন অব্বোকিণ্ণা নিরন্তরাৰ নুপ্পজ্জন্তি. এতেন তেসং অনন্তরতা পটিক্খিত্তা.
৭৬৫. ন অপুব্বং অচরিমন্তি এতেন সব্বেসম্পি সহুপ্পত্তি পটিক্খিত্তা. ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সমনন্তরাতি এতেন সমনন্তরতা পটিক্খিত্তা.
৭৬৬. আৰট্টনা ৰাতিআদীনি চত্তারিপি আৰজ্জনস্সেৰ নামানি. তঞ্হি ভৰঙ্গস্স আৰট্টনতো আৰট্টনা, তস্সেৰ আভুজনতো আভোগো, রূপাদীনং সমন্নাহরণতো সমন্নাহারো, তেসংযেৰ মনসিকরণতো মনসিকারোতি ৰুচ্চতি. এৰমেত্থ সঙ্খেপতো পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং আৰজ্জনট্ঠানে ঠত্ৰা আৰজ্জনাদিকিচ্চং কাতুং সমত্থভাৰো পটিক্খিত্তো.
ন কঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতীতি ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১-২) এৰং ৰুত্তং একম্পি কুসলং ৰা অকুসলং ৰা ন পটিৰিজানাতি.
অঞ্ঞত্র অভিনিপাতমত্তাতি ঠপেত্ৰা রূপাদীনং অভিনিপাতমত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – সুপণ্ডিতোপি পুরিসো, ঠপেত্ৰা আপাথগতানি রূপাদীনি, অঞ্ঞং কুসলাকুসলেসু একধম্মম্পি পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণেহি ন পটিৰিজানাতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণং পনেত্থ দস্সনমত্তমেৰ হোতি. সোতৰিঞ্ঞাণাদীনি সৰনঘাযনসাযনফুসনমত্তানেৰ. দস্সনাদিমত্ততো পন মুত্তা অঞ্ঞা এতেসং কুসলাদিপটিৰিঞ্ঞত্তি নাম নত্থি.
মনোধাতুযাপীতি সম্পটিচ্ছনমনোধাতুযাপি. সম্পিণ্ডনত্থো চেত্থ পিকারো. তস্মা মনোধাতুযাপি ততো পরাহি মনোৰিঞ্ঞাণধাতূহিপীতি সব্বেহিপি পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি কুসলাকুসলং ধম্মং পটিৰিজানাতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
ন কঞ্চি ইরিযাপথং কপ্পেতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. ন হি পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণেহি গমনাদীসু কঞ্চি ইরিযাপথং কপ্পেতি, ন কাযকম্মং ন ৰচীকম্মং পট্ঠপেতি, ন কুসলাকুসলং ধম্মং সমাদিযতি, ন সমাধিং সমাপজ্জতি লোকিযং ৰা লোকুত্তরং ৰা, ন সমাধিতো ৰুট্ঠাতি লোকিযা ৰা লোকুত্তরা ৰা, ন ভৰতো চৰতি, ন ভৰন্তরে উপপজ্জতি. সব্বম্পি হেতং কুসলাকুসলধম্মপটিৰিজাননাদিৰচনপরিযোসানং কিচ্চং মনোদ্ৰারিকচিত্তেনেৰ হোতি, ন পঞ্চদ্ৰারিকেনাতি সব্বস্সাপেতস্স কিচ্চস্স করণে সহজৰনকানি ৰীথিচিত্তানি পটিক্খিত্তানি. যথা চেতেসং এতানি কিচ্চানি নত্থি, এৰং নিযামোক্কমনাদীনিপি. ন হি পঞ্চদ্ৰারিকজৰনেন মিচ্ছত্তনিযামং ওক্কমতি, ন সম্মত্তনিযামং; ন চেতং জৰনং নামগোত্তমারব্ভ জৰতি, ন কসিণাদিপণ্ণত্তিং; ন লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাৰসেন পৰত্ততি, ন ৰুট্ঠানগামিনীবলৰৰিপস্সনাৰসেন; ন রূপারূপধম্মে আরব্ভ জৰতি, ন নিব্বানং; ন চেতেন সদ্ধিং পটিসম্ভিদাঞাণং উপ্পজ্জতি, ন অভিঞ্ঞাঞাণং, ন সাৰকপারমীঞাণং, ন পচ্চেকবোধিঞাণং, ন সব্বঞ্ঞুতঞাণং. সব্বোপি পনেস পভেদো মনোদ্ৰারিকজৰনেযেৰ লব্ভতি.
ন সুপতি ন পটিবুজ্ঝতি ন সুপিনং পস্সতীতি সব্বেনাপি চ পঞ্চদ্ৰারিকচিত্তেন নেৰ নিদ্দং ওক্কমতি, ন নিদ্দাযতি, ন পটিবুজ্ঝতি, ন কিঞ্চ সুপিনং পস্সতীতি ইমেসু তীসু ঠানেসু সহ জৰনেন ৰীথিচিত্তং পটিক্খিত্তং.
নিদ্দাযন্তস্স হি মহাৰট্টিং জালেত্ৰা দীপে চক্খুসমীপে উপনীতে পঠমং চক্খুদ্ৰারিকং আৰজ্জনং ভৰঙ্গং ন আৰট্টেতি, মনোদ্ৰারিকমেৰ আৰট্টেতি. অথ জৰনং জৰিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. দুতিযৰারে চক্খুদ্ৰারিকং আৰজ্জনং ভৰঙ্গং আৰট্টেতি. ততো চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি জৰনপরিযোসানানি পৰত্তন্তি. তদনন্তরং ভৰঙ্গং পৰত্ততি. ততিযৰারে মনোদ্ৰারিকআৰজ্জনেন ভৰঙ্গে আৰট্টিতে মনোদ্ৰারিকজৰনং জৰতি. তেন চিত্তেন ঞত্ৰা ‘কিং অযং ইমস্মিং ঠানে আলোকো’তি জানাতি.
তথা নিদ্দাযন্তস্স কণ্ণসমীপে তূরিযেসু পগ্গহিতেসু, ঘানসমীপে সুগন্ধেসু ৰা দুগ্গন্ধেসু ৰা পুপ্ফেসু উপনীতেসু, মুখে সপ্পিম্হি ৰা ফাণিতে ৰা পক্খিত্তে, পিট্ঠিযং পাণিনা পহারে দিন্নে পঠমং সোতদ্ৰারিকাদীনি আৰজ্জনানি ভৰঙ্গং ন আৰট্টেন্তি, মনোদ্ৰারিকমেৰ আৰট্টেতি. অথ জৰনং জৰিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. দুতিযৰারে সোতদ্ৰারিকাদীনি আৰজ্জনানি ভৰঙ্গং আৰট্টেন্তি. ততো সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণাদীনি জৰনপরিযোসানানি পৰত্তন্তি. তদনন্তরং ভৰঙ্গং পৰত্ততি. ততিযৰারে মনোদ্ৰারিকআৰজ্জনেন ভৰঙ্গে আৰট্টিতে মনোদ্ৰারিকজৰনং জৰতি. তেন চিত্তেন ঞত্ৰা ‘কিং অযং ইমস্মিং ঠানে সদ্দো – সঙ্খসদ্দো, ভেরিসদ্দো’তি ৰা ‘কিং অযং ইমস্মিং ঠানে গন্ধো – মূলগন্ধো, সারগন্ধো’তি ৰা ‘কিং ইদং ময্হং মুখে পক্খিত্তরসং – সপ্পীতি ৰা ফাণিত’ন্তি ৰা ‘কেনম্হি পিট্ঠিযং পহতো, অতিথদ্ধো মে পহারো’তি ৰা ৰত্তারো হোন্তি. এৰং মনোদ্ৰারিকজৰনেনেৰ পটিবুজ্ঝতি, ন পঞ্চদ্ৰারিকেন. সুপিনম্পি তেনেৰ পস্সতি, ন পঞ্চদ্ৰারিকেন.
তঞ্চ পনেতং সুপিনং পস্সন্তো চতূহি কারণেহি পস্সতি – ধাতুক্খোভতো ৰা অনুভূতপুব্বতো ৰা দেৰতোপসংহারতো ৰা পুব্বনিমিত্ততো ৰাতি. তত্থ পিত্তাদীনং খোভকরণপচ্চযযোগেন খুভিতধাতুকো ‘ধাতুক্খোভতো’ সুপিনং পস্সতি. পস্সন্তো চ নানাৰিধং সুপিনং পস্সতি – পব্বতা পতন্তো ৰিয, আকাসেন গচ্ছন্তো ৰিয, ৰাল়মিগহত্থিচোরাদীহি অনুবদ্ধো ৰিয চ হোতি. ‘অনুভূতপুব্বতো’ পস্সন্তো পুব্বে অনুভূতপুব্বং আরম্মণং পস্সতি. ‘দেৰতোপসংহারতো’ পস্সন্তস্স দেৰতা অত্থকামতায ৰা অনত্থকামতায ৰা অত্থায ৰা অনত্থায ৰা নানাৰিধানি আরম্মণানি উপসংহরন্তি. সো তাসং দেৰতানং আনুভাৰেন তানি আরম্মণানি পস্সতি. পুব্বনিমিত্ততো পস্সন্তো পুঞ্ঞাপুঞ্ঞৰসেন উপ্পজ্জিতুকামস্স অত্থস্স ৰা অনত্থস্স ৰা পুব্বনিমিত্তভূতং সুপিনং পস্সতি বোধিসত্তমাতা ৰিয পুত্তপটিলাভনিমিত্তং, বোধিসত্তো ৰিয পঞ্চ মহাসুপিনে (অ. নি. ৫.১৯৬), কোসলরাজা ৰিয চ সোল়স সুপিনেতি (জা. ১.১.৪১).
তত্থ যং ধাতুক্খোভতো অনুভূতপুব্বতো চ সুপিনং পস্সতি, ন তং সচ্চং হোতি. যং দেৰতোপসংহারতো পস্সতি, তং সচ্চং ৰা হোতি অলিকং ৰা. কুদ্ধা হি দেৰতা উপাযেন ৰিনাসেতুকামা ৰিপরীতম্পি কত্ৰা দস্সেন্তি. তত্রিদং ৰত্থু – রোহণে কির নাগমহাৰিহারে মহাথেরো ভিক্খুসঙ্ঘং অনপলোকেত্ৰাৰ একং নাগরুক্খং ছিন্দাপেসি. রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা থেরস্স কুদ্ধা পঠমমেৰ নং পলোভেত্ৰা পচ্ছা ‘ইতো তে সত্তদিৰসমত্থকে উপট্ঠাকো রাজা মরিস্সতী’তি সুপিনে আরোচেসি. থেরো নং কথং আহরিত্ৰা রাজোরোধানং আচিক্খি. তা একপ্পহারেনেৰ মহাৰিরৰং ৰিরৰিংসু. রাজা ‘কিং এত’ন্তি পুচ্ছি. তা ‘এৰং থেরেন ৰুত্ত’ন্তি আরোচযিংসু. রাজা দিৰসে গণাপেত্ৰা সত্তাহে ৰীতিৰত্তে কুজ্ঝিত্ৰা থেরস্স হত্থপাদে ছিন্দাপেসি.
যং পন পুব্বনিমিত্ততো পস্সতি তং একন্তসচ্চমেৰ হোতি. এতেসঞ্চ চতুন্নং মূলকারণানং সংসগ্গভেদতোপি সুপিনভেদো হোতিযেৰ. তঞ্চ পনেতং চতুব্বিধং সুপিনং সেক্খপুথুজ্জনাৰ পস্সন্তি অপ্পহীনৰিপল্লাসত্তা; অসেক্খা ন পস্সন্তি পহীনৰিপল্লাসত্তা.
কিং পন তং পস্সন্তো সুত্তো পস্সতি, পটিবুদ্ধো? উদাহু নেৰ সুত্তো পস্সতি ন পটিবুদ্ধোতি? কিঞ্চেত্থ যদি তাৰ সুত্তো পস্সতি, অভিধম্মৰিরোধো আপজ্জতি. ভৰঙ্গচিত্তেন হি সুপতি. তঞ্চ রূপনিমিত্তাদিআরম্মণং রাগাদিসম্পযুত্তং ৰা ন হোতি. সুপিনং পস্সন্তস্স চ ঈদিসানি চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. অথ পটিবুদ্ধো পস্সতি, ৰিনযৰিরোধো আপজ্জতি. যঞ্হি পটিবুদ্ধো পস্সতি, তং সব্বোহারিকচিত্তেন পস্সতি. সব্বোহারিকচিত্তেন চ কতে ৰীতিক্কমে অনাপত্তি নাম নত্থি. সুপিনং পস্সন্তেন পন কতে ৰীতিক্কমে একন্তং অনাপত্তি এৰ. অথ নেৰ সুত্তো ন পটিবুদ্ধো পস্সতি, ন সুপিনং নাম পস্সতি. এৰঞ্হি সতি সুপিনস্স অভাৰোৰ আপজ্জতি? ন অভাৰো. কস্মা? যস্মা কপিমিদ্ধপরেতো পস্সতি. ৰুত্তং হেতং – ‘‘কপিমিদ্ধপরেতো খো, মহারাজ, সুপিনং পস্সতী’’তি (মি. প. ৫.৩.৫). ‘কপিমিদ্ধপরেতো’তি মক্কটনিদ্দায যুত্তো. যথা হি মক্কটস্স নিদ্দা লহুপরিৰত্তা হোতি, এৰং যা নিদ্দা পুনপ্পুনং কুসলাদিচিত্তৰোকিণ্ণত্তা লহুপরিৰত্তা; যস্সা পৰত্তিযং পুনপ্পুনং ভৰঙ্গতো উত্তরণং হোতি, তায যুত্তো সুপিনং পস্সতি. তেনাযং সুপিনো কুসলোপি হোতি অকুসলোপি অব্যাকতোপি ৩৮৬. তত্থ সুপিনন্তে চেতিযৰন্দনধম্মস্সৰনধম্মদেসনাদীনি করোন্তস্স কুসলো, পাণাতিপাতাদীনি করোন্তস্স অকুসলো, দ্ৰীহি অন্তেহি মুত্তো আৰজ্জনতদারম্মণক্খণে অব্যাকতোতি ৰেদিতব্বো. সুপিনেনেৰ ‘দিট্ঠং ৰিয মে, সুতং ৰিয মে’তি কথনকালেপি অব্যাকতোযেৰ.
কিং পন সুপিনে কতং কুসলাকুসলং কম্মং সৰিপাকং অৰিপাকন্তি? সৰিপাকং; দুব্বলত্তা পন পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং ন সক্কোতি, দিন্নায অঞ্ঞকম্মেন পটিসন্ধিযা পৰত্তে ৰেদনীযং হোতি.
এৰং যাথাৰকৰত্থুৰিভাৰনা পঞ্ঞাতি পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং ন হেত্ৰট্ঠো যাথাৰট্ঠো. তং যাথাৰট্ঠং ৰত্থুং ৰিভাৰেতীতি যাথাৰকৰত্থুৰিভাৰনা. তথা পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং অহেতুকট্ঠো, জরাভিভূতট্ঠো, ন সুপিনং পস্সনট্ঠো, যাথাৰট্ঠো. তং যাথাৰট্ঠং ৰত্থুং ৰিভাৰেতীতি যাথাৰকৰত্থুৰিভাৰনা. ইতি যা হেট্ঠা ‘‘যাথাৰকৰত্থুৰিভাৰনা পঞ্ঞা’’তি মাতিকায নিক্খিত্তা, সা এৰং যাথাৰকৰত্থুৰিভাৰনা পঞ্ঞাতি ৰেদিতব্বা. তস্সা এৰ চ ৰসেন এৰং একৰিধেন ঞাণৰত্থূতি এৰং একেককোট্ঠাসেন ঞাণগণনা একেন ৰা আকারেন ঞাণপরিচ্ছেদো হোতি.
এককনিদ্দেসৰণ্ণনা.
(২.) দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭৬৭. দুৰিধেন ঞাণৰত্থুনিদ্দেসে চতূসু ভূমীসু কুসলেতি সেক্খপুথুজ্জনানং চতুভূমককুসলপঞ্ঞা. পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গে ৰুত্তেসু পঞ্চসু অত্থেসু অত্তনো অত্তনো ভূমিপরিযাপন্নং ৰিপাকসঙ্খাতং অত্থং জাপেতি জনেতি পৰত্তেতীতি অত্থজাপিকা. অরহতো অভিঞ্ঞং উপ্পাদেন্তস্স সমাপত্তিং উপ্পাদেন্তস্স কিরিযাব্যাকতেতি অভিঞ্ঞায চেৰ সমাপত্তিযা চ পরিকম্মসমযে কামাৰচরকিরিযপঞ্ঞা. সা হি অভিঞ্ঞাসমাপত্তিপভেদং কিরিযসঙ্খাতং অত্থং জাপেতি জনেতি পৰত্তেতীতি অত্থজাপিকা পঞ্ঞাতি ৰুত্তা. অযং পন অপরোপি পাল়িমুত্তকো অট্ঠকথানযো – যাপি হি পুরিমা কামাৰচরকিরিযা পচ্ছিমায কামাৰচরকিরিযায অনন্তরাদিৰসেন পচ্চযো হোতি, সাপি তং কিরিযত্থং জাপেতীতি অত্থজাপিকা পঞ্ঞা নাম. রূপাৰচরারূপাৰচরেসুপি এসেৰ নযো.
দুতিযপদনিদ্দেসে চতূসু ভূমীসু ৰিপাকেতি কামাৰচরৰিপাকে পঞ্ঞা সহজাতাদিপচ্চযৰসেন কামাৰচরৰিপাকত্থং জাপেত্ৰা ঠিতাতি জাপিতত্থা. রূপাৰচরাদিৰিপাকপঞ্ঞাসুপি এসেৰ নযো. সব্বাপি ৰা এসা অত্তনো অত্তনো কারণেহি জাপিতা জনিতা পৰত্তিতা সযম্পি অত্থভূতাতিপি জাপিতত্থা. অরহতো উপ্পন্নায অভিঞ্ঞায উপ্পন্নায সমাপত্তিযাতি ৰুত্তকিরিযপঞ্ঞাযপি এসেৰ নযো. অযং পন অপরোপি পাল়িমুত্তকো অট্ঠকথানযো – কামাৰচরকিরিযপঞ্ঞাপি হি সহজাতাদিৰসেন কামাৰচরকিরিযসঙ্খাতং অত্থং জাপেত্ৰা ঠিতাতি জাপিতত্থা. রূপাৰচরারূপাৰচরকিরিযপঞ্ঞাসুপি এসেৰ নযো. সব্বাপি ৰা এসা অত্তনো অত্তনো কারণেহি জাপিতা জনিতা পৰত্তিতা সযঞ্চ অত্থভূতাতিপি জাপিতত্থা. সেসমেত্থ সব্বং ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৰুত্তনযত্তা পাকটমেৰাতি.
দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা.
(৩.) তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭৬৮. তিৰিধেন ঞাণৰত্থুনিদ্দেসে যোগৰিহিতেসূতি যোগো ৰুচ্চতি পঞ্ঞা; পঞ্ঞাৰিহিতেসু পঞ্ঞাপরিণামিতেসূতি অত্থো. কম্মাযতনেসূতি এত্থ কম্মমেৰ কম্মাযতনং; অথ ৰা কম্মঞ্চ তং আযতনঞ্চ আজীৰাদীনন্তিপি কম্মাযতনং. সিপ্পাযতনেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ দুৰিধং কম্মং – হীনঞ্চ উক্কট্ঠঞ্চ. তত্থ হীনং নাম ৰড্ঢকীকম্মং, পুপ্ফছড্ডককম্মন্তি এৰমাদি. উক্কট্ঠং নাম কসি, ৰণিজ্জা, গোরক্খন্তি এৰমাদি. সিপ্পম্পি দুৰিধং হীনঞ্চ উক্কট্ঠঞ্চ. তত্থ হীনং সিপ্পং নাম নল়কারসিপ্পং, পেসকারসিপ্পং, কুম্ভকারসিপ্পং, চম্মকারসিপ্পং, ন্হাপিতসিপ্পন্তি এৰমাদি. উক্কট্ঠং নাম সিপ্পং মুদ্দা, গণনা, লেখঞ্চাতি এৰমাদি ৰিজ্জাৰ ৰিজ্জাট্ঠানং. তং ধম্মিকমেৰ গহিতং. নাগমণ্ডলপরিত্তসদিসং, ফুধমনকমন্তসদিসং, সালাকিযং, সল্লকত্তিযন্তিআদীনি পন ৰেজ্জসত্থানি ‘‘ইচ্ছামহং, আচরিয, সিপ্পং সিক্খিতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩২৯) সিপ্পাযতনে পৰিট্ঠত্তা ন গহিতানি.
তত্থ একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৰিহারত্থায অত্তনো চ ধম্মতায গেহপাসাদযাননাৰাদীনি উপ্পাদেতি. সো হি ‘ইমে মনুস্সা ৰসনট্ঠানেন ৰিনা দুক্খিতা’তি হিতকিরিযায ঠত্ৰা দীঘচতুরস্সাদিভেদং গেহং উপ্পাদেতি, সীতুণ্হপটিঘাতত্থায একভূমিকদ্ৰিভূমিকাদিভেদে পাসাদে করোতি, ‘যানে অসতি অনুসঞ্চরণং নাম দুক্খ’ন্তি জঙ্ঘাকিলমথপটিৰিনোদনত্থায ৰয্হসকটসন্দমানিকাদীনি উপ্পাদেতি, ‘নাৰায অসতি সমুদ্দাদীসু সঞ্চারো নাম নত্থী’তি নানপ্পকারং নাৰং উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৰ অঞ্ঞেহি কযিরমানং পস্সতি, ন কতং উগ্গণ্হাতি, ন কথেন্তানং সুণাতি, অত্তনো পন ধম্মতায চিন্তায করোতি. পঞ্ঞৰতা হি অত্তনো ধম্মতায কতম্পি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৰা করোন্তেহি কতসদিসমেৰ হোতি. অযং তাৰ হীনকম্মে নযো.
উক্কট্ঠকম্মেপি ‘কসিকম্মে অসতি মনুস্সানং জীৰিতং ন পৰত্ততী’তি একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৰিহারত্থায যুগনঙ্গলাদীনি কসিভণ্ডানি উপ্পাদেতি; তথা নানপ্পকারং ৰাণিজকম্মং গোরক্খঞ্চ উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৰ অঞ্ঞেহি করিযমানং পস্সতি…পে… কতসদিসমেৰ হোতি. অযং উক্কট্ঠকম্মে নযো.
দুৰিধেপি পন সিপ্পাযতনে একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৰিহারত্থায নল়কারসিপ্পাদীনি হীনসিপ্পানি, হত্থমুদ্দায গণনসঙ্খাতং মুদ্দং, অচ্ছিন্নকসঙ্খাতং গণনং, মাতিকাপ্পভেদকাদিভেদঞ্চ লেখং উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৰ অঞ্ঞেহি করিযমানং পস্সতি…পে… কতসদিসমেৰ হোতি. অযং সিপ্পাযতনে নযো.
একচ্চো পন পণ্ডিতো অমনুস্সসরীসপাদীহি উপদ্দুতানং মনুস্সানং তিকিচ্ছনত্থায ধম্মিকানি নাগমণ্ডলমন্তাদীনি ৰিজ্জাট্ঠানানি উপ্পাদেতি, তানি নেৰ অঞ্ঞেহি করিযমানানি পস্সতি, ন কতানি উগ্গণ্হাতি, ন কথেন্তানং সুণাতি, অত্তনো পন ধম্মতায চিন্তায করোতি. পঞ্ঞৰতা হি অত্তনো ধম্মতায কতম্পি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৰা করোন্তেহি কতসদিসমেৰ হোতি.
কম্মস্সকতং ৰাতি ‘‘ইদং কম্মং সত্তানং সকং, ইদং নো সক’’ন্তি এৰং জাননঞাণং. সচ্চানুলোমিকং ৰাতি ৰিপস্সনাঞাণং. তঞ্হি চতুন্নং সচ্চানং অনুলোমনতো সচ্চানুলোমিকন্তি ৰুচ্চতি. ইদানিস্স পৰত্তনাকারং দস্সেতুং রূপং অনিচ্চন্তি ৰাতিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ অনিচ্চলক্খণমেৰ আগতং, ন দুক্খলক্খণঅনত্তলক্খণানি, অত্থৰসেন পন আগতানেৰাতি দট্ঠব্বানি – যঞ্হি অনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তাতি.
যং এৰরূপিন্তি যং এৰং হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠসভাৰং অনুলোমিকং. খন্তিন্তিআদীনি সব্বানি পঞ্ঞাৰেৰচনানেৰ. সা হি হেট্ঠা ৰুত্তানং কম্মাযতনাদীনং পঞ্চন্নং কারণানং অপচ্চনীকদস্সনেন অনুলোমেতীতি অনুলোমিকা. তথা সত্তানং হিতচরিযায অনুলোমেতি, মগ্গসচ্চস্স অনুলোমেতি, পরমত্থসচ্চস্স নিব্বানস্স অনুলোমনতো অনুলোমেতীতিপি অনুলোমিকা. সব্বানিপি এতানি কারণানি খমতি সহতি দট্ঠুং সক্কোতীতি খন্তি, পস্সতীতি দিট্ঠি, রোচেতীতি রুচি, মুদতীতি মুদি, পেক্খতীতি পেক্খা. সব্বেপিস্সা তে কম্মাযতনাদযো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ৰিসেসতো চ পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতা ধম্মা পুনপ্পুনং অনিচ্চদুক্খানত্তৰসেন নিজ্ঝাযমানা তং নিজ্ঝানং খমন্তীতি ধম্মনিজ্ঝানখন্তী.
পরতো অস্সুত্ৰা পটিলভতীতি অঞ্ঞস্স উপদেসৰচনং অস্সুত্ৰা সযমেৰ চিন্তেন্তো পটিলভতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং চিন্তামযা পঞ্ঞা নাম ৰুচ্চতি. সা পনেসা ন যেসং কেসঞ্চি উপ্পজ্জতি, অভিঞ্ঞাতানং পন মহাসত্তানমেৰ উপ্পজ্জতি. তত্থাপি সচ্চানুলোমিকঞাণং দ্ৰিন্নংযেৰ বোধিসত্তানং উপ্পজ্জতি. সেসপঞ্ঞা সব্বেসম্পি পূরিতপারমীনং মহাপঞ্ঞানং উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বা.
পরতো সুত্ৰা পটিলভতীতি এত্থ কম্মাযতনাদীনি পরেন করিযমানানি ৰা কতানি ৰা দিস্ৰাপি যস্স কস্সচি কথযমানস্স ৰচনং সুত্ৰাপি আচরিযস্স সন্তিকে উগ্গহেত্ৰাপি পটিলদ্ধা সব্বা পরতো সুত্ৰাযেৰ পটিলদ্ধা নামাতি ৰেদিতব্বা.
সমাপন্নস্সাতি সমাপত্তিসমঙ্গিস্স; অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তা পঞ্ঞা ভাৰনামযা নামাতি অত্থো.
৭৬৯. দানং আরব্ভাতি দানং পটিচ্চ; দানচেতনাপচ্চযাতি অত্থো. দানাধিগচ্ছাতি দানং অধিগচ্ছন্তস্স; পাপুণন্তস্সাতি অত্থো. যা উপ্পজ্জতীতি যা এৰং দানচেতনাসম্পযুত্তা পঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, অযং দানমযা পঞ্ঞা নাম. সা পনেসা ‘দানং দস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স, দানং দেন্তস্স, দানং দত্ৰা তং পচ্চৰেক্খন্তস্স পুব্বচেতনা, মুঞ্চচেতনা, অপরচেতনাতি তিৰিধেন উপ্পজ্জতি.
সীলং আরব্ভ সীলাধিগচ্ছাতি ইধাপি সীলচেতনাসম্পযুত্তাৰ সীলমযা পঞ্ঞাতি অধিপ্পেতা. অযম্পি ‘সীলং পূরেস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স, সীলং পূরেন্তস্স, সীলং পূরেত্ৰা তং পচ্চৰেক্খন্তস্স পুব্বচেতনা, মুঞ্চচেতনা, অপরচেতনাতি তিৰিধেনেৰ উপ্পজ্জতি. ভাৰনামযা হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ.
৭৭০. অধিসীলপঞ্ঞাদীসু সীলাদীনি দুৰিধেন ৰেদিতব্বানি – সীলং, অধিসীলং; চিত্তং, অধিচিত্তং; পঞ্ঞা, অধিপঞ্ঞাতি. তত্থ ‘‘উপ্পাদা ৰা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৰা তথাগতানং ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তি (সং. নি. ২.২০; অ. নি. ৩.১৩৭) ইমায তন্তিযা সঙ্গহিতৰসেন পঞ্চপি সীলানি দসপি সীলানি সীলং নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি অনুপ্পন্নেপি হোতি. অনুপ্পন্নে কে পঞ্ঞাপেন্তীতি? তাপসপরিব্বাজকা, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা, চক্কৰত্তিরাজানো চ পঞ্ঞাপেন্তি. উপ্পন্নে সম্মাসম্বুদ্ধে ভিক্খুসঙ্ঘো, ভিক্খুনীসঙ্ঘো, উপাসকা, উপাসিকাযো চ পঞ্ঞাপেন্তি. পাতিমোক্খসংৰরসীলং পন সব্বসীলেহি অধিকং উপ্পন্নেযেৰ তথাগতে উপ্পজ্জতি, নো অনুপ্পন্নে. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধাযেৰ চ নং পঞ্ঞাপেন্তি. ‘‘ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং ৰীতিক্কমে ইদং নাম হোতী’’তি পঞ্ঞাপনঞ্হি অঞ্ঞেসং অৰিসযো, বুদ্ধানংযেৰ এস ৰিসযো, বুদ্ধানং বলং. ইতি যস্মা পাতিমোক্খসংৰরো অধিসীলং, তস্মা তং অধিসীলপঞ্ঞং দস্সেতুং পাতিমোক্খসংৰরং সংৰরন্তস্সাতিআদি ৰুত্তং.
হেট্ঠা ৰুত্তায এৰ পন তন্তিযা সঙ্গহিতৰসেন ৰট্টপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো চিত্তং নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি হোতি অনুপ্পন্নেপি. অনুপ্পন্নে কে নিব্বত্তেন্তীতি? তাপসপরিব্বাজকা চেৰ সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা চ চক্কৰত্তিরাজানো চ. উপ্পন্নে ভগৰতি ৰিসেসত্থিকা ভিক্খুআদযোপি নিব্বত্তেন্তিযেৰ. ৰিপস্সনাপাদিকা পন অট্ঠ সমাপত্তিযো সব্বচিত্তেহি অধিকা, উপ্পন্নেযেৰ তথাগতে উপ্পজ্জন্তি, নো অনুপ্পন্নে. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা এৰ চ এতা পঞ্ঞাপেন্তি. ইতি যস্মা অট্ঠ সমাপত্তিযো অধিচিত্তং, তস্মা অধিচিত্তপঞ্ঞং দস্সেতুং রূপাৰচরারূপাৰচরসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্সাতিআদি ৰুত্তং.
হেট্ঠা ৰুত্তায এৰ পন তন্তিযা সঙ্গহিতৰসেন কম্মস্সকতঞাণং পঞ্ঞা নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি হোতি অনুপ্পন্নেপি. অনুপ্পন্নে ৰেলামদানৰেস্সন্তরদানাদিৰসেন উপ্পজ্জতি; উপ্পন্নে তেন ঞাণেন মহাদানং পৰত্তেন্তানং পমাণং নত্থি. মগ্গফলপঞ্ঞা পন সব্বপঞ্ঞাহি অধিকা, উপ্পন্নেযেৰ তথাগতে ৰিত্থারিকা হুত্ৰা পৰত্ততি, নো অনুপ্পন্নে. ইতি যস্মা মগ্গফলপঞ্ঞা অধিপঞ্ঞা, তস্মা অতিরেকপঞ্ঞায পঞ্ঞং দস্সেতুং চতূসু মগ্গেসূতিআদি ৰুত্তং.
তত্থ সিযা – সীলং, অধিসীলং; চিত্তং, অধিচিত্তং; পঞ্ঞা, অধিপঞ্ঞাতি ইমেসু ছসু কোট্ঠাসেসু ৰিপস্সনা পঞ্ঞা কতরসন্নিস্সিতাতি? অধিপঞ্ঞাসন্নিস্সিতা. তস্মা যথা ওমকতরপ্পমাণং ছত্তং ৰা ধজং ৰা উপাদায অতিরেকপ্পমাণং অতিছত্তং অতিধজোতি ৰুচ্চতি, এৰমিদম্পি পঞ্চসীলং দসসীলং উপাদায পাতিমোক্খসংৰরসীলং ‘অধিসীলং’ নাম; ৰট্টপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো উপাদায ৰিপস্সনাপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো ‘অধিচিত্তং’ নাম, কম্মস্সকতপঞ্ঞং উপাদায ৰিপস্সনাপঞ্ঞা চ মগ্গপঞ্ঞা চ ফলপঞ্ঞা চ ‘অধিপঞ্ঞা’ নামাতি ৰেদিতব্বা.
৭৭১. আযকোসল্লাদিনিদ্দেসে যস্মা আযোতি ৰুড্ঢি, সা অনত্থহানিতো অত্থুপ্পত্তিতো চ দুৰিধা; অপাযোতি অৰুড্ঢি, সাপি অত্থহানিতো অনত্থুপ্পত্তিতো চ দুৰিধা; তস্মা তং দস্সেতুং ইমে ধম্মে মনসিকরোতোতিআদি ৰুত্তং. ইদং ৰুচ্চতীতি যা ইমেসং অকুসলধম্মানং অনুপ্পত্তিপ্পহানেসু কুসলধম্মানঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা – ইদং আযকোসল্লং নাম ৰুচ্চতি. যা পনেসা কুসলধম্মানং অনুপ্পজ্জননিরুজ্ঝনেসু অকুসলধম্মানঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা – ইদং অপাযকোসল্লং নামাতি অত্থো. আযকোসল্লং তাৰ পঞ্ঞা হোতু; অপাযকোসল্লং কথং পঞ্ঞা নাম জাতাতি? পঞ্ঞৰাযেৰ হি ‘ময্হং এৰং মনসিকরোতো অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি উপ্পন্না চ নিরুজ্ঝন্তি; অনুপ্পন্না অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না পৰড্ঢন্তী’তি পজানাতি. সো এৰং ঞত্ৰা অনুপ্পন্নানং অকুসলানং ধম্মানং উপ্পজ্জিতুং ন দেতি, উপ্পন্নে পজহতি; অনুপ্পন্নে কুসলে উপ্পাদেতি, উপ্পন্নে ভাৰনাপারিপূরিং পাপেতি. এৰং অপাযকোসল্লম্পি পঞ্ঞা এৰাতি ৰেদিতব্বং. সব্বাপি তত্রূপাযা পঞ্ঞা উপাযকোসল্লন্তি ইদং পন অচ্চাযিককিচ্চে ৰা ভযে ৰা উপ্পন্নে তস্স তিকিচ্ছনত্থং ঠানুপ্পত্তিযকারণজাননৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা.
(৪.) চতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭৯৩. চতুব্বিধেন ঞাণৰত্থুনিদ্দেসে অত্থি দিন্নন্তিআদীসু দিন্নপচ্চযা ফলং অত্থীতি ইমিনা উপাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ইদং ৰুচ্চতীতি যং ঞাণং ‘ইদং কম্মং সকং, ইদং নো সক’ন্তি জানাতি – ইদং কম্মস্সকতঞাণং নাম ৰুচ্চতীতি অত্থো. তত্থ তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং, চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং, তিৰিধং মনোদুচ্চরিতন্তি ইদং ন সককম্মং নাম. তীসু দ্ৰারেসু দসৰিধম্পি সুচরিতং সককম্মং নাম. অত্তনো ৰাপি হোতু পরস্স ৰা সব্বম্পি অকুসলং ন সককম্মং নাম. কস্মা? অত্থভঞ্জনতো অনত্থজননতো চ. অত্তনো ৰা হোতু পরস্স ৰা সব্বম্পি কুসলং সককম্মং নাম. কস্মা? অনত্থভঞ্জনতো অত্থজননতো চ. এৰং জাননসমত্থে ইমস্মিং কম্মস্সকতঞাণে ঠত্ৰা বহুং দানং দত্ৰা সীলং পূরেত্ৰা উপোসথং সমাদিযিত্ৰা সুখেন সুখং সম্পত্তিযা সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা নিব্বানং পত্তানং গণনপরিচ্ছেদো নত্থি. যথা হি সধনো পুরিসো পঞ্চসু সকটসতেসু সপ্পিমধুফাণিতাদীনি চেৰ লোণতিলতণ্ডুলাদীনি চ আরোপেত্ৰা কন্তারমগ্গং পটিপন্নো কেনচিদেৰ করণীযেন অত্থে উপ্পন্নে সব্বেসং উপকরণানং গহিতত্তা ন চিন্তেতি, ন পরিতস্সতি, সুখেনেৰ খেমন্তং পাপুণাতি; এৰমেৰ ইমস্মিম্পি কম্মস্সকতঞাণে ঠত্ৰা বহুং দানং দত্ৰা…পে… নিব্বানং পত্তানং গণনপথো নত্থি. ঠপেত্ৰা সচ্চানুলোমিকং ঞাণন্তি মগ্গসচ্চস্স পরমত্থসচ্চস্স চ অনুলোমনতো সচ্চানুলোমিকন্তি লদ্ধনামং ৰিপস্সনাঞাণং ঠপেত্ৰা অৰসেসা সব্বাপি সাসৰা কুসলা পঞ্ঞা কম্মস্সকতঞাণমেৰাতি অত্থো.
৭৯৪. মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং দুক্খেপেতং ঞাণন্তি এত্থ একমেৰ মগ্গঞাণং চতূসু সচ্চেসু একপটিৰেধৰসেন চতূসু ঠানেসু সঙ্গহিতং.
৭৯৬. ধম্মে ঞাণন্তি এত্থ মগ্গপঞ্ঞা তাৰ চতুন্নং সচ্চানং একপটিৰেধৰসেন ধম্মে ঞাণং নাম হোতু; ফলপঞ্ঞা কথং ধম্মে ঞাণং নামাতি? নিরোধসচ্চৰসেন. দুৰিধাপি হেসা পঞ্ঞা অপরপ্পচ্চযে অত্থপচ্চক্খে অরিযসচ্চধম্মে কিচ্চতো চ আরম্মণতো চ পৰত্তত্তা ধম্মে ঞাণন্তি ৰেদিতব্বা. সো ইমিনা ধম্মেনাতি এত্থ মগ্গঞাণং ধম্মগোচরত্তা গোচরৰোহারেন ধম্মোতি ৰুত্তং, উপযোগত্থে ৰা করণৰচনং; ইমং ধম্মং ঞাতেনাতি অত্থো; চতুসচ্চধম্মং জানিত্ৰা ঠিতেন মগ্গঞাণেনাতি ৰুত্তং হোতি. দিট্ঠেনাতি দস্সনেন; ধম্মং পস্সিত্ৰা ঠিতেনাতি অত্থো. পত্তেনাতি চত্তারি অরিযসচ্চানি পত্ৰা ঠিতত্তা ধম্মং পত্তেন. ৰিদিতেনাতি মগ্গঞাণেন চত্তারি অরিযসচ্চানি ৰিদিতানি পাকটানি কতানি. তস্মা তং ধম্মং ৰিদিতং নাম হোতি. তেন ৰিদিতধম্মেন. পরিযোগাল়্হেনাতি চতুসচ্চধম্মং পরিযোগাহেত্ৰা ঠিতেন. নযং নেতীতি অতীতে চ অনাগতে চ নযং নেতি হরতি পেসেতি. ইদং পন ন মগ্গঞাণস্স কিচ্চং, পচ্চৰেক্খণঞাণস্স কিচ্চং. সত্থারা পন মগ্গঞাণং অতীতানাগতে নযং নযনসদিসং কতং. কস্মা? মগ্গমূলকত্তা. ভাৰিতমগ্গস্স হি পচ্চৰেক্খণা নাম হোতি. তস্মা সত্থা মগ্গঞাণমেৰ নযং নযনসদিসং অকাসি. অপিচ এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো – যদেতং ইমিনা চতুসচ্চগোচরং মগ্গঞাণং অধিগতং, তেন ঞাণেন কারণভূতেন অতীতানাগতে পচ্চৰেক্খণঞাণসঙ্খাতং নযং নেতি.
ইদানি যথা তেন নযং নেতি, তং আকারং দস্সেতুং যে হি কেচি অতীতমদ্ধানন্তিআদিমাহ. তত্থ অব্ভঞ্ঞংসূতি জানিংসু পটিৰিজ্ঝিংসু. ইমঞ্ঞেৰাতি যং দুক্খং অতীতে অব্ভঞ্ঞংসু, যঞ্চ অনাগতে অভিজানিস্সন্তি, ন তঞ্ঞেৰ ইমং; সরিক্খট্ঠেন পন এৰং ৰুত্তং. অতীতেপি হি ঠপেত্ৰা তণ্হং তেভূমকক্খন্ধেযেৰ দুক্খসচ্চন্তি পটিৰিজ্ঝিংসু, তণ্হংযেৰ সমুদযসচ্চন্তি নিব্বানমেৰ নিরোধসচ্চন্তি অরিযমগ্গমেৰ মগ্গসচ্চন্তি পটিৰিজ্ঝিংসু, অনাগতেপি এৰমেৰ পটিৰিজ্ঝিস্সন্তি, এতরহিপি এৰমেৰ পটিৰিজ্ঝন্তীতি সরিক্খট্ঠেন ‘‘ইমঞ্ঞেৰা’’তি ৰুত্তং. ইদং ৰুচ্চতি অন্ৰযে ঞাণন্তি ইদং অনুগমনঞাণং নযনঞাণং কারণঞাণন্তি ৰুচ্চতি.
পরিযে ঞাণন্তি চিত্তপরিচ্ছেদঞাণং. পরসত্তানন্তি ঠপেত্ৰা অত্তানং সেসসত্তানং. ইতরং তস্সেৰ ৰেৰচনং. চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানাতীতি অত্তনো চিত্তেন তেসং চিত্তং সরাগাদিৰসেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা নানপ্পকারতো জানাতি. সরাগং ৰাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা সতিপট্ঠানৰিভঙ্গে ৰুত্তমেৰ. অযং পন ৰিসেসো – ইধ অনুত্তরং ৰা চিত্তং ৰিমুত্তং ৰা চিত্তন্তি এত্থ লোকুত্তরম্পি লব্ভতি. অৰিপস্সনূপগম্পি হি পরচিত্তঞাণস্স ৰিসযো হোতিযেৰ.
অৰসেসা পঞ্ঞাতি ধম্মে ঞাণাদিকা তিস্সো পঞ্ঞা ঠপেত্ৰা সেসা সব্বাপি পঞ্ঞা ঞাণন্তি সম্মতত্তা সম্মুতিঞাণং নাম হোতি. ৰচনত্থো পনেত্থ সম্মুতিম্হি ঞাণন্তি সম্মুতিঞাণং.
৭৯৭. কামাৰচরকুসলে পঞ্ঞাতি অযঞ্হি একন্তেন ৰট্টস্মিং চুতিপটিসন্ধিং আচিনতেৰ, তস্মা ‘‘আচযায নো অপচযাযা’’তি ৰুত্তা. লোকুত্তরমগ্গপঞ্ঞা পন যস্মা চুতিপটিসন্ধিং অপচিনতেৰ, তস্মা ‘‘অপচযায নো আচযাযা’’তি ৰুত্তা. রূপাৰচরারূপাৰচরপঞ্ঞা চুতিপটিসন্ধিম্পি আচিনতি, ৰিক্খম্ভনৰসেন কিলেসে চেৰ কিলেসমূলকে চ ধম্মে অপচিনতি, তস্মা ‘‘আচযায চেৰ অপচযায চা’’তি ৰুত্তা. সেসা নেৰ চুতিপটিসন্ধিং আচিনতি ন অপচিনতি, তস্মা ‘‘নেৰ আচযায নো অপচযাযা’’তি ৰুত্তা.
৭৯৮. ন চ অভিঞ্ঞাযো পটিৰিজ্ঝতীতি ইদং পঠমজ্ঝানপঞ্ঞং সন্ধায ৰুত্তং. সা হিস্স কামৰিৰেকেন পত্তব্বত্তা কিলেসনিব্বিদায সংৰত্ততি. তায চেস কামেসু ৰীতরাগো হোতি, অভিঞ্ঞাপাদকভাৰং পন অপ্পত্ততায নেৰ পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো পটিৰিজ্ঝতি, নিমিত্তারম্মণত্তা ন সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি. এৰমযং পঞ্ঞা নিব্বিদায হোতি নো পটিৰেধায. স্ৰেৰাতি পঠমজ্ঝানং পত্ৰা ঠিতো. কামেসু ৰীতরাগো সমানোতি তথা ৰিক্খম্ভিতানংযেৰ কামানং ৰসেন ৰীতরাগো. অভিঞ্ঞাযো পটিৰিজ্ঝতীতি পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো পটিৰিজ্ঝতি. ইদং চতুত্থজ্ঝানপঞ্ঞং সন্ধায ৰুত্তং. চতুত্থজ্ঝানপঞ্ঞা হি অভিঞ্ঞাপাদকভাৰেনাপি পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো পটিৰিজ্ঝতি, অভিঞ্ঞাভাৰপ্পত্তিযাপি পটিৰিজ্ঝতি এৰ. তস্মা সা পটিৰেধায হোতি. পঠমজ্ঝানপঞ্ঞায এৰ পন কিলেসেসুপি নিব্বিন্দত্তা নো নিব্বিদায. যা পনাযং দুতিযততিযজ্ঝানপঞ্ঞা, সা কতরকোট্ঠাসং ভজতীতি? সোমনস্সৰসেন পঠমজ্ঝানম্পি ভজতি, অৰিতক্কৰসেন চতুত্থজ্ঝানম্পি. এৰমেসা পঠমজ্ঝানসন্নিস্সিতা ৰা চতুত্থজ্ঝানসন্নিস্সিতা ৰা কাতব্বা. নিব্বিদায চেৰ পটিৰেধায চাতি মগ্গপঞ্ঞা সব্বস্মিম্পি ৰট্টে নিব্বিন্দনতো নিব্বিদায, ছট্ঠং অভিঞ্ঞং পটিৰিজ্ঝনতো পটিৰেধায চ হোতি.
৭৯৯. পঠমস্স ঝানস্স লাভীতিআদীসু য্ৰাযং অপ্পগুণস্স পঠমজ্ঝানস্স লাভী. তং ততো ৰুট্ঠিতং আরম্মণৰসেন কামসহগতা হুত্ৰা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি তুদন্তি চোদেন্তি. তস্স কামানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকারানং ৰসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা হাযতি পরিহাযতি; তস্মা হানভাগিনীতি ৰুত্তা. তদনুধম্মতাতি তদনুরূপসভাৰা. সতি সন্তিট্ঠতীতি ইদং মিচ্ছাসতিং সন্ধায ৰুত্তং, ন সম্মাসতিং. যস্স হি পঠমজ্ঝানানুরূপসভাৰা পঠমজ্ঝানং সন্ততো পণীততো দিস্ৰা অস্সাদযমানা অভিনন্দমানা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, তস্স নিকন্তিৰসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা নেৰ হাযতি, ন ৰড্ঢতি, ঠিতিকোট্ঠাসিকা হোতি. তেন ৰুত্তং ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞাতি. অৰিতক্কসহগতাতি অৰিতক্কং দুতিযজ্ঝানং সন্ততো পণীততো মনসিকরোতো আরম্মণৰসেন অৰিতক্কসহগতা. সমুদাচরন্তীতি পগুণতো পঠমজ্ঝানতো ৰুট্ঠিতং দুতিযজ্ঝানাধিগমত্থায তুদন্তি চোদেন্তি. তস্স উপরি দুতিযজ্ঝানানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকারানং ৰসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা ৰিসেসভূতস্স দুতিযজ্ঝানস্স উপ্পত্তিট্ঠানতায ৰিসেসভাগিনীতি ৰুত্তা. নিব্বিদাসহগতাতি তমেৰ পঠমজ্ঝানতো ৰুট্ঠিতং নিব্বিদাসঙ্খাতেন ৰিপস্সনাঞাণেন সহগতা. ৰিপস্সনাঞাণঞ্হি ঝানঙ্গভেদে ৰত্তন্তে নিব্বিন্দতি উক্কণ্ঠতি, তস্মা নিব্বিদাতি ৰুচ্চতি. সমুদাচরন্তীতি নিব্বানসচ্ছিকিরিযত্থায তুদন্তি চোদেন্তি. ৰিরাগূপসঞ্হিতাতি ৰিরাগসঙ্খাতেন নিব্বানেন উপসংহিতা. ৰিপস্সনাঞাণম্হি সক্কা ইমিনা মগ্গেন ৰিরাগং নিব্বানং সচ্ছিকাতুন্তি পৰত্তিতো ‘‘ৰিরাগূপসঞ্হিত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তংসম্পযুত্তা সঞ্ঞামনসিকারাপি ৰিরাগূপসঞ্হিতা এৰ নাম. তস্স তেসং সঞ্ঞামনসিকারানং ৰসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা অরিযমগ্গপটিৰেধস্স পদট্ঠানতায নিব্বেধভাগিনীতি ৰুত্তা. এৰং চতূসু ঠানেসু পঠমজ্ঝানপঞ্ঞাৰ কথিতা. দুতিযজ্ঝানপঞ্ঞাদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
৮০১. কিচ্ছেন কসিরেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্সাতি লোকুত্তরসমাধিং উপ্পাদেন্তস্স পুব্বভাগে আগমনকালে কিচ্ছেন কসিরেন দুক্খেন সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলমন্তস্স কিলেসে ৰিক্খম্ভেত্ৰা আগতস্স. দন্ধং তণ্ঠানং অভিজানন্তস্সাতি ৰিক্খম্ভিতেসু কিলেসেসু ৰিপস্সনাপরিৰাসে চিরং ৰসিত্ৰা তং লোকুত্তরসমাধিসঙ্খাতং ঠানং দন্ধং সণিকং অভিজানন্তস্স পটিৰিজ্ঝন্তস্স, পাপুণন্তস্সাতি অত্থো. অযং ৰুচ্চতীতি যা এসা এৰং উপ্পজ্জতি, অযং কিলেসৰিক্খম্ভনপটিপদায দুক্খত্তা, ৰিপস্সনাপরিৰাসপঞ্ঞায চ দন্ধত্তা মগ্গকালে একচিত্তক্খণে উপ্পন্নাপি পঞ্ঞা আগমনৰসেন দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নামাতি ৰুচ্চতি. উপরি তীসু পদেসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
৮০২. সমাধিস্স ন নিকামলাভিস্সাতি যো সমাধিস্স ন নিকামলাভী হোতি, সো তস্স ন নিকামলাভী নাম. যস্স সমাধি উপরূপরি সমাপজ্জনত্থায উস্সক্কিতুং পচ্চযো ন হোতি, তস্স অপ্পগুণজ্ঝানলাভিস্সাতি অত্থো. আরম্মণং থোকং ফরন্তস্সাতি পরিত্তে সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা আরম্মণে পরিকম্মং কত্ৰা তত্থেৰ অপ্পনং পত্ৰা তং অৰড্ঢিতং থোকমেৰ আরম্মণং ফরন্তস্সাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ননিকামলাভীপটিপক্খতো হি পগুণজ্ঝানলাভী এত্থ নিকামলাভীতি ৰুত্তো. অৰড্ঢিতারম্মণপটিপক্খতো চ ৰড্ঢিতারম্মণং ৰিপুলন্তি ৰুত্তং. সেসং তাদিসমেৰ.
জরামরণেপেতং ঞাণন্তি নিব্বানমেৰ আরম্মণং কত্ৰা চতুন্নং সচ্চানং একপটিৰেধৰসেন এতং ৰুত্তং.
জরামরণং আরব্ভাতিআদীনি পন একেকং ৰত্থুং আরব্ভ পৰত্তিকালে পুব্বভাগে সচ্চৰৰত্থাপনৰসেন ৰুত্তানি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
চতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা.
(৫.) পঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮০৪. পঞ্চৰিধেন ঞাণৰত্থুনিদ্দেসে পীতিফরণতাদীসু পীতিং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি দ্ৰীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফরণতা নাম. সুখং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফরণতা নাম. পরেসং চেতোফরমানা উপ্পজ্জতীতি চেতোপরিযপঞ্ঞা চেতোফরণতা নাম. আলোকং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি দিব্বচক্খুপঞ্ঞা আলোকফরণতা নাম. পচ্চৰেক্খণঞাণং পচ্চৰেক্খণানিমিত্তং নাম. তেনেৰ ৰুত্তং ‘‘দ্ৰীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফরণতা’’তিআদি. তত্থ চ পীতিফরণতা সুখফরণতা দ্ৰে পাদা ৰিয, চেতোফরণতা আলোকফরণতা দ্ৰে হত্থা ৰিয, অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং মজ্ঝিমকাযো ৰিয, পচ্চৰেক্খণানিমিত্তং সীসং ৰিয. ইতি ভগৰা পঞ্চঙ্গিকং সম্মাসমাধিং অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পন্নং পুরিসং ৰিয কত্ৰা দস্সেসি. অযং পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধীতি অযং হত্থপাদসীসসদিসেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি যুত্তো সম্মাসমাধীতি পাদকজ্ঝানসমাধিং কথেসি.
অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৰাতিআদীসু অরহত্তফলসমাধি অধিপ্পেতো. সো হি অপ্পিতপ্পিতক্খণে সুখত্তা পচ্চুপ্পন্নসুখো. পুরিমো পুরিমো পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স সমাধিসুখস্স পচ্চযত্তা আযতিং সুখৰিপাকো. সন্তং সুখুমং ফলচিত্তং পণীতং মধুররূপং সমুট্ঠাপেতি. ফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠিতস্স হি সব্বকাযানুগতং সুখসম্ফস্সং ফোট্ঠব্বং পটিচ্চ সুখসহগতং কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. ইমিনাপি পরিযাযেন আযতিং সুখৰিপাকো. কিলেসেহি আরকত্তা অরিযো. কামামিসৰট্টামিসলোকামিসানং অভাৰা নিরামিসো. বুদ্ধাদীহি মহাপুরিসেহি সেৰিতত্তা অকাপুরিসসেৰিতো. অঙ্গসন্ততায আরম্মণসন্ততায সব্বকিলেসদরথসন্ততায চ সন্তো. অতপ্পনীযট্ঠেন পণীতো. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিযা লদ্ধত্তা কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিভাৰস্স ৰা লদ্ধত্তা পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধো. পটিপ্পস্সদ্ধং পটিপ্পস্সদ্ধীতি হি ইদং অত্থতো একং. পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসেন ৰা অরহতা লদ্ধত্তাপি পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধো. একোদিভাৰেন অধিগতত্তা একোদিভাৰমেৰ ৰা অধিগতত্তা একোদিভাৰাধিগতো. অপ্পগুণসাসৰসমাধি ৰিয সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন চিত্তেন পচ্চনীকধম্মে নিগ্গয্হ কিলেসে ৰারেত্ৰা অনধিগতত্তা ন সসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিতগতো. তঞ্চ সমাধিং সমাপজ্জন্তো ততো ৰা ৰুট্ঠহন্তো সতিৰেপুল্লপ্পত্তত্তা সতোৰ সমাপজ্জতি সতোৰ ৰুট্ঠহতি. যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেন ৰা সতো সমাপজ্জতি সতো ৰুট্ঠহতি. তস্মা যদেত্থ ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৰ আযতিঞ্চ সুখৰিপাকো’’তি এৰং পচ্চৰেক্খমানস্স পচ্চত্তংযেৰ অপরপ্পচ্চযং ঞাণং উপ্পজ্জতি – তং একমঙ্গং. এস নযো সেসেসুপি. এৰমিমেহি পঞ্চহি পচ্চৰেক্খণঞাণেহি অযং সমাধি পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি নাম ৰুত্তোতি.
পঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা.
(৬.) ছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮০৫. ছব্বিধেন ঞাণৰত্থুনিদ্দেসে ইদ্ধিৰিধে ঞাণন্তি ‘‘একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতী’’তিআদিনযপ্পৰত্তে (দী. নি. ১.৪৮৪; পটি. ম. ১.১০২) ইদ্ধিৰিধে ঞাণং. ইমিনা অৰিতক্কাৰিচারা উপেক্খাসহগতা রূপাৰচরা বহুধাভাৰাদিসাধিকা একচিত্তক্খণিকা অপ্পনাপঞ্ঞাৰ কথিতা. সোতধাতুৰিসুদ্ধিযা ঞাণন্তি দূরসন্তিকাদিভেদসদ্দারম্মণায দিব্বসোতধাতুযা ঞাণং. ইমিনাপি অৰিতক্কাৰিচারা উপেক্খাসহগতা রূপাৰচরা পকতিসোতৰিসযাতীতসদ্দারম্মণা একচিত্তক্খণিকা অপ্পনাপঞ্ঞাৰ কথিতা. পরচিত্তে ঞাণন্তি পরসত্তানং চিত্তপরিচ্ছেদে ঞাণং. ইমিনাপি যথাৰুত্তপ্পকারা পরেসং সরাগাদিচিত্তারম্মণা একচিত্তক্খণিকা অপ্পনাপঞ্ঞাৰ কথিতা. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিযা ঞাণন্তি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিসম্পযুত্তং ঞাণং. ইমিনাপি যথাৰুত্তপ্পকারা পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধানুস্সরণসতিসম্পযুত্তা একচিত্তক্খণিকা অপ্পনাপঞ্ঞাৰ কথিতা. সত্তানং চুতূপপাতে ঞাণন্তি সত্তানং চুতিযঞ্চ উপপাতে চ ঞাণং. ইমিনাপি যথাৰুত্তপ্পকারা চৰনকউপপজ্জনকানং সত্তানং ৰণ্ণধাতুআরম্মণা একচিত্তক্খণিকা অপ্পনাপঞ্ঞাৰ কথিতা. আসৰানং খযে ঞাণন্তি সচ্চপরিচ্ছেদজাননঞাণং. ইদং লোকুত্তরমেৰ. সেসানি লোকিযানীতি.
ছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা.
(৭.) সত্তকনিদ্দেসাদিৰণ্ণনা
৮০৬. সত্তৰিধেন ঞাণৰত্থুনিদ্দেসে জাতিপচ্চযা জরামরণন্তিআদিনা নযেন পৰত্তিনিৰত্তিৰসেন একাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু একেকস্মিং কালত্তযভেদতো পচ্চৰেক্খণঞাণং ৰত্ৰা পুন ‘‘যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি এৰং তদেৰ ঞাণং সঙ্খেপতো খযধম্মতাদীহি পকারেহি ৰুত্তং. তত্থ জাতিপচ্চযা জরামরণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি ঞাণদ্ৰযং পচ্চুপ্পন্নদ্ধানৰসেন ৰুত্তং. অতীতম্পি অদ্ধানং, অনাগতম্পি অদ্ধানন্তি এৰং অতীতে ঞাণদ্ৰযং, অনাগতে ঞাণদ্ৰযন্তি ছ. তানি ধম্মট্ঠিতিঞাণেন সদ্ধিং সত্ত. তত্থ ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি পচ্চযাকারঞাণং. পচ্চযাকারো হি ধম্মানং পৰত্তিট্ঠিতিকারণত্তা ধম্মট্ঠিতীতি ৰুচ্চতি; তত্থ ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. এতস্সেৰ ছব্বিধস্স ঞাণস্সেতং অধিৰচনং. এৰং একেকস্মিং অঙ্গে ইমানি সত্ত সত্ত কত্ৰা একাদসসু অঙ্গেসু সত্তসত্ততি হোন্তি. তত্থ খযধম্মন্তি খযগমনসভাৰং. ৰযধম্মন্তি ৰযগমনসভাৰং. ৰিরাগধম্মন্তি ৰিরজ্জনসভাৰং. নিরোধধম্মন্তি নিরুজ্ঝনসভাৰং. ইমিনা কিং কথিতং? অপরৰিপস্সনায পুরিমৰিপস্সনাসম্মসনং কথিতং. তেন কিং কথিতং হোতি? সত্তক্খত্তুং ৰিপস্সনাপটিৰিপস্সনা কথিতা. পঠমঞাণেন হি সব্বসঙ্খারে অনিচ্চা দুক্খা অনত্তাতি দিস্ৰা তং ঞাণং দুতিযেন দট্ঠুং ৰট্টতি, দুতিযং ততিযেন, ততিযং চতুত্থেন, চতুত্থং পঞ্চমেন, পঞ্চমং ছট্ঠেন, ছট্ঠং সত্তমেন. এৰং সত্ত ৰিপস্সনাপটিৰিপস্সনা কথিতা হোন্তীতি.
সত্তকনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৮০৭. অট্ঠৰিধেন ঞাণৰত্থুনিদ্দেসে সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্ঞাতি সোতাপত্তিমগ্গম্হি পঞ্ঞা. ইমিনা সম্পযুত্তপঞ্ঞাৰ কথিতা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযোতি.
অট্ঠকনিদ্দেসৰণ্ণনা.
৮০৮. নৰৰিধেন ঞাণৰত্থুনিদ্দেসে অনুপুব্বৰিহারসমাপত্তীসূতি অনুপুব্বৰিহারসঙ্খাতাসু সমাপত্তীসু. তাসং অনুপুব্বেন অনুপটিপাটিযা ৰিহারিতব্বট্ঠেন অনুপুব্বৰিহারতা, সমাপজ্জিতব্বট্ঠেন সমাপত্তিতা দট্ঠব্বা. তত্থ পঠমজ্ঝানসমাপত্তিযা পঞ্ঞাতিআদযো অট্ঠ সম্পযুত্তপঞ্ঞা ৰেদিতব্বা. নৰমা পচ্চৰেক্খণপঞ্ঞা. সা হি নিরোধসমাপত্তিং সন্ততো পণীততো পচ্চৰেক্খমানস্স পৰত্ততি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসমাপত্তিযা ৰুট্ঠিতস্স পচ্চৰেক্খণঞাণ’’ন্তি.
নৰকনিদ্দেসৰণ্ণনা.
(১০.) দসকনিদ্দেসৰণ্ণনা
পঠমবলনিদ্দেসো
৮০৯. দসৰিধেন ঞাণৰত্থুনিদ্দেসে অট্ঠানন্তি হেতুপটিক্খেপো. অনৰকাসোতি পচ্চযপটিক্খেপো. উভযেনাপি কারণমেৰ পটিক্খিপতি. কারণঞ্হি তদাযত্তৰুত্তিতায অত্তনো ফলস্স ঠানন্তি চ অৰকাসোতি চ ৰুচ্চতি. যন্তি যেন কারণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো সোতাপন্নো অরিযসাৰকো. কঞ্চি সঙ্খারন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খারেসু কঞ্চি একং সঙ্খারম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি নিচ্চোতি গণ্হেয্য. নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি এতং কারণং নত্থি, ন উপলব্ভতি. যং পুথুজ্জনোতি যেন কারণেন পুথুজ্জনো. ঠানমেতং ৰিজ্জতীতি এতং কারণং অত্থি; সস্সতদিট্ঠিযা হি সো তেভূমকেসু সঙ্খারেসু কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো গণ্হেয্যাতি অত্থো. চতুত্থভূমকসঙ্খারো পন তেজুস্সদত্তা দিৰসং সন্তত্তো অযোগুল়ো ৰিয মক্খিকানং দিট্ঠিযা ৰা অঞ্ঞেসং ৰা অকুসলানং আরম্মণং ন হোতি. ইমিনা নযেন কঞ্চি সঙ্খারং সুখতোতিআদীসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো. সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরম্মরণা’’তি (ম. নি. ৩.২১) এৰং অত্তদিট্ঠিৰসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অরিযসাৰকো পরিল়াহাভিভূতো পরিল়াহৰূপসমত্থং, মত্তহত্থীপরিতাসিতো ৰিয, সুচিকামো পোক্খব্রাহ্মণো গূথং কঞ্চি সঙ্খারং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৰাদে কসিণাদিপণ্ণত্তিসঙ্গহত্থং সঙ্খারন্তি অৰত্ৰা কঞ্চি ধম্মন্তি ৰুত্তং. ইধাপি অরিযসাৰকস্স চতুভূমকৰসেন পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো, পুথুজ্জনস্স তেভূমকৰসেন; সব্বৰারেসু ৰা অরিযসাৰকস্সাপি তেভূমকৰসেনেৰ পরিচ্ছেদো ৰট্টতি. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গণ্হাতি, ততো ততো অরিযসাৰকো গাহং ৰিনিৰেঠেতি. পুথুজ্জনো হি যং যং নিচ্চং সুখং অত্তাতি গণ্হাতি, তং তং অরিযসাৰকো অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি গণ্হন্তো গাহং ৰিনিৰেঠেতি.
মাতরন্তিআদীসু জনিকাৰ মাতা. মনুস্সভূতোৰ খীণাসৰো অরহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অরিযসাৰকো অঞ্ঞং জীৰিতা ৰোরোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং. সচেপি ভৰন্তরগতং অরিযসাৰকং অত্তনো অরিযসাৰকভাৰং অজানন্তম্পি কোচি এৰং ৰদেয্য – ‘ইমং কুন্থকিপিল্লিকং জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা সকলচক্কৰাল়গব্ভে চক্কৰত্তিরজ্জং পটিপজ্জাহী’তি, নেৰ সো তং জীৰিতা ৰোরোপেয্য. অথ ৰাপি নং এৰং ৰদেয্যুং – ‘সচে ইমং ন ঘাতেস্সসি, সীসং তে ছিন্দিস্সামা’তি, সীসমেৰস্স ছিন্দেয্যুং, নেৰ সো তং ঘাতেয্য. পুথুজ্জনভাৰস্স পন মহাসাৰজ্জভাৰদস্সনত্থং অরিযসাৰকস্স চ বলদীপনত্থমেতং ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সাৰজ্জো পুথুজ্জনভাৰো, যত্র হি নাম পুথুজ্জনো মাতুঘাতাদীনিপি আনন্তরিযানি করিস্সতি. মহাবলো অরিযসাৰকো; সো এতানি কম্মানি ন করোতীতি.
পদুট্ঠেন চিত্তেনাতি দোসসম্পযুত্তেন ৰধকচিত্তেন. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৰমানকসরীরে খুদ্দকমক্খিকায পিৰনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৰাসকং সমানসীমাযং ঠিতং পঞ্চহি কারণেহি সঙ্ঘং ভিন্দেয্য, ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘পঞ্চহুপালি, আকারেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি – কম্মেন, উদ্দেসেন, ৰোহরন্তো, অনুস্সাৰনেন, সলাকগ্গাহেনা’’তি (পরি. ৪৫৮).
তত্থ ‘কম্মেনা’তি অপলোকনাদীসু চতূসু কম্মেসু অঞ্ঞতরেন কম্মেন. ‘উদ্দেসেনা’তি পঞ্চসু পাতিমোক্খুদ্দেসেসু অঞ্ঞতরেন উদ্দেসেন. ‘ৰোহরন্তো’তি কথযন্তো, তাহি তাহি উপ্পত্তীহি ‘অধম্মং ধম্মো’তিআদীনি অট্ঠারস ভেদকরৰত্থূনি দীপেন্তো. ‘অনুস্সাৰনেনা’তি ‘ননু তুম্হে জানাথ ময্হং উচ্চাকুলা পব্বজিতভাৰং বহুস্সুতভাৰঞ্চ! মাদিসো নাম উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং গাহেয্যাতি চিত্তম্পি উপ্পাদেতুং তুম্হাকং ন যুত্তং. কিং ময্হং অৰীচি নীলুপ্পলৰনং ৰিয সীতলো? কিমহং অপাযতো ন ভাযামী’তিআদিনা নযেন কণ্ণমূলে ৰচীভেদং কত্ৰা অনুস্সাৰনেন. ‘সলাকগ্গাহেনা’তি এৰং অনুস্সাৰেত্ৰা তেসং চিত্তং উপত্থম্ভেত্ৰা অনিৰত্তনধম্মে কত্ৰা ‘‘গণ্হথ ইমং সলাক’’ন্তি সলাকগ্গাহেন. এত্থ চ কম্মমেৰ উদ্দেসো ৰা পমাণং ৰোহারানুস্সাৰনসলাকগ্গাহা পন পুব্বভাগা. অট্ঠারসৰত্থুদীপনৰসেন হি ৰোহরন্তেন তত্থ রুচিজননত্থং অনুস্সাৰেত্ৰা সলাকায গাহিতাযপি অভিন্নোৰ হোতি সঙ্ঘো. যদা পন এৰং চত্তারো ৰা অতিরেকা ৰা সলাকং গাহেত্ৰা আৰেণিকং কম্মং ৰা উদ্দেসং ৰা করোন্তি, তদা সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি.
এৰং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. এত্তাৰতা মাতুঘাতাদীনি পঞ্চ আনন্তরিযকম্মানি দস্সিতানি হোন্তি, যানি পুথুজ্জনো করোতি, ন অরিযসাৰকো. তেসং আৰিভাৰত্থং –
কম্মতো দ্ৰারতো চেৰ, কপ্পট্ঠিতিযতো তথা;
পাকসাধারণাদীহি, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
তত্থ ‘কম্মতো’ তাৰ – এত্থ হি মনুস্সভূতস্সেৰ মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা অপি পরিৰত্তলিঙ্গং জীৰিতা ৰোরোপেন্তস্স কম্মং আনন্তরিযং হোতি. তস্স ৰিপাকং পটিবাহিস্সামী’তি সকলচক্কৰাল়ং মহাচেতিযপ্পমাণেহি কঞ্চনথূপেহি পূরেত্ৰাপি, সকলচক্কৰাল়ং পূরেত্ৰা নিসিন্নভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰাপি, বুদ্ধস্স ভগৰতো সঙ্ঘাটিকণ্ণং অমুঞ্চিত্ৰাৰ ৰিচরিত্ৰাপি, কাযস্স ভেদা নিরযমেৰ উপপজ্জতি. যো পন সযং মনুস্সভূতো তিরচ্ছানভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা, সযং ৰা তিরচ্ছানভূতো মনুস্সভূতং, তিরচ্ছানভূতোযেৰ ৰা তিরচ্ছানভূতং জীৰিতা ৰোরোপেতি, তস্স কম্মং আনন্তরিযং ন হোতি, কম্মং পন ভারিযং হোতি, আনন্তরিযং আহচ্চেৰ তিট্ঠতি. মনুস্সজাতিকানং পন ৰসেন অযং পঞ্হো কথিতো.
এত্থ এল়কচতুক্কং, সঙ্গামচতুক্কং, চোরচতুক্কঞ্চ কথেতব্বং. ‘এল়কং মারেমী’তি অভিসন্ধিনাপি হি এল়কট্ঠানে ঠিতং মনুস্সো মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা মারেন্তো আনন্তরিযং ফুসতি. এল়কাভিসন্ধিনা পন মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা ৰা এল়কং মারেন্তো আনন্তরিযং ন ফুসতি. মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা মাতাপিতরো মারেন্তো ফুসতেৰ. এস নযো ইতরস্মিম্পি চতুক্কদ্ৰযে. যথা চ মাতাপিতূসু, এৰং অরহন্তেপি এতানি চতুক্কানি ৰেদিতব্বানি. মনুস্সঅরহন্তমেৰ চ মারেত্ৰা আনন্তরিযং ফুসতি, ন যক্খভূতং; কম্মং পন ভারিযং আনন্তরিযসদিসমেৰ. মনুস্সঅরহন্তস্স চ পুথুজ্জনকালেযেৰ সত্থপ্পহারে ৰা ৰিসে ৰা দিন্নেপি যদি সো অরহত্তং পত্ৰা তেনেৰ মরতি, অরহন্তঘাতো হোতিযেৰ. যং পন পুথুজ্জনকালে দিন্নং দানং অরহত্তং পত্ৰা পরিভুঞ্জতি, পুথুজ্জনস্সেৰ তং দিন্নং হোতি. সেসঅরিযপুগ্গলে মারেন্তস্স আনন্তরিযং নত্থি, কম্মং পন ভারিযং আনন্তরিযসদিসমেৰ.
লোহিতুপ্পাদে তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায পরূপক্কমেন চম্মচ্ছেদং কত্ৰা লোহিতপগ্ঘরণং নাম নত্থি. সরীরস্স পন অন্তোযেৰ একস্মিং ঠানে লোহিতং সমোসরতি. দেৰদত্তেন পটিৰিদ্ধসিলাতো ভিজ্জিত্ৰা গতা সকলিকাপি তথাগতস্স পাদন্তং পহরি. ফরসুনা পহটো ৰিয পাদো অন্তোলোহিতোযেৰ অহোসি. তথা করোন্তস্স আনন্তরিযং হোতি. জীৰকো পন তথাগতস্স রুচিযা সত্থকেন চম্মং ছিন্দিত্ৰা তম্হা ঠানা দুট্ঠলোহিতং নীহরিত্ৰা ফাসুকমকাসি. তথা করোন্তস্স পুঞ্ঞকম্মমেৰ হোতি.
অথ যে চ পরিনিব্বুতে তথাগতে চেতিযং ভিন্দন্তি, বোধিং ছিন্দন্তি, ধাতুম্হি উপক্কমন্তি, তেসং কিং হোতীতি? ভারিযং কম্মং হোতি আনন্তরিযসদিসং. সধাতুকং পন থূপং ৰা পটিমং ৰা বাধযমানং বোধিসাখঞ্চ ছিন্দিতুং ৰট্টতি. সচেপি তত্থ নিলীনা সকুণা চেতিযে ৰচ্চং পাতেন্তি, ছিন্দিতুং ৰট্টতিযেৰ. পরিভোগচেতিযতো হি সরীরচেতিযং মহন্ততরং. চেতিযৰত্থুং ভিন্দিত্ৰা গচ্ছন্তং বোধিমূলম্পি ছিন্দিত্ৰা হরিতুং ৰট্টতি. যা পন বোধিসাখা বোধিঘরং বাধতি, তং গেহরক্খণত্থং ছিন্দিতুং ন লব্ভতি. বোধিঅত্থঞ্হি গেহং, ন গেহত্থায বোধি. আসনঘরেপি এসেৰ নযো. যস্মিং পন আসনঘরে ধাতু নিহিতা হোতি, তস্স রক্খণত্থায বোধিসাখং ছিন্দিতুং ৰট্টতি. বোধিজগ্গনত্থং ওজোহরণসাখং ৰা পূতিট্ঠানং ৰা ছিন্দিতুং ৰট্টতিযেৰ; সরীরপটিজগ্গনে ৰিয পুঞ্ঞম্পি হোতি.
সঙ্ঘভেদে সীমট্ঠকসঙ্ঘে অসন্নিপতিতে ৰিসুং পরিসং গহেত্ৰা কতৰোহারানুস্সাৰনসলাকগ্গাহস্স কম্মং ৰা করোন্তস্স উদ্দেসং ৰা উদ্দিসন্তস্স ভেদো চ হোতি আনন্তরিযকম্মঞ্চ. সমগ্গসঞ্ঞায পন ৰট্টতি. সমগ্গসঞ্ঞায হি করোন্তস্স নেৰ ভেদো হোতি ন আনন্তরিযকম্মং. তথা নৰতো ঊনপরিসাযং. সব্বন্তিমেন পন পরিচ্ছেদেন নৰন্নং জনানং যো সঙ্ঘং ভিন্দতি, তস্স আনন্তরিযকম্মং হোতি. অনুৰত্তকানং অধম্মৰাদীনং মহাসাৰজ্জং কম্মং; ধম্মৰাদিনো অনৰজ্জা. তত্থ নৰন্নমেৰ সঙ্ঘভেদে ইদং সুত্তং – ‘‘একতো, উপালি, চত্তারো হোন্তি, একতো চত্তারো, নৰমো অনুস্সাৰেতি সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইদং গণ্হথ, ইদং রোচেথা’তি. এৰং খো, উপালি, সঙ্ঘরাজি চেৰ হোতি সঙ্ঘভেদো চ. নৰন্নং ৰা, উপালি, অতিরেকনৰন্নং ৰা সঙ্ঘরাজি চেৰ হোতি সঙ্ঘভেদো চা’’তি (চূল়ৰ. ৩৫১).
এতেসু চ পন পঞ্চসু সঙ্ঘভেদো ৰচীকম্মং, সেসানি কাযকম্মানীতি. এৰং কম্মতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘দ্ৰারতো’তি সব্বানেৰ চেতানি কাযদ্ৰারতোপি ৰচীদ্ৰারতোপি সমুট্ঠহন্তি. পুরিমানি পনেত্থ চত্তারি আণত্তিকৰিজ্জামযপযোগৰসেন ৰচীদ্ৰারতো সমুট্ঠহিত্ৰাপি কাযদ্ৰারমেৰ পূরেন্তি. সঙ্ঘভেদো হত্থমুদ্দায ভেদং করোন্তস্স কাযদ্ৰারতো সমুট্ঠহিত্ৰাপি ৰচীদ্ৰারমেৰ পূরেতীতি. এৰমেত্থ দ্ৰারতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘কপ্পট্ঠিতিযতো’তি সঙ্ঘভেদোযেৰ চেত্থ কপ্পট্ঠিতিযো. সণ্ঠহন্তে হি কপ্পে কপ্পৰেমজ্ঝে ৰা সঙ্ঘভেদং কত্ৰা কপ্পৰিনাসেযেৰ মুচ্চতি. সচেপি হি ‘স্ৰে কপ্পো ৰিনস্সিস্সতী’তি অজ্জ সঙ্ঘভেদং করোতি, স্ৰেযেৰ মুচ্চতি, একদিৰসমেৰ নিরযে পচ্চতি. এৰং করণং পন নত্থি. সেসানি চত্তারি কম্মানি আনন্তরিযানেৰ হোন্তি, ন কপ্পট্ঠিতিযানীতি. এৰমেত্থ কপ্পট্ঠিতিযতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘পাকতো’তি যেন চ পঞ্চপেতানি কম্মানি কতানি হোন্তি, তস্স সঙ্ঘভেদোযেৰ পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি. সেসানি ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো’’তি এৰমাদীসু সঙ্খং গচ্ছন্তি. সঙ্ঘভেদাভাৰে লোহিতুপ্পাদো, তদভাৰে অরহন্তঘাতো, তদভাৰে সচে পিতা সীলৰা হোতি, মাতা দুস্সীলা নো ৰা তথা সীলৰতী, পিতুঘাতো পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি. সচে মাতা মাতুঘাতো. দ্ৰীসুপি সীলেন ৰা দুস্সীলেন ৰা সমানেসু মাতুঘাতোৰ পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি; মাতা হি দুক্করকারিণী বহূপকারা চ পুত্তানন্তি. এৰমেত্থ পাকতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘সাধারণাদীহী’তি পুরিমানি চত্তারি সব্বেসম্পি গহট্ঠপব্বজিতানং সাধারণানি. সঙ্ঘভেদো পন ‘‘ন খো, উপালি, ভিক্খুনী সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন সিক্খমানা, ন সামণেরো, ন সামণেরী, ন উপাসকো, ন উপাসিকা সঙ্ঘং ভিন্দতি. ভিক্খু খো, উপালি, পকতত্তো সমানসংৰাসকো সমানসীমাযং ঠিতো সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি (চূল়ৰ. ৩৫১) ৰচনতো ৰুত্তপ্পকারস্স ভিক্খুনোৰ হোতি, ন অঞ্ঞস্স; তস্মা অসাধারণো. আদিসদ্দেন সব্বেপেতে দুক্খৰেদনাসহগতা দোসমোহসম্পযুত্তা চাতি এৰমেত্থ সাধারণাদীহিপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
অঞ্ঞং সত্থারন্তি ‘অযং মে সত্থা সত্থুকিচ্চং কাতুং সমত্থো’তি ভৰন্তরেপি অঞ্ঞং তিত্থকরং ‘অযং মে সত্থা’তি এৰং গণ্হেয্য – নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি অত্থো. অট্ঠমং ভৰং নিব্বত্তেয্যাতি সব্বমন্দপঞ্ঞোপি সত্তমং ভৰং অতিক্কমিত্ৰা অট্ঠমং নিব্বত্তেয্য – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. উত্তমকোটিযা হি সত্তমং ভৰং সন্ধাযেৰেস ‘‘নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’তি ৰুত্তো. কিং পন তং নিযামেতি? কিং পুব্বহেতু নিযামেতি উদাহু পটিলদ্ধমগ্গো উদাহু উপরি তযো মগ্গাতি? সম্মাসম্বুদ্ধেন গহিতং নামমত্তমেতং. পুগ্গলো পন নিযতো নাম নত্থি. ‘‘পুব্বহেতু নিযামেতী’’তি ৰুত্তে হি উপরি তিণ্ণং মগ্গানং উপনিস্সযো ৰুত্তো হোতি, পঠমমগ্গস্স উপনিস্সযাভাৰো আপজ্জতি. ইচ্চস্স অহেতু অপ্পচ্চযা নিব্বত্তিং পাপুণাতি. ‘‘পটিলদ্ধমগ্গো নিযামেতী’’তি ৰুত্তে উপরি তযো মগ্গা অকিচ্চকা হোন্তি, পঠমমগ্গোৰ সকিচ্চকো, পঠমমগ্গেনেৰ কিলেসে খেপেত্ৰা পরিনিব্বাযিতব্বং হোতি. ‘‘উপরি তযো মগ্গা নিযামেন্তী’’তি ৰুত্তে পঠমমগ্গো অকিচ্চকো হোতি, উপরি তযো মগ্গাৰ সকিচ্চকা, পঠমমগ্গং অনিব্বত্তেত্ৰা উপরি তযো মগ্গা নিব্বত্তেতব্বা হোন্তি, পঠমমগ্গেন চ অনুপ্পজ্জিত্ৰাৰ কিলেসা খেপেতব্বা হোন্তি. তস্মা ন অঞ্ঞো কোচি নিযামেতি, উপরি তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনাৰ নিযামেতি. সচে হি তেসং ৰিপস্সনা তিক্খা সূরা হুত্ৰা ৰহতি, একংযেৰ ভৰং নিব্বত্তেত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা পরিনিব্বাতি. ততো মন্দতরপঞ্ঞো দুতিযে ৰা ততিযে ৰা চতুত্থে ৰা পঞ্চমে ৰা ছট্ঠে ৰা ভৰে অরহত্তং পত্ৰা পরিনিব্বাতি. সব্বমন্দপঞ্ঞো সত্তমং ভৰং নিব্বত্তেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি, অট্ঠমে ভৰে পটিসন্ধি ন হোতি. ইতি সম্মাসম্বুদ্ধেন গহিতং নামমত্তমেতং. সত্থা হি বুদ্ধতুলায তুলেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘অযং পুগ্গলো সব্বমহাপঞ্ঞো তিক্খৰিপস্সকো একমেৰ ভৰং নিব্বত্তেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘একবীজী’তি নামং অকাসি; ‘অযং পুগ্গলো দুতিযং, ততিযং, চতুত্থং, পঞ্চমং, ছট্ঠং ভৰং নিব্বত্তেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘কোলংকোলো’তি নামং অকাসি; ‘অযং পুগ্গলো সত্তমং ভৰং নিব্বত্তেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘সত্তক্খত্তুপরমো’তি নামং অকাসি.
কোচি পন পুগ্গলো সত্তন্নং ভৰানং নিযতো নাম নত্থি. অরিযসাৰকো পন যেন কেনচিপি আকারেন মন্দপঞ্ঞো সমানো অট্ঠমং ভৰং অপ্পত্ৰা অন্তরাৰ পরিনিব্বাতি. সক্কসদিসোপি ৰট্টাভিরতো সত্তমংযেৰ ভৰং গচ্ছতি. সত্তমে ভৰে সব্বকারেন পমাদৰিহারিনোপি ৰিপস্সনাঞাণং পরিপাকং গচ্ছতি. অপ্পমত্তকেপি আরম্মণে নিব্বিন্দিত্ৰা নিব্বুতিং পাপুণাতি. সচেপি হিস্স সত্তমে ভৰে নিদ্দং ৰা ওক্কমন্তস্স, পরম্মুখং ৰা গচ্ছন্তস্স, পচ্ছতো ঠত্ৰা তিখিণেন অসিনা কোচিদেৰ সীসং পাতেয্য, উদকে ৰা ওসাদেত্ৰা মারেয্য, অসনি ৰা পনস্স সীসে পতেয্য, এৰরূপেপি কালে সপ্পটিসন্ধিকা কালংকিরিযা নাম ন হোতি, অরহত্তং পত্ৰাৰ পরিনিব্বাতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অট্ঠমং ভৰং নিব্বত্তেয্য – নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি.
একিস্সা লোকধাতুযাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা. তীণি হি খেত্তানি – জাতিখেত্তং, আণাখেত্তং, ৰিসযক্খেত্তন্তি. তত্থ ‘জাতিক্খেত্তং’ নাম দসসহস্সিলোকধাতু. সা হি তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনকালে, নিক্খমনকালে, সম্বোধিকালে, ধম্মচক্কপৰত্তনে, আযুসঙ্খারৰোস্সজ্জনে, পরিনিব্বানে চ কম্পতি. কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ং পন ‘আণাখেত্তং’ নাম. আটানাটিযমোরপরিত্তধজগ্গপরিত্তরতনপরিত্তাদীনঞ্হি এত্থ আণা ৰত্ততি. ‘ৰিসযখেত্তস্স’ পন পরিমাণং নত্থি. বুদ্ধানঞ্হি ‘‘যাৰতকং ঞাণং তাৰতকং ঞেয্যং, যাৰতকং ঞেয্যং তাৰতকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং ঞেয্যং, ঞেয্যপরিযন্তিকং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫) ৰচনতো অৰিসযো নাম নত্থি.
ইমেসু পন তীসু খেত্তেসু, ঠপেত্ৰা ইমং চক্কৰাল়ং, অঞ্ঞস্মিং চক্কৰাল়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি. তীণি পিটকানি – ৰিনযপিটকং, সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মপিটকন্তি. তিস্সো সঙ্গীতিযো – মহাকস্সপত্থেরস্স সঙ্গীতি, যসত্থেরস্স সঙ্গীতি, মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরস্স সঙ্গীতীতি. ইমা তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে ইমং চক্কৰাল়ং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞত্থ বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, নুপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি.
অপুব্বং অচরিমন্তি অপুরে অপচ্ছা; একতো নুপ্পজ্জন্তি, পুরে ৰা পচ্ছা ৰা উপ্পজ্জন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ বোধিপল্লঙ্কে ‘‘বোধিং অপ্পত্ৰা ন উট্ঠহিস্সামী’’তি নিসিন্নকালতো পট্ঠায যাৰ মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণং তাৰ পুব্বেন্তি ন ৰেদিতব্বং. বোধিসত্তস্স হি পটিসন্ধিগ্গহণে দসসহস্সচক্কৰাল়কম্পনেনেৰ জাতিক্খেত্তপরিগ্গহো কতো, অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৰারিতা হোতি. পরিনিব্বানতো পট্ঠায চ যাৰ সাসপমত্তাপি ধাতুযো তিট্ঠন্তি তাৰ পচ্ছাতি ন ৰেদিতব্বং. ধাতূসু হি ঠিতাসু বুদ্ধা ঠিতাৰ হোন্তি. তস্মা এত্থন্তরে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৰারিতাৰ হোতি, ধাতুপরিনিব্বানে পন জাতে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন নিৰারিতা.
তীণি হি অন্তরধানানি নাম – পরিযত্তিঅন্তরধানং, পটিৰেধঅন্তরধানং, পটিপত্তিঅন্তরধানন্তি. তত্থ ‘পরিযত্তী’তি তীণি পিটকানি; ‘পটিৰেধো’তি সচ্চপটিৰেধো; ‘পটিপত্তী’তি পটিপদা. তত্থ পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি. একস্মিঞ্হি কালে পটিৰেধকরা ভিক্খূ বহূ হোন্তি; ‘এস ভিক্খু পুথুজ্জনো’তি অঙ্গুলিং পসারেত্ৰা দস্সেতব্বো হোতি. ইমস্মিংযেৰ দীপে একৰারং কির পুথুজ্জনভিক্খু নাম নাহোসি. পটিপত্তিপূরকাপি কদাচি বহূ হোন্তি, কদাচি অপ্পা. ইতি পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি.
সাসনট্ঠিতিযা পন পরিযত্তিযেৰ পমাণং. পণ্ডিতো হি তেপিটকং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি. যথা অম্হাকং বোধিসত্তো আল়ারস্স সন্তিকে পঞ্চাভিঞ্ঞা সত্ত চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পরিকম্মং পুচ্ছি, সো ‘ন জানামী’তি আহ; ততো উদকস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা অধিগতৰিসেসং সংসন্দেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পরিকম্মং পুচ্ছি; সো আচিক্খি; তস্স ৰচনসমনন্তরমেৰ মহাসত্তো তং সম্পাদেসি; এৰমেৰ পঞ্ঞৰা ভিক্খু পরিযত্তিং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি. তস্মা পরিযত্তিযা ঠিতায সাসনং ঠিতং হোতি. যদা পন সা অন্তরধাযতি তদা পঠমং অভিধম্মপিটকং নস্সতি. তত্থ পট্ঠানং সব্বপঠমং অন্তরধাযতি. অনুক্কমেন পচ্ছা ধম্মসঙ্গহো. তস্মিং অন্তরহিতে ইতরেসু দ্ৰীসু পিটকেসু ঠিতেসু সাসনং ঠিতমেৰ হোতি.
তত্থ সুত্তন্তপিটকে অন্তরধাযমানে পঠমং অঙ্গুত্তরনিকাযো একাদসকতো পট্ঠায যাৰ এককা অন্তরধাযতি. তদনন্তরং সংযুত্তনিকাযো চক্কপেয্যালতো পট্ঠায যাৰ ওঘতরণা অন্তরধাযতি. তদনন্তরং মজ্ঝিমনিকাযো ইন্দ্রিযভাৰনতো পট্ঠায যাৰ মূলপরিযাযা অন্তরধাযতি. তদনন্তরং দীঘনিকাযো দসুত্তরতো পট্ঠায যাৰ ব্রহ্মজালা অন্তরধাযতি. একিস্সাপি দ্ৰিন্নম্পি গাথানং পুচ্ছা অদ্ধানং গচ্ছতি; সাসনং ধারেতুং ন সক্কোতি সভিযপুচ্ছা (সু. নি. ৫১৫ আদযো) ৰিয আল়ৰকপুচ্ছা (সু. নি. ১৮৩ আদযো; সং. নি. ১.২৪৬) ৰিয চ. এতা কির কস্সপবুদ্ধকালিকা অন্তরা সাসনং ধারেতুং নাসক্খিংসু.
দ্ৰীসু পন পিটকেসু অন্তরহিতেসুপি ৰিনযপিটকে ঠিতে সাসনং তিট্ঠতি. পরিৰারখন্ধকেসু অন্তরহিতেসু উভতোৰিভঙ্গে ঠিতে ঠিতমেৰ হোতি. উভতোৰিভঙ্গে অন্তরহিতে মাতিকায ঠিতাযপি ঠিতমেৰ হোতি. মাতিকায অন্তরহিতায পাতিমোক্খপব্বজ্জাউপসম্পদাসু ঠিতাসু সাসনং তিট্ঠতি. লিঙ্গং অদ্ধানং গচ্ছতি. সেতৰত্থসমণৰংসো পন কস্সপবুদ্ধকালতো পট্ঠায সাসনং ধারেতুং নাসক্খি. পচ্ছিমকস্স পন সচ্চপটিৰেধতো পচ্ছিমকস্স সীলভেদতো চ পট্ঠায সাসনং ওসক্কিতং নাম হোতি. ততো পট্ঠায অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন ৰারিতা.
তীণি পরিনিব্বানানি নাম – কিলেসপরিনিব্বানং, খন্ধপরিনিব্বানং, ধাতুপরিনিব্বানন্তি. তত্থ ‘কিলেসপরিনিব্বানং’ বোধিপল্লঙ্কে অহোসি, ‘খন্ধপরিনিব্বানং’ কুসিনারাযং, ‘ধাতুপরিনিব্বানং’ অনাগতে ভৰিস্সতি. সাসনস্স কির ওসক্কনকালে ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ধাতুযো সন্নিপতিত্ৰা মহাচেতিযং গমিস্সন্তি, মহাচেতিযতো নাগদীপে রাজাযতনচেতিযং, ততো মহাবোধিপল্লঙ্কং গমিস্সন্তি. নাগভৰনতোপি দেৰলোকতোপি ব্রহ্মলোকতোপি ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কমেৰ গমিস্সন্তি. সাসপমত্তাপি ধাতু ন অন্তরা নস্সিস্সতি. সব্বা ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কে রাসিভূতা সুৰণ্ণক্খন্ধো ৰিয একঘনা হুত্ৰা ছব্বণ্ণরংসিযো ৰিস্সজ্জেস্সন্তি. তা দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিস্সন্তি. ততো দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতা সন্নিপতিত্ৰা ‘‘অজ্জ সত্থা পরিনিব্বাতি, অজ্জ সাসনং ওসক্কতি, পচ্ছিমদস্সনং দানি ইদং অম্হাক’’ন্তি দসবলস্স পরিনিব্বুতদিৰসতো মহন্ততরং কারুঞ্ঞং করিস্সন্তি. ঠপেত্ৰা অনাগামিখীণাসৰে অৰসেসা সকভাৰেন সন্ধারেতুং ন সক্খিস্সন্তি. ধাতূসু তেজোধাতু উট্ঠহিত্ৰা যাৰ ব্রহ্মলোকা উগ্গচ্ছিস্সতি. সাসপমত্তাযপি ধাতুযা সতি একজালাৰ ভৰিস্সতি; ধাতূসু পরিযাদানং গতাসু পচ্ছিজ্জিস্সতি. এৰং মহন্তং আনুভাৰং দস্সেত্ৰা ধাতূসু অন্তরহিতাসু সাসনং অন্তরহিতং নাম হোতি. যাৰ এৰং ন অন্তরধাযতি তাৰ অচরিমং নাম হোতি. এৰং অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জেয্যুং – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
কস্মা পন অপুব্বং অচরিমং ন উপ্পজ্জন্তীতি? অনচ্ছরিযত্তা. বুদ্ধা হি অচ্ছরিযমনুস্সা, যথাহ – ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছরিযমনুস্সো. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭২). যদি চ দ্ৰে ৰা চত্তারো ৰা অট্ঠ ৰা সোল়স ৰা একতো উপ্পজ্জেয্যুং, ন অচ্ছরিযা ভৰেয্যুং. একস্মিঞ্হি ৰিহারে দ্ৰিন্নং চেতিযানম্পি লাভসক্কারো উল়ারো ন হোতি, ভিক্খূপি বহুতায ন অচ্ছরিযা জাতা, এৰং বুদ্ধাপি ভৰেয্যুং; তস্মা নুপ্পজ্জন্তি. দেসনায চ ৰিসেসাভাৰতো. যঞ্হি সতিপট্ঠানাদিভেদং ধম্মং একো দেসেতি, অঞ্ঞেন উপ্পজ্জিত্ৰাপি সোৰ দেসেতব্বো সিযা. ততো অনচ্ছরিযো সিযা. একস্মিং পন ধম্মং দেসেন্তে দেসনাপি অচ্ছরিযা হোতি. ৰিৰাদভাৰতো চ. বহূসু চ বুদ্ধেসু উপ্পন্নেসু বহূনং আচরিযানং অন্তেৰাসিকা ৰিয ‘অম্হাকং বুদ্ধো পাসাদিকো, অম্হাকং বুদ্ধো মধুরস্সরো লাভী পুঞ্ঞৰা’তি ৰিৰদেয্যুং; তস্মাপি এৰং নুপ্পজ্জন্তি.
অপিচেতং কারণং মিলিন্দরঞ্ঞা পুট্ঠেন নাগসেনত্থেরেন ৰিত্থারিতমেৰ. ৰুত্তঞ্হি তত্থ (মি. প. ৫.১.১) –
‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা – ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জেয্যুং – নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (অ. নি. ১.২৭৭; ম. নি. ৩.১২৯). দেসেন্তা চ, ভন্তে নাগসেন, সব্বেপি তথাগতা সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দেসেন্তি, কথযমানা চ চত্তারি অরিযসচ্চানি কথেন্তি, সিক্খাপেন্তা চ তীসু সিক্খাসু সিক্খাপেন্তি, অনুসাসমানা চ অপ্পমাদপটিপত্তিযং অনুসাসন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, সব্বেসম্পি তথাগতানং একা দেসনা একা কথা একা সিক্খা একানুসিট্ঠি, কেন কারণেন দ্ৰে তথাগতা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি? একেনপি তাৰ বুদ্ধুপ্পাদেন অযং লোকো ওভাসজাতো. যদি দুতিযো বুদ্ধো ভৰেয্য, দ্ৰিন্নং পভায অযং লোকো ভিয্যোসো মত্তায ওভাসজাতো ভৰেয্য. ওৰদন্তা চ দ্ৰে তথাগতা সুখং ওৰদেয্যুং, অনুসাসমানা চ সুখং অনুসাসেয্যুং. তত্থ মে কারণং দস্সেহি যথাহং নিস্সংসযো ভৰেয্য’’ন্তি.
‘‘অযং, মহারাজ, দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী, একস্সেৰ তথাগতস্স গুণং ধারেতি. যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধারেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৰিনমেয্য ৰিকিরেয্য ৰিধমেয্য ৰিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
‘‘যথা, মহারাজ, নাৰা একপুরিসসন্ধারণী ভৰেয্য, একস্মিং পুরিসে অভিরূল়্হে সা নাৰা সমুপাদিকা ভৰেয্য. অথ দুতিযো পুরিসো আগচ্ছেয্য তাদিসো আযুনা ৰণ্ণেন ৰযেন পমাণেন কিসথূলেন সব্বঙ্গপচ্চঙ্গেন. সো তং নাৰং অভিরূহেয্য. অপিনু সা, মহারাজ, নাৰা দ্ৰিন্নম্পি ধারেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৰিনমেয্য ৰিকিরেয্য ৰিধমেয্য ৰিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য, ওসীদেয্য উদকে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী একস্সেৰ তথাগতস্স গুণং ধারেতি. যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধারেয্য, চলেয্য…পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, পুরিসো যাৰদত্থং ভোজনং ভুঞ্জেয্য ছাদেন্তং যাৰকণ্ঠমভিপূরযিত্ৰা. সো ততো পীণিতো পরিপুণ্ণো নিরন্তরো তন্দীগতো অনোনমিতদণ্ডজাতো পুনদেৰ তত্তকং ভোজনং ভুঞ্জেয্য. অপিনু খো সো, মহারাজ, পুরিসো সুখিতো ভৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সকিং ভুত্তোৰ মরেয্যা’’তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী…পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্যা’’তি.
‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অতিধম্মভারেন পথৰী চলতী’’তি? ‘‘ইধ, মহারাজ, দ্ৰে সকটা রতনপরিপূরিতা ভৰেয্যুং যাৰস্মা মুখসমা. এক সকটতো রতনং গহেত্ৰা একম্হি সকটে আকিরেয্যুং. অপিনু তং, মহারাজ, সকটং দ্ৰিন্নম্পি সকটানং রতনং ধারেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নাভিপি তস্স চলেয্য, অরাপি তস্স ভিজ্জেয্যুং, নেমিপি তস্স ওপতেয্য, অক্খোপি তস্স ভিজ্জেয্যা’’তি. ‘‘কিন্নু খো, মহারাজ, অতিরতনভারেন সকটং ভিজ্জতী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অতিধম্মভারেন পথৰী চলতীতি.
‘‘অপিচ, মহারাজ, ইমং কারণং বুদ্ধবলপরিদীপনায ওসারিতং. অঞ্ঞম্পি তত্থ পতিরূপং কারণং সুণোহি যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহারাজ, দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি উভতোপক্খজাতা ভৰেয্যুং. যথা, মহারাজ, দ্ৰিন্নং বলৰামচ্চানং পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং অমচ্চো, অম্হাকং অমচ্চো’তি উভতোপক্খজাতা হোন্তি; এৰমেৰ খো, মহারাজ, যদি দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি উভতোপক্খজাতা ভৰেয্যুং. ইদং তাৰ মহারাজ একং কারণং যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
‘‘অপরম্পি উত্তরিং কারণং সুণোহি যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহারাজ, দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং ‘অগ্গো বুদ্ধো’তি যং ৰচনং তং মিচ্ছা ভৰেয্য, ‘জেট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘সেট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘ৰিসিট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘উত্তমো বুদ্ধো’তি ‘পৰরো বুদ্ধো’তি ‘অসমো বুদ্ধো’তি ‘অসমসমো বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিসমো বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিভাগী বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিপুগ্গলো বুদ্ধো’তি যং ৰচনং তং মিচ্ছা ভৰেয্য. ইদম্পি খো ত্ৰং, মহারাজ, কারণং তথতো সম্পটিচ্ছ যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.