১৭. খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গো
১. এককমাতিকাদিৰণ্ণনা
৮৩২. ইদানি তদনন্তরে খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গেপি পঠমং মাতিকং ঠপেত্ৰা নিক্খিত্তপদানুক্কমেন নিদ্দেসো কতো. তত্রাযং নিক্খেপপরিচ্ছেদো. আদিতো তাৰ জাতিমদোতিআদযো তেসত্ততি এককা নিক্খিত্তা, ততো কোধো চ উপনাহো চাতিআদযো অট্ঠারস দুকা, অকুসলমূলাদযো পঞ্চতিংস তিকা, আসৰচতুক্কাদযো চুদ্দস চতুক্কা, ওরম্ভাগিযসংযোজনাদযো পন্নরস পঞ্চকা, ৰিৰাদমূলাদযো চুদ্দস ছক্কা, অনুসযাদযো সত্ত সত্তকা, কিলেসৰত্থুআদযো অট্ঠ অট্ঠকা, আঘাতৰত্থুআদযো নৰ নৰকা, কিলেসৰত্থুআদযো সত্ত দসকা, অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানীতিআদযো ছ অট্ঠারসকাতি সব্বানিপি এতানি অট্ঠ কিলেসসতানি নিক্খিত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. অযং তাৰ নিক্খেপপরিচ্ছেদো.
(১.) এককনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮৪৩-৮৪৪. ইদানি যথানিক্খিত্তায মাতিকায তত্থ কতমো জাতিমদোতিআদিনা নযেন আরদ্ধে নিদ্দেসৰারে জাতিং পটিচ্চাতি জাতিং নিস্সায. এত্থ চ অত্থিপটিচ্চং নাম কথিতং, তস্মা জাতিযা সতীতি অযমেত্থ অত্থো. গোত্তং পটিচ্চাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. মদনৰসেন মদো. মজ্জনাকারো মজ্জনা. মজ্জিতভাৰো মজ্জিতত্তং. মানো মঞ্ঞনাতিআদীনি হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১১২১) ৰুত্তত্থানেৰ. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰং জাতিযা সতি তং জাতিং নিস্সায উপ্পন্নো মজ্জনাকারপ্পৰত্তো মানো জাতিমদোতি ৰুচ্চতি. স্ৰাযং খত্তিযাদীনং চতুন্নম্পি ৰণ্ণানং উপ্পজ্জতি. জাতিসম্পন্নো হি খত্তিযো ‘মাদিসো অঞ্ঞো নত্থি. অৰসেসা অন্তরা উট্ঠায খত্তিযা জাতা. অহং পন ৰংসাগতখত্তিযো’তি মানং করোতি. ব্রাহ্মণাদীসুপি এসেৰ নযো. গোত্তমদনিদ্দেসাদীসুপি ইমিনাৰুপাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. খত্তিযোপি হি ‘অহং কোণ্ডঞ্ঞগোত্তো, অহং আদিচ্চগোত্তো’তি মানং করোতি. ব্রাহ্মণোপি ‘অহং কস্সপগোত্তো, অহং ভারদ্ৰাজগোত্তো’তি মানং করোতি. ৰেস্সোপি সুদ্দোপি অত্তনো অত্তনো কুলগোত্তং নিস্সায মানং করোতি. অট্ঠারসাপি সেণিযো ‘একিস্সা সেণিযা জাতম্হা’তি মানং করোন্তিযেৰ.
আরোগ্যমদাদীসু ‘অহং অরোগো, অৰসেসা রোগবহুলা, গদ্দুহনমত্তম্পি ময্হং ব্যাধি নাম নত্থী’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো আরোগ্যমদো নাম.
‘অহং তরুণো, অৰসেসসত্তানং অত্তভাৰো পপাতে ঠিতরুক্খসদিসো, অহং পন পঠমৰযে ঠিতো’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো যোব্বনমদো নাম.
‘অহং চিরং জীৰিং, চিরং জীৰামি, চিরং জীৰিস্সামি; সুখং জীৰিং, সুখং জীৰামি, সুখং জীৰিস্সামী’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো জীৰিতমদো নাম.
‘অহং লাভী, অৰসেসা সত্তা অপ্পলাভা, ময্হং পন লাভস্স পমাণং নাম নত্থী’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো লাভমদো নাম.
‘অৰসেসা সত্তা যং ৰা তং ৰা লভন্তি, অহং পন সুকতং পণীতং চীৰরাদিপচ্চযং লভামী’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো সক্কারমদো নাম.
‘অৰসেসভিক্খূনং পাদপিট্ঠিযং অক্কমিত্ৰা গচ্ছন্তা মনুস্সা অযং সমণোতিপি ন ৰন্দন্তি, মং পন দিস্ৰাৰ ৰন্দন্তি, পাসাণচ্ছত্তং ৰিয গরুং কত্ৰা অগ্গিক্খন্ধং ৰিয চ দুরাসদং কত্ৰা মঞ্ঞন্তী’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো গরুকারমদো নাম.
‘উপ্পন্নো পঞ্হো ময্হমেৰ মুখেন ছিজ্জতি, ভিক্খাচারং গচ্ছন্তাপি মমেৰ পুরতো কত্ৰা পরিৰারেত্ৰা গচ্ছন্তী’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো পুরেক্খারমদো নাম.
অগারিকস্স তাৰ মহাপরিৰারস্স ‘পুরিসসতম্পি পুরিসসহস্সম্পি মং পরিৰারেতি,’ অনগারিযস্স পন ‘সমণসতম্পি সমণসহস্সম্পি মং পরিৰারেতি, সেসা অপ্পপরিৰারা, অহং মহাপরিৰারো চেৰ সুচিপরিৰারো চা’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো পরিৰারমদো নাম.
ভোগো পন কিঞ্চাপি লাভগ্গহণেনেৰ গহিতো হোতি, ইমস্মিং পন ঠানে নিক্খেপরাসি নাম গহিতো; তস্মা ‘অৰসেসা সত্তা অত্তনো পরিভোগমত্তম্পি ন লভন্তি, ময্হং পন নিধানগতস্সেৰ ধনস্স পমাণং নত্থী’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো ভোগমদো নাম.
ৰণ্ণং পটিচ্চাতি সরীরৰণ্ণম্পি গুণৰণ্ণম্পি পটিচ্চ. ‘অৰসেসা সত্তা দুব্বণ্ণা দুরূপা, অহং পন অভিরূপো পাসাদিকো; অৰসেসা সত্তা নিগ্গুণা পত্থটঅকিত্তিনো, ময্হং পন কিত্তিসদ্দো দেৰমনুস্সেসু পাকটো – ইতিপি থেরো বহুস্সুতো, ইতিপি সীলৰা, ইতিপি ধুতগুণযুত্তো’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো ৰণ্ণমদো নাম.
‘অৰসেসা সত্তা অপ্পস্সুতা, অহং পন বহুস্সুতো’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো সুতমদো নাম.
‘অৰসেসা সত্তা অপ্পটিভানা, ময্হং পন পটিভানস্স পমাণং নত্থী’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো পটিভানমদো নাম.
‘অহং রত্তঞ্ঞূ অসুকং বুদ্ধৰংসং, রাজৰংসং, জনপদৰংসং, গামৰংসং, রত্তিন্দিৰপরিচ্ছেদং, নক্খত্তমুহুত্তযোগং জানামী’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো রত্তঞ্ঞুমদো নাম.
‘অৰসেসা ভিক্খূ অন্তরা পিণ্ডপাতিকা জাতা, অহং পন জাতিপিণ্ডপাতিকো’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো পিণ্ডপাতিকমদো নাম.
‘অৰসেসা সত্তা উঞ্ঞাতা অৰঞ্ঞাতা, অহং পন অনুঞ্ঞাতো অনৰঞ্ঞাতো’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো অনৰঞ্ঞাতমদো নাম.
‘অৰসেসানং ইরিযাপথো অপাসাদিকো, ময্হং পন পাসাদিকো’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো ইরিযাপথমদো নাম.
‘অৰসেসা সত্তা ছিন্নপক্খকাকসদিসা, অহং পন মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো’তি ৰা ‘অহং যং যং কম্মং করোমি, তং তং ইজ্ঝতী’তি ৰা মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো ইদ্ধিমদো নাম.
হেট্ঠা পরিৰারগ্গহণেন যসো গহিতোৰ হোতি. ইমস্মিং পন ঠানে উপট্ঠাকমদো নাম গহিতো. সো অগারিকেনপি অনগারিকেনপি দীপেতব্বো. অগারিকো হি একচ্চো অট্ঠারসসু সেণীসু একিস্সা জেট্ঠকো হোতি, তস্স ‘অৰসেসে পুরিসে অহং পট্ঠপেমি, অহং ৰিচারেমী’তি; অনগারিকোপি একচ্চো কত্থচি জেট্ঠকো হোতি, তস্স ‘অৰসেসা ভিক্খূ ময্হং ওৰাদে ৰত্তন্তি, অহং জেট্ঠকো’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো যসমদো নাম.
‘অৰসেসা সত্তা দুস্সীলা, অহং পন সীলৰা’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো সীলমদো নাম. ‘অৰসেসসত্তানং কুক্কুটস্স উদকপানমত্তেপি কালে চিত্তেকগ্গতা নত্থি, অহং পন উপচারপ্পনানং লাভী’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো ঝানমদো নাম.
‘অৰসেসা সত্তা নিস্সিপ্পা, অহং পন সিপ্পৰা’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো সিপ্পমদো নাম. ‘অৰসেসা সত্তা রস্সা, অহং পন দীঘো’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো আরোহমদো নাম. ‘অৰসেসা সত্তা রস্সা ৰা হোন্তি দীঘা ৰা, অহং নিগ্রোধপরিমণ্ডলো’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো পরিণাহমদো নাম. ‘অৰসেসসত্তানং সরীরসণ্ঠানং ৰিরূপং বীভচ্ছং, ময্হং পন মনাপং পাসাদিক’ন্তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো সণ্ঠানমদো নাম. ‘অৰসেসানং সত্তানং সরীরে বহূ দোসা, ময্হং পন সরীরে কেসগ্গমত্তম্পি ৰজ্জং নত্থী’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো পারিপূরিমদো নাম.
৮৪৫. ইমিনা এত্তকেন ঠানেন সৰত্থুকং মানং কথেত্ৰা ইদানি অৰত্থুকং নিব্বত্তিতমানমেৰ দস্সেন্তো তত্থ কতমো মদোতিআদিমাহ. তং উত্তানত্থমেৰ.
৮৪৬. পমাদনিদ্দেসে চিত্তস্স ৰোস্সগ্গোতি ইমেসু এত্তকেসু ঠানেসু সতিযা অনিগ্গণ্হিত্ৰা চিত্তস্স ৰোস্সজ্জনং; সতিৰিরহোতি অত্থো. ৰোস্সগ্গানুপ্পদানন্তি ৰোস্সগ্গস্স অনুপ্পদানং; পুনপ্পুনং ৰিস্সজ্জনন্তি অত্থো. অসক্কচ্চকিরিযতাতি এতেসং দানাদীনং কুসলধম্মানং ভাৰনায পুগ্গলস্স ৰা দেয্যধম্মস্স ৰা অসক্কচ্চকরণৰসেন অসক্কচ্চকিরিযা. সততভাৰো সাতচ্চং. ন সততভাৰো অসাতচ্চং. ন সাতচ্চকিরিযতা অসাতচ্চকিরিযতা. অনট্ঠিতকরণং অনট্ঠিতকিরিযতা. যথা নাম ককণ্টকো থোকং গন্ত্ৰা থোকং তিট্ঠতি, ন নিরন্তরং গচ্ছতি, এৰমেৰ যো পুগ্গলো একদিৰসং দানং ৰা দত্ৰা পূজং ৰা কত্ৰা ধম্মং ৰা সুত্ৰা সমণধম্মং ৰা কত্ৰা পুন চিরস্সং করোতি, ন নিরন্তরং পৰত্তেতি, তস্স সা কিরিযা অনট্ঠিতকিরিযতাতি ৰুচ্চতি. ওলীনৰুত্তিতাতি নিরন্তরকরণসঙ্খাতস্স ৰিপ্ফারস্সেৰ অভাৰেন লীনৰুত্তিতা. নিক্খিত্তছন্দতাতি কুসলকিরিযায ৰীরিযছন্দস্স নিক্খিত্তভাৰো. নিক্খিত্তধুরতাতি ৰীরিযধুরস্স ওরোপনং, ওসক্কিতমানসতাতি অত্থো. অনধিট্ঠানন্তি কুসলকরণে পতিট্ঠাভাৰো. অননুযোগোতি অননুযুঞ্জনং. পমাদোতি পমজ্জনং. যো এৰরূপো পমাদোতি ইদং অত্থপরিযাযস্স ব্যঞ্জনপরিযাযস্স চ পরিযন্তাভাৰতো আকারদস্সনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – য্ৰাযং আদিতো পট্ঠায দস্সিতো পমাদো, যো অঞ্ঞোপি এৰমাকারো এৰংজাতিকো পমাদো পমজ্জনাকারৰসেন পমজ্জনা, পমজ্জিতভাৰৰসেন পমজ্জিতত্তন্তি সঙ্খং গতো – অযং ৰুচ্চতি পমাদোতি. লক্খণতো পনেস পঞ্চসু কামগুণেসু সতিৰোস্সগ্গলক্খণো, তত্থেৰ সতিযা ৰিস্সট্ঠাকারো ৰেদিতব্বো.
৮৪৭. থম্ভনিদ্দেসে থদ্ধট্ঠেন থম্ভো; খলিযা থদ্ধসাটকস্স ৰিয চিত্তস্স থদ্ধতা এত্থ কথিতা. থম্ভনাকারো থম্ভনা. থম্ভিতস্স ভাৰো থম্ভিতত্তং. কক্খল়স্স পুগ্গলস্স ভাৰো কক্খল়িযং. ফরুসস্স পুগ্গলস্স ভাৰো ফারুসিযং. অভিৰাদনাদিসামীচিরহানং তস্সা সামীচিযা অকরণৰসেন উজুমেৰ ঠপিতচিত্তভাৰো উজুচিত্ততা. থদ্ধস্স অমুদুনো ভাৰো অমুদুতা. অযং ৰুচ্চতীতি অযং থম্ভো নাম ৰুচ্চতি, যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো গিলিতনঙ্গলসীসো ৰিয অজগরো, ৰাতভরিতা ৰিয ভস্তা চেতিযং ৰা ৰুড্ঢতরে ৰা দিস্ৰা ওনমিতুং ন সক্কোতি, পরিযন্তেনেৰ চরতি. স্ৰাযং চিত্তস্স উদ্ধুমাতভাৰলক্খণোতি ৰেদিতব্বো.
৮৪৮. সারম্ভনিদ্দেসে সারম্ভনৰসেন সারম্ভো. পটিপ্ফরিত্ৰা সারম্ভো পটিসারম্ভো. সারম্ভনাকারো সারম্ভনা. পটিপ্ফরিত্ৰা সারম্ভনা পটিসারম্ভনা. পটিসারম্ভিতস্স ভাৰো পটিসারম্ভিতত্তং. অযং ৰুচ্চতীতি অযং সারম্ভো নাম ৰুচ্চতি. স্ৰাযং লক্খণতো করণুত্তরিযলক্খণো নাম ৰুচ্চতি, যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো তদ্দিগুণং তদ্দিগুণং করোতি. অগারিকো সমানো একেনেকস্মিং ঘরৰত্থুস্মিং সজ্জিতে অপরো দ্ৰে ৰত্থূনি সজ্জেতি, অপরো চত্তারি, অপরো অট্ঠ, অপরো সোল়স. অনগারিকো সমানো একেনেকস্মিং নিকাযে গহিতে, ‘নাহং এতস্স হেট্ঠা ভৰিস্সামী’তি অপরো দ্ৰে গণ্হাতি, অপরো তযো, অপরো চত্তারো, অপরো পঞ্চ. সারম্ভৰসেন হি গণ্হিতুং ন ৰট্টতি. অকুসলপক্খো এস নিরযগামিমগ্গো. কুসলপক্খৰসেন পন একস্মিং একং সলাকভত্তং দেন্তে দ্ৰে দাতুং, দ্ৰে দেন্তে চত্তারি দাতুং ৰট্টতি. ভিক্খুনাপি পরেন একস্মিং নিকাযে গহিতে, ‘দ্ৰে নিকাযে গহেত্ৰা সজ্ঝাযন্তস্স মে ফাসু হোতী’তি ৰিৰট্টপক্খে ঠত্ৰা তদুত্তরি গণ্হিতুং ৰট্টতি.
৮৪৯. অত্রিচ্ছতানিদ্দেসে যথা অরিযৰংসসুত্তে (অ. নি. ৪.২৮) ‘লামকলামকট্ঠো ইতরীতরট্ঠো’ এৰং অগ্গহেত্ৰা চীৰরাদীসু যং যং লদ্ধং হোতি, তেন তেন অসন্তুট্ঠস্স; গিহিনো ৰা পন রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বেসু যং যং লদ্ধং হোতি, তেন তেন অসন্তুট্ঠস্স. ভিয্যোকম্যতাতি ৰিসেসকামতা. ইচ্ছনকৰসেন ইচ্ছা. ইচ্ছাৰ ইচ্ছাগতা, ইচ্ছনাকারো ৰা. অত্তনো লাভং অতিচ্চ ইচ্ছনভাৰো অতিচ্ছতা. রাগোতিআদীনি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানেৰ. অযং ৰুচ্চতীতি অযং অতিচ্ছতা নাম ৰুচ্চতি. অত্রিচ্ছতাতিপি এতিস্সা এৰ নামং. লক্খণতো পন সকলাভে অসন্তুট্ঠি পরলাভে চ পত্থনা – এতং অত্রিচ্ছতালক্খণং. অত্রিচ্ছপুগ্গলস্স হি অত্তনা লদ্ধং পণীতম্পি লামকং ৰিয খাযতি, পরেন লদ্ধং লামকম্পি পণীতং ৰিয খাযতি; একভাজনে পক্কযাগু ৰা ভত্তং ৰা পূৰো ৰা অত্তনো পত্তে পক্খিত্তো লামকো ৰিয, পরস্স পত্তে পণীতো ৰিয খাযতি. অযং পন অত্রিচ্ছতা পব্বজিতানম্পি হোতি গিহীনম্পি তিরচ্ছানগতানম্পি.
তত্রিমানি ৰত্থূনি – একো কির কুটুম্বিকো তিংস ভিক্খুনিযো নিমন্তেত্ৰা সপূৰং ভত্তং অদাসি. সঙ্ঘত্থেরী সব্বভিক্খূনীনং পত্তে পূৰং পরিৰত্তাপেত্ৰা পচ্ছা অত্তনা লদ্ধমেৰ খাদি. বারাণসিরাজাপি ‘অঙ্গারপক্কমংসং খাদিস্সামী’তি দেৰিং আদায অরঞ্ঞং পৰিট্ঠো একং কিন্নরিং দিস্ৰা, দেৰিং পহায, তস্সানুপদং গতো. দেৰী নিৰত্তিত্ৰা অস্সমপদং গন্ত্ৰা কসিণপরিকম্মং কত্ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো পত্ৰা নিসিন্না রাজানং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা আকাসে উপ্পতিত্ৰা অগমাসি. রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা ইমং গাথমাহ –
অত্রিচ্ছং অতিলোভেন, অতিলোভমদেন চ;
এৰং হাযতি অত্থম্হা, অহংৰ অসিতাভুযাতি. (জা. ১.২.১৬৮);
যথা চন্দকিন্নরিং পত্থযন্তো অসিতাভুযা রাজধীতায হীনো পরিহীনো, এৰং অত্রিচ্ছং অতিলোভেন অত্থম্হ হাযতি জীযতীতি দেৰতা রঞ্ঞা সদ্ধিং কেল়িমকাসি.
কস্সপবুদ্ধকালেপি মিত্তৰিন্দকো নাম সেট্ঠিপুত্তো অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো মাতরা ‘তাত, অজ্জ উপোসথিকো হুত্ৰা ৰিহারে সব্বরত্তিং ধম্মসৰনং সুণ, সহস্সং তে দস্সামী’তি ৰুত্তে ধনলোভেন উপোসথঙ্গানি সমাদায ৰিহারং গন্ত্ৰা ‘ইদং ঠানং অকুতোভয’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা ধম্মাসনস্স হেট্ঠা নিপন্নো সব্বরত্তিং নিদ্দাযিত্ৰা ঘরং অগমাসি. মাতা পাতোৰ যাগুং পচিত্ৰা উপনামেসি. সো সহস্সং গহেত্ৰাৰ যাগুং পিৰি. অথস্স এতদহোসি – ‘ধনং সংহরিস্সামী’তি. সো নাৰায সমুদ্দং পক্খন্দিতুকামো অহোসি. অথ নং মাতা ‘‘তাত, ইমস্মিং কুলে চত্তালীসকোটিধনং অত্থি; অলং গমনেনা’’তি ৰারেসি. সো তস্সা ৰচনং অনাদিযিত্ৰা গচ্ছতি এৰ. সা পুরতো অট্ঠাসি. অথ নং কুজ্ঝিত্ৰা ‘অযং ময্হং পুরতো তিট্ঠতী’তি পাদেন পহরিত্ৰা পতিতং মাতরং অন্তরং কত্ৰা অগমাসি. মাতা উট্ঠহিত্ৰা ‘‘মাদিসায মাতরি এৰরূপং কম্মং কত্ৰা গতস্স মে গতট্ঠানে সুখং ভৰিস্সতী’’তি এৰংসঞ্ঞী নাম ত্ৰং পুত্তাতি আহ. তস্স নাৰং আরুয্হ গচ্ছতো সত্তমে দিৰসে নাৰা অট্ঠাসি. অথ তে মনুস্সা ‘‘অদ্ধা এত্থ পাপপুরিসো অত্থি; সলাকং দেথা’’তি সলাকা দীযমানা তস্সেৰ তিক্খত্তুং পাপুণি. তে তস্স উল়ুম্পং দত্ৰা তং সমুদ্দে পক্খিপিংসু. সো একং দীপং গন্ত্ৰা ৰিমানপেতীহি সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৰন্তো তাহি ‘‘পুরতো মা অগমাসী’’তি ৰুচ্চমানোপি তদ্দিগুণং সম্পত্তিং পস্সন্তো অনুপুব্বেন খুরচক্কধরং একং পুরিসং অদ্দস. তস্স তং চক্কং পদুমপুপ্ফং ৰিয উপট্ঠাতি. সো তং আহ – ‘‘অম্ভো, ইদং তযা পিল়ন্ধপদুমং ময্হং দেহী’’তি. ‘‘নযিদং, সামি, পদুমং; খুরচক্কং এত’’ন্তি. সো ‘‘ৰঞ্চেসি মং ত্ৰং. কিং মে পদুমং ন দিট্ঠপুব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ত্ৰঞ্হি লোহিতচন্দনং লিম্পেত্ৰা পিল়ন্ধনং পদুমপুপ্ফং ময্হং ন দাতুকামোসী’’তি আহ. সো চিন্তেসি – ‘অযম্পি মযা কতসদিসং কম্মং কত্ৰা তস্স ফলং অনুভৰিতুকামো’তি. অথ নং ‘‘হন্দ রে’’তি ৰত্ৰা তস্স মত্থকে চক্কং পক্খিপিত্ৰা পলাযি. এতমত্থং ৰিদিত্ৰা সত্থা ইমং গাথমাহ –
‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠহি পিচ সোল়স;
সোল়সাহি চ বাত্তিংস, অত্রিচ্ছং চক্কমাসদো;
ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি. (জা. ১.১.১০৪);
অঞ্ঞতরোপি অত্রিচ্ছো অমচ্চো সকৰিসযং অতিক্কমিত্ৰা পরৰিসযং পাৰিসি. তত্থ পোথিতো পলাযিত্ৰা একস্স তাপসস্স ৰসনট্ঠানং পৰিসিত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায নিপজ্জি. সো তাপসেন ‘কিং তে কত’ন্তি পুচ্ছিতো ইমা গাথাযো অভাসি –
‘‘সকং নিকেতং অতিহীল়যানো,
অত্রিচ্ছতা মল্লগামং অগচ্ছিং;
ততো জনা নিক্খমিত্ৰান গামা,
কোদণ্ডকেন পরিপোথযিংসু মং.
‘‘সো ভিন্নসীসো রুহিরমক্খিতঙ্গো,
পচ্চাগমাসিং সকং নিকেতং;
তস্মা অহং পোসথং পালযামি,
অত্রিচ্ছতা মা পুনরাগমাসী’’তি. (জা. ১.১৪.১৩৮-১৩৯);
৮৫০. মহিচ্ছতানিদ্দেসে মহন্তানি ৰত্থূনি ইচ্ছতি, মহতী ৰাস্স ইচ্ছাতি মহিচ্ছো, তস্স ভাৰো মহিচ্ছতা. লক্খণতো পন অসন্তগুণসম্ভাৰনতা পটিগ্গহণে চ পরিভোগে চ অমত্তঞ্ঞুতা – এতং মহিচ্ছতালক্খণং. মহিচ্ছো হি পুগ্গলো যথা নাম কচ্ছপুটৰাণিজো পিল়ন্ধনভণ্ডকং হত্থেন গহেত্ৰা উচ্ছঙ্গেপি পক্খিপিতব্বযুত্তকং পক্খিপিত্ৰা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৰ ‘‘অম্মা, অসুকং গণ্হথ, অসুকং গণ্হথা’’তি মুখেন সংৰিদহতি. এৰমেৰ সো অপ্পমত্তকম্পি অত্তনো সীলং ৰা গন্থং ৰা ধুতগুণং ৰা অন্তমসো অরঞ্ঞৰাসমত্তকম্পি মহাজনস্স জানন্তস্সেৰ সম্ভাৰেতুকামো হোতি, সম্ভাৰেত্ৰা চ পন সকটেহিপি উপনীতে পচ্চযে ‘অল’ন্তি অৰত্ৰা গণ্হাতি. তযো হি পূরেতুং ন সক্কা – অগ্গি উপাদানেন, সমুদ্দো উদকেন, মহিচ্ছো পচ্চযেহীতি.
অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;
বহুকে পচ্চযে দেন্তে, তযো পেতে ন পূরযে.
মহিচ্ছপুগ্গলো হি ৰিজাতমাতুযাপি মনং গণ্হিতুং ন সক্কোতি, পগেৰ উপট্ঠাকানং.
তত্রিমানি ৰত্থূনি – একো কির দহরভিক্খু পিট্ঠপূৰে পিযাযতি. অথস্স মাতা পটিপত্তিং ৰীমংসমানা ‘সচে মে পুত্তো পটিগ্গহণে মত্তং জানাতি, সকলম্পি নং তেমাসং পূৰেহেৰ উপট্ঠহিস্সামী’তি ৰস্সূপনাযিকদিৰসে পরিৰীমংসমানা পঠমং একং পূৰং অদাসি, তস্মিং নিট্ঠিতে দুতিযং, তস্মিম্পি নিট্ঠিতে ততিযং. দহরো ‘অল’ন্তি অৰত্ৰা খাদিযেৰ. মাতা তস্স অমত্তঞ্ঞুভাৰং ঞত্ৰা ‘অজ্জেৰ মে পুত্তেন সকলতেমাসস্স পূৰা খাদিতা’তি দুতিযদিৰসতো পট্ঠায একপূৰম্পি ন অদাসি.
তিস্সমহারাজাপি দেৰসিকং চেতিযপব্বতে ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দদমানো ‘মহারাজ, কিং একমেৰ ঠানং ভজসি? কিং অঞ্ঞত্থ দাতুং ন ৰট্টতী’তি জানপদেহি ৰুত্তো দুতিযদিৰসে অনুরাধপুরে মহাদানং দাপেসি. একভিক্খুপি পটিগ্গহণে মত্তং ন অঞ্ঞাসি. একমেকেন পটিগ্গহিতং খাদনীযভোজনীযং দ্ৰে তযো জনা উক্খিপিংসু. রাজা দুতিযদিৰসে চেতিযপব্বতে ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তাপেত্ৰা রাজন্তেপুরং আগতকালে ‘‘পত্তং দেথা’’তি আহ. ‘‘অলং, মহারাজ, অত্তনো পমাণেন ভিক্খং গণ্হিস্সতী’’তি একভিক্খুপি পত্তং ন অদাসি. সব্বে পমাণযুত্তকমেৰ পটিগ্গহেসুং. অথ রাজা আহ – ‘‘পস্সথ তুম্হাকং ভিক্খূসু একোপি মত্তং ন জানাতি. হিয্যো কিঞ্চি অৰসেসং নাহোসি. অজ্জ গহিতং মন্দং, অৰসেসমেৰ বহূ’’তি তেসং মত্তঞ্ঞুতায অত্তমনো ইতরেসঞ্চ অমত্তঞ্ঞুতায অনত্তমনো অহোসি.
৮৫১. পাপিচ্ছতানিদ্দেসে অস্সদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূতিআদীসু এৰং ইচ্ছন্তো কিং করোতি? অস্সদ্ধো সদ্ধাকারং দস্সেতি; দুস্সীলাদযো সীলৰন্তাদীনং আকারং দস্সেন্তি. কথং? অস্সদ্ধো তাৰ মহামহদিৰসে মনুস্সানং ৰিহারং আগমনৰেলায সম্মজ্জনিং আদায ৰিহারং সম্মজ্জতি, কচৰরং ছড্ডেতি, মনুস্সেহি দিট্ঠভাৰং ঞত্ৰা চেতিযঙ্গণং গচ্ছতি, তত্থাপি সম্মজ্জিত্ৰা কচৰরং ছড্ডেতি, ৰালিকং সমং করোতি, আসনানি ধোৰতি, বোধিম্হি উদকং সিঞ্চতি. মনুস্সা দিস্ৰা ‘নত্থি মঞ্ঞে অঞ্ঞো ভিক্খু ৰিহারজগ্গনকো, অযমেৰ ইমং ৰিহারং পটিজগ্গতি, সদ্ধো থেরো’তি গমনকালে নিমন্তেত্ৰা গচ্ছন্তি. দুস্সীলোপি উপট্ঠাকানং সম্মুখে ৰিনযধরং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছতি ‘‘ভন্তে, মযি গচ্ছন্তে গোণো উব্বিগ্গো. তেন ধাৰতা তিণানি ছিন্নানি. সম্মজ্জন্তস্স মে তিণানি ছিজ্জন্তি. চঙ্কমন্তস্স মে পাণকা মীযন্তি. খেল়ং পাতেন্তস্স অসতিযা তিণমত্থকে পততি; তত্থ তত্থ কিং হোতী’’তি? ‘‘অনাপত্তি, আৰুসো, অসঞ্চিচ্চ অসতিযা অজানন্তস্সা’’তি চ ৰুত্তে ‘‘ভন্তে, ময্হং গরুকং ৰিয উপট্ঠাতি; সুট্ঠু ৰীমংসথা’’তি ভণতি. তং সুত্ৰা মনুস্সা ‘অম্হাকং অয্যো এত্তকেপি কুক্কুচ্চাযতি! অঞ্ঞস্মিং ওল়ারিকে কিং নাম করিস্সতি; নত্থি ইমিনা সদিসো সীলৰাতি পসন্না সক্কারং করোন্তি. অপ্পস্সুতোপি উপট্ঠাকমজ্ঝে নিসিন্নো ‘‘অসুকো তিপিটকধরো, অসুকো চতুনিকাযিকো ময্হং অন্তেৰাসিকো, মম সন্তিকে তেহি ধম্মো উগ্গহিতো’’তি ৰদতি. মনুস্সা ‘অম্হাকং অয্যেন সদিসো বহুস্সুতো নত্থি, এতস্স কির সন্তিকে অসুকেন চ অসুকেন চ ধম্মো উগ্গহিতো’তি পসন্না সক্কারং করোন্তি.
সঙ্গণিকারামোপি মহামহদিৰসে দীঘপীঠঞ্চ অপস্সযঞ্চ গাহাপেত্ৰা ৰিহারপচ্চন্তে রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসীদতি. মনুস্সা আগন্ত্ৰা ‘‘থেরো কুহি’’ন্তি পুচ্ছন্তি. ‘‘গণ্ঠিকপুত্তা নাম গণ্ঠিকা এৰ হোন্তি. তেন থেরো এৰরূপে কালে ইধ ন নিসীদতি, ৰিহারপচ্চন্তে দিৰাট্ঠানে দীঘচঙ্কমে ৰিহরতী’’তি ৰদন্তি. সোপি দিৰসভাগং ৰীতিনামেত্ৰা নলাটে মক্কটসুত্তং অল্লিযাপেত্ৰা পীঠং গাহাপেত্ৰা আগম্ম পরিৰেণদ্ৰারে নিসীদতি. মনুস্সা ‘‘কহং, ভন্তে, গতত্থ? আগন্ত্ৰা ন অদ্দসম্হা’’তি ৰদন্তি. ‘‘উপাসকা, অন্তোৰিহারো আকিণ্ণো; দহরসামণেরানং ৰিচরণট্ঠানমেতং সট্ঠিহত্থচঙ্কমে দিৰাট্ঠানে নিসীদিম্হা’’তি অত্তনো পৰিৰিত্তভাৰং জানাপেতি.
কুসীতোপি উপট্ঠাকমজ্ঝে নিসিন্নো ‘‘উপাসকা, তুম্হেহি উক্কাপাতো দিট্ঠো’’তি ৰদতি. ‘‘ন পস্সাম, ভন্তে; কায ৰেলায অহোসী’’তি চ পুট্ঠো ‘‘অম্হাকং চঙ্কমনৰেলাযা’’তি ৰত্ৰা ‘‘ভূমিচালসদ্দং অস্সুত্থা’’তি পুচ্ছতি. ‘‘ন সুণাম, ভন্তে; কায ৰেলাযা’’তি পুট্ঠো ‘‘মজ্ঝিমযামে অম্হাকং আলম্বনফলকং অপস্সায ঠিতকালে’’তি ৰত্ৰা ‘‘মহাওভাসো অহোসি; সো ৰো দিট্ঠো’’তি পুচ্ছতি. ‘‘কায ৰেলায, ভন্তে’’তি চ ৰুত্তে ‘‘ময্হং চঙ্কমম্হা ওতরণকালে’’তি ৰদতি. মনুস্সা ‘অম্হাকং থেরো তীসুপি যামেসু চঙ্কমেযেৰ হোতি; নত্থি অয্যেন সদিসো আরদ্ধৰীরিযো’তি পসন্না সক্কারং করোন্তি.
মুট্ঠস্সতীপি উপট্ঠাকমজ্ঝে নিসিন্নো ‘‘মযা অসুককালে নাম দীঘনিকাযো উগ্গহিতো, অসুককালে মজ্ঝিমো, সংযুত্তকো, অঙ্গুত্তরিকো; অন্তরা ওলোকনং নাম নত্থি, ইচ্ছিতিচ্ছতট্ঠানে মুখারুল়্হোৰ তন্তি আগচ্ছতি; ইমে পনঞ্ঞে ভিক্খূ এল়কা ৰিয মুখং ফন্দাপেন্তা ৰিহরন্তী’’তি ৰদতি. মনুস্সা ‘নত্থি অয্যেন সদিসো উপট্ঠিতসতী’তি পসন্না সক্কারং করোন্তি.
অসমাহিতোপি উপট্ঠাকানং সম্মুখে অট্ঠকথাচরিযে পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘কসিণং নাম কথং ভাৰেতি? কিত্তকেন নিমিত্তং উপ্পন্নং নাম হোতি? কিত্তকেন উপচারো? কিত্তকেন অপ্পনা? পঠমস্স ঝানস্স কতি অঙ্গানি? দুতিযস্স ততিযস্স চতুত্থস্স ঝানস্স কতি অঙ্গানি’’তি পুচ্ছতি. তেহি অত্তনো উগ্গহিতানুরূপেন কথিতকালে সিতং কত্ৰা ‘কিং, আৰুসো, এৰং ন হোসী’তি ৰুত্তে ‘ৰট্টতি, ভন্তে’তি অত্তনো সমাপত্তিলাভিতং সূচেতি. মনুস্সা ‘সমাপত্তিলাভী অয্যো’তি পসন্না সক্কারং করোন্তি.
দুপ্পঞ্ঞোপি উপট্ঠাকানং মজ্ঝে নিসিন্নো ‘মজ্ঝিমনিকাযে মে পঞ্চত্তযং ওলোকেন্তস্স সহিদ্ধিযাৰ মগ্গো আগতো. পরিযত্তি নাম অম্হাকং ন দুক্করা. পরিযত্তিৰাৰটো পন দুক্খতো ন মুচ্চতীতি পরিযত্তিং ৰিস্সজ্জযিম্হা’তিআদীনি ৰদন্তো অত্তনো মহাপঞ্ঞতং দীপেতি. এৰং ৰদন্তো পনস্স সাসনে পহারং দেতি. ইমিনা সদিসো মহাচোরো নাম নত্থি. ন হি পরিযত্তিধরো দুক্খতো ন মুচ্চতীতি. অখীণাসৰোপি গামদারকে দিস্ৰা ‘তুম্হাকং মাতাপিতরো অম্হে কিং ৰদন্তী’’তি? ‘‘অরহাতি ৰদন্তি, ভন্তে’’তি. ‘যাৰ ছেকা গহপতিকা, ন সক্কা ৰঞ্চেতু’ন্তি অত্তনো খীণাসৰভাৰং দীপেতি.
অঞ্ঞেপি চেত্থ চাটিঅরহন্তপারোহঅরহন্তাদযো ৰেদিতব্বা – একো কির কুহকো অন্তোগব্ভে চাটিং নিখণিত্ৰা মনুস্সানং আগমনকালে পৰিসতি. মনুস্সা ‘কহং থেরো’তি পুচ্ছন্তি. ‘অন্তোগব্ভে’তি চ ৰুত্তে পৰিসিত্ৰা ৰিচিনন্তাপি অদিস্ৰা নিক্খমিত্ৰা ‘নত্থি থেরো’তি ৰদন্তি. ‘অন্তোগব্ভেযেৰ থেরো’তি চ ৰুত্তে পুন পৰিসন্তি. থেরো চাটিতো নিক্খমিত্ৰা পীঠে নিসিন্নো হোতি. ততো তেহি ‘মযং, ভন্তে, পুব্বে অদিস্ৰা নিক্খন্তা, কহং তুম্হে গতত্থা’’তি ৰুত্তে ‘সমণা নাম অত্তনো ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং গচ্ছন্তী’তি ৰচনেন অত্তনো খীণাসৰভাৰং দীপেতি.
অপরোপি কুহকো একস্মিং পব্বতে পণ্ণসালাযং ৰসতি. পণ্ণসালায চ পচ্ছতো পপাতট্ঠানে একো কচ্ছকরুক্খো অত্থি. তস্স পারোহো গন্ত্ৰা পরভাগে ভূমিযং পতিট্ঠিতো. মনুস্সা মগ্গেনাগন্ত্ৰা নিমন্তেন্তি. সো পত্তচীৰরমাদায পারোহেন ওতরিত্ৰা গামদ্ৰারে অত্তানং দস্সেতি. ততো মনুস্সেহি পচ্ছা আগন্ত্ৰা ‘কতরেন মগ্গেন আগতত্থ, ভন্তে’তি পুট্ঠো ‘সমণানং আগতমগ্গো নাম পুচ্ছিতুং ন ৰট্টতি, অত্তনো ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানেনেৰ আগচ্ছন্তী’তি ৰচনেন খীণাসৰভাৰং দীপেতি. তং পন কুহকং একো ৰিদ্ধকণ্ণো ঞত্ৰা ‘পরিগ্গহেস্সামি ন’ন্তি একদিৰসং পারোহেন ওতরন্তং দিস্ৰা পচ্ছতো ছিন্দিত্ৰা অপ্পমত্তকেন ঠপেসি. সো ‘পারোহতো ওতরিস্সামী’তি ‘ঠ’ন্তি পতিতো, মত্তিকা পত্তো ভিজ্জি. সো ‘ঞাতোম্হী’তি নিক্খমিত্ৰা পলাযি. পাপিচ্ছস্স ভাৰো পাপিচ্ছতা. লক্খণতো পন অসন্তগুণসম্ভাৰনতা, পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা; এতং পাপিচ্ছতালক্খণন্তি ৰেদিতব্বং.
৮৫২. সিঙ্গনিদ্দেসে ৰিজ্ঝনট্ঠেন সিঙ্গং; নাগরিকভাৰসঙ্খাতস্স কিলেসসিঙ্গস্সেতং নামং. সিঙ্গারভাৰো সিঙ্গারতা, সিঙ্গারকরণাকারো ৰা. চতুরভাৰো চতুরতা. তথা চাতুরিযং. পরিক্খতভাৰো পরিক্খততা; পরিখণিত্ৰা ঠপিতস্সেৰ দল়্হসিঙ্গারভাৰস্সেতং নামং. ইতরং তস্সেৰ ৰেৰচনং. এৰং সব্বেহিপি পদেহি কিলেসসিঙ্গারতাৰ কথিতা.
৮৫৩. তিন্তিণনিদ্দেসে তিন্তিণন্তি খীযনং. তিন্তিণাযনাকারো তিন্তিণাযনা. তিন্তিণেন অযিতস্স তিন্তিণসমঙ্গিনো ভাৰো তিন্তিণাযিতত্তং. লোলুপভাৰো লোলুপ্পং. ইতরে দ্ৰে আকারভাৰনিদ্দেসা. পুচ্ছঞ্জিকতাতি লাভলভনকট্ঠানে ৰেধনাকম্পনা নীচৰুত্তিতা. সাধুকম্যতাতি পণীতপণীতানং পত্থনা. এৰং সব্বেহিপি পদেহি সুৰানদোণিযং কঞ্জিযং পিৰনকসুনখস্স অঞ্ঞং সুনখং দিস্ৰা ভুভুক্করণং ৰিয ‘তৰ সন্তকং, মম সন্তক’ন্তি কিলেসৰসেন খীযনাকারো কথিতো.
৮৫৪. চাপল্যনিদ্দেসে আকোটিতপচ্চাকোটিতভাৰাদীহি চীৰরস্স মণ্ডনা চীৰরমণ্ডনা. মণিৰণ্ণচ্ছৰিকরণাদীহি পত্তস্স মণ্ডনা পত্তমণ্ডনা. চিত্তকম্মাদীহি পুগ্গলিকসেনাসনস্স মণ্ডনা সেনাসনমণ্ডনা. ইমস্স ৰা পূতিকাযস্সাতি ইমস্স মনুস্সসরীরস্স. যথা হি তদহুজাতোপি সিঙ্গালো জরসিঙ্গালোত্ৰেৰ ঊরুপ্পমাণাপি চ গল়োচিলতা পূতিলতাত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি, এৰং সুৰণ্ণৰণ্ণোপি মনুস্সকাযো পূতিকাযোত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তস্স অন্তরন্তরা রত্তৰণ্ণপণ্ডুৰণ্ণাদীহি নিৰাসনপারুপনাদীহি সজ্জনা মণ্ডনা নাম. বাহিরানং ৰা পরিক্খারানন্তি ঠপেত্ৰা পত্তচীৰরং সেসপরিক্খারানং; অথৰা যা এসা চীৰরমণ্ডনা পত্তমণ্ডনাতি ৰুত্তা, সা তেহি ৰা পরিক্খারেহি কাযস্স মণ্ডনা তেসং ৰা বাহিরপরিক্খারানং মণ্ডেত্ৰা ঠপনৰসেন মণ্ডনাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. মণ্ডনা ৰিভূসনাতি এত্থ ঊনট্ঠানস্স পূরণৰসেন মণ্ডনা, ছৰিরাগাদিৰসেন ৰিভূসনাতি ৰেদিতব্বা. কেল়নাতি কীল়না. পরিকেল়নাতি পরিকীল়না. গিদ্ধিকতাতি গেধযুত্ততা. গিদ্ধিকত্তন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. চপলভাৰো চপলতা. তথা চাপল্যং. ইদং ৰুচ্চতীতি ইদং চাপল্যং নাম ৰুচ্চতি, যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ৰস্সসতিকোপি সমানো তদহুজাতদারকো ৰিয হোতি.
৮৫৫. অসভাগৰুত্তিনিদ্দেসে ৰিপ্পটিকূলগ্গাহিতাতি অননুলোমগ্গাহিতা. ৰিপচ্চনীকসাততাতি ৰিপচ্চনীকেন পটিৰিরুদ্ধকরণেন সুখাযনা. অনাদরভাৰো অনাদরিযং. তথা অনাদরিযতা. অগারৰস্স ভাৰো অগারৰতা. জেট্ঠকভাৰস্স অকরণং অপ্পতিস্সৰতা. অযং ৰুচ্চতীতি অযং অসভাগৰুত্তি নাম ৰুচ্চতি; ৰিসভাগজীৰিকতাতি অত্থো; যায সমন্নাগতো পুগ্গলো মাতরং পিতরং ৰা গিলানং পটিৰত্তিত্ৰাপি ন ওলোকেতি; পিতুসন্তকস্স কারণা মাতরা সদ্ধিং, মাতুসন্তকস্স কারণা পিতরা সদ্ধিং কলহং করোতি; ৰিসভাগজীৰিতং জীৰতি, মাতাপিতূনং সন্তকস্স কারণা জেট্ঠেন ৰা কনিট্ঠেন ৰা ভাতরা সদ্ধিং কলহং করোতি, নিল্লজ্জৰচনং ৰদতি, আচরিযস্স ৰা উপজ্ঝাযস্স ৰা ৰত্তপটিৰত্তং ন করোতি, গিলানং ন উপট্ঠাতি, বুদ্ধস্স ভগৰতো চেতিযদস্সনট্ঠানে উচ্চারং ৰা পস্সাৰং ৰা করোতি, খেল়ম্পি সিঙ্ঘাণিকম্পি ছড্ডেতি, ছত্তং ধারেতি, উপাহনা আরুয্হ গচ্ছতি, বুদ্ধসাৰকেসু ন লজ্জতি, সঙ্ঘে চিত্তীকারং ন করোতি, মাতিমত্তপিতিমত্তাদীসু গরুট্ঠানীযেসু হিরোত্তপ্পং ন পচ্চুপট্ঠাপেতি. তস্সেৰং পৰত্তমানস্স সব্বা পেসা কিরিযা মাতরীতিআদীসুপি ৰত্থূসু অসভাগৰুত্তিতা নাম হোতি.
৮৫৬. অরতিনিদ্দেসে পন্তেসূতি দূরেসু ৰিৰিত্তেসু ৰা. অধিকুসলেসূতি সমথৰিপস্সনাধম্মেসু. অরতীতি রতিপটিক্খেপো. অরতিতাতি অরমণাকারো. অনভিরতীতি অনভিরতভাৰো. অনভিরমণাতি অনভিরমণাকারো. উক্কণ্ঠিতাতি উক্কণ্ঠনাকারো. পরিতস্সিতাতি উক্কণ্ঠনৰসেনেৰ পরিতস্সনা.
৮৫৭. তন্দীনিদ্দেসে তন্দীতি জাতিআলসিযং. তন্দিযনাতি তন্দিযনাকারো. তন্দিমনকতাতি তন্দিযা অভিভূতচিত্ততা. অলসস্স ভাৰো আলস্যং. আলস্যাযনাকারো আলস্যাযনা. অলস্যাযিতস্স ভাৰো আলস্যাযিতত্তং. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৰসেন কাযালসিযং কথিতং.
৮৫৮. ৰিজম্ভিতানিদ্দেসে জম্ভনাতি ফন্দনা. পুনপ্পুনং জম্ভনা ৰিজম্ভনা. আনমনাতি পুরতো নমনা. ৰিনমনাতি পচ্ছতো নমনা. সন্নমনাতি সমন্ততো নমনা. পণমনাতি যথা হি তন্ততো উট্ঠিতপেসকারো কিস্মিঞ্চিদেৰ গহেত্ৰা উজুকং কাযং উস্সাপেতি, এৰং কাযস্স উদ্ধং ঠপনা. ব্যাধিযকন্তি উপ্পন্নব্যাধিতা. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৰসেন কাযফন্দনমেৰ কথিতং.
৮৫৯. ভত্তসম্মদনিদ্দেসে ভুত্তাৰিস্সাতি ভুত্তৰতো. ভত্তমুচ্ছাতি ভত্তগেলঞ্ঞং; বলৰভত্তেন হি মুচ্ছাপত্তো ৰিয হোতি. ভত্তকিলমথোতি ভত্তেন কিলন্তভাৰো. ভত্তপরিল়াহোতি ভত্তদরথো. তস্মিঞ্হি সমযে পরিল়াহুপ্পত্তিযা উপহতিন্দ্রিযো হোতি, কাযো জীরতি. কাযদুট্ঠুল্লন্তি ভত্তং নিস্সায কাযস্স অকম্মঞ্ঞতা.
৮৬০. চেতসো লীনত্তনিদ্দেসো হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৰুত্তত্থোযেৰ. ইমেহি পন সব্বেহিপি পদেহি কিলেসৰসেন চিত্তস্স গিলানাকারো কথিতোতি ৰেদিতব্বো.
৮৬১. কুহনানিদ্দেসে লাভসক্কারসিলোকসন্নিস্সিতস্সাতি লাভঞ্চ সক্কারঞ্চ কিত্তিসদ্দঞ্চ নিস্সিতস্স, পত্থযন্তস্সাতি অত্থো. পাপিচ্ছস্সাতি অসন্তগুণদীপনকামস্স. ইচ্ছাপকতস্সাতি ইচ্ছায অপকতস্স, উপদ্দুতস্সাতি অত্থো.
ইতো পরং যস্মা পচ্চযপটিসেৰন সামন্তজপ্পনইরিযাপথসন্নিস্সিতৰসেন মহানিদ্দেসে তিৰিধং কুহনৰত্থু আগতং, তস্মা তিৰিধম্পি তং দস্সেতুং পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতেন ৰাতি এৰমাদি আরদ্ধং. তত্থ চীৰরাদীহি নিমন্তিতস্স তদত্থিকস্সেৰ সতো পাপিচ্ছতং নিস্সায পটিক্খিপনেন, তে চ গহপতিকে অত্তনি সুপ্পতিট্ঠিতসদ্ধে ঞত্ৰা পুন তেসং ‘অহো অয্যো অপ্পিচ্ছো, ন কিঞ্চি পটিগ্গণ্হিতুং ইচ্ছতি, সুলদ্ধং ৰত নো অস্স সচে অপ্পমত্তকং কিঞ্চি পটিগ্গণ্হেয্যা’তি নানাৰিধেহি উপাযেহি পণীতানি চীৰরাদীনি উপনেন্তানং তদনুগ্গহকামতংযেৰ আৰিকত্ৰা পটিগ্গহণেন চ ততো পভুতি অসীতিসকটভারেহি উপনামনহেতুভূতং ৰিম্হাপনং পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতং কুহনৰত্থূতি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তম্পি চেতং মহানিদ্দেসে (মহানি. ৮৭) –
‘‘কতমং পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতং কুহনৰত্থু? ইধ গহপতিকা ভিক্খুং নিমন্তেন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেহি. সো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো অত্থিকো চীৰর …পে… পরিক্খারানং ভিয্যোকম্যতং উপাদায চীৰরং পচ্চক্খাতি, পিণ্ডপাতং পচ্চক্খাতি, সেনাসনং পচ্চক্খাতি, গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং পচ্চক্খাতি. সো এৰমাহ – ‘‘কিং সমণস্স মহগ্ঘেন চীৰরেন? এতং সারুপ্পং যং সমণো সুসানা ৰা সঙ্কারকূটা ৰা পাপণিকা ৰা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৰা সঙ্ঘাটিং কত্ৰা ধারেয্য. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন পিণ্ডপাতেন? এতং সারুপ্পং যং সমণো উঞ্ছাচরিযায পিণ্ডিযালোপেন জীৰিকং কপ্পেয্য. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন সেনাসনেন? এতং সারুপ্পং যং সমণো রুক্খমূলিকো ৰা অস্স সোসানিকো ৰা অব্ভোকাসিকো ৰা. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন? এতং সারুপ্পং যং সমণো পূতিমুত্তেন ৰা হরীতকীখণ্ডেন ৰা ওসধং করেয্যাতি. তদুপাদায লূখং চীৰরং ধারেতি, লূখং পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জতি, লূখং সেনাসনং পটিসেৰতি, লূখং গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং পটিসেৰতি. তমেনং গহপতিকা এৰং জানন্তি – ‘অযং সমণো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো আরদ্ধৰীরিযো ধুতৰাদো’তি ভিয্যো ভিয্যো নিমন্তেন্তি চীৰর…পে… পরিক্খারেহি. সো এৰমাহ – ‘তিণ্ণং সম্মুখীভাৰা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৰতি – সদ্ধায সম্মুখীভাৰা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৰতি, দেয্যধম্মস্স…পে… দক্খিণেয্যানং সম্মুখীভাৰা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৰতি. তুম্হাকঞ্চেৰাযং সদ্ধা অত্থি, দেয্যধম্মো চ সংৰিজ্জতি, অহঞ্চ পটিগ্গাহকো. সচাহং ন পটিগ্গহেস্সামি, এৰং তুম্হে পুঞ্ঞেন পরিবাহিরা ভৰিস্সথ; ন ময্হং ইমিনা অত্থো, অপিচ তুম্হাকং এৰ অনুকম্পায পটিগ্গণ্হামী’তি. তদুপাদায বহুম্পি চীৰরং পটিগ্গণ্হাতি, বহুম্পি পিণ্ডপাতং…পে… ভেসজ্জপরিক্খারং পটিগ্গণ্হাতি. যা এৰরূপা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং ৰুচ্চতি পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতং কুহনৰত্থূ’’তি.
পাপিচ্ছস্সেৰ পন সতো উত্তরিমনুস্সধম্মাধিগমপরিদীপনৰাচায তথা তথা ৰিম্হাপনং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৰত্থূতি ৰেদিতব্বং. যথাহ – ‘‘কতমং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৰত্থু? ইধেকচ্চো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো সম্ভাৰনাধিপ্পাযো ‘এৰং মং জনো সম্ভাৰেস্সতী’তি অরিযধম্মসন্নিস্সিতং ৰাচং ভাসতি – ‘যো এৰরূপং চীৰরং ধারেতি, সো সমণো মহেসক্খো’তি ভণতি; ‘যো এৰরূপং পত্তং, লোহথালকং, ধমকরণং, পরিসাৰনং, কুঞ্চিকং, উপাহনং, কাযবন্ধনং, আযোগং ধারেতি, সো সমণো মহেসক্খো’তি ভণতি; ‘যস্স এৰরূপো উপজ্ঝাযো, আচরিযো, সমানুপজ্ঝাযো, সমানাচরিযকো, মিত্তো সন্দিট্ঠো, সম্ভত্তো, সহাযো; যো এৰরূপে ৰিহারে ৰসতি – অড্ঢযোগে, পাসাদে, হম্মিযে, গুহাযং, লেণে, কুটিযা, কূটাগারে, অট্টে, মাল়ে, উদোসিতে, উদ্দণ্ডে, উপট্ঠানসালাযং, মণ্ডপে, রুক্খমূলে ৰসতি, সো সমণো মহেসক্খো’তি ভণতি.
‘‘অথ ৰা কোরজিককোরজিকো ভাকুটিকভাকুটিকো কুহককুহকো লপকলপকো মুখসম্ভাৰিতো ‘অযং সমণো ইমাসং এৰরূপানং সন্তানং ৰিহারসমাপত্তীনং লাভী’তি তাদিসং গম্ভীরং গূল়্হং নিপুণং পটিচ্ছন্নং লোকুত্তরং সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তং কথং কথেতি. যা এৰরূপা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং ৰুচ্চতি সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৰত্থূ’’তি.
পাপিচ্ছস্সেৰ পন সতো সম্ভাৰনাধিপ্পাযকতেন ইরিযাপথেন ৰিম্হাপনং ইরিযাপথসন্নিস্সিতং কুহনৰত্থূতি ৰেদিতব্বং. যথাহ – ‘‘কতমং ইরিযাপথসঙ্খাতং কুহনৰত্থু? ইধেকচ্চো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো সম্ভাৰনাধিপ্পাযো ‘এৰং মং জনো সম্ভাৰেস্সতী’তি গমনং সণ্ঠপেতি, সযনং সণ্ঠপেতি, পণিধায গচ্ছতি, পণিধায তিট্ঠতি, পণিধায নিসীদতি, পণিধায সেয্যং কপ্পেতি, সমাহিতো ৰিয গচ্ছতি, সমাহিতো ৰিয তিট্ঠতি, নিসীদতি, সেয্যং কপ্পেতি, আপাথকজ্ঝাযীৰ হোতি. যা এৰরূপা ইরিযাপথস্স আঠপনা ঠপনা সণ্ঠপনা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং ৰুচ্চতি ইরিযাপথসঙ্খাতং কুহনৰত্থূ’’তি.
তত্থ পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতেনাতি পচ্চযপটিসেৰনন্তি এৰং সঙ্খাতেন পচ্চযপটিসেৰনেন. সামন্তজপ্পিতেনাতি সমীপে ভণিতেন. ইরিযাপথস্সাতি চতুইরিযাপথস্স. আঠপনাতি আদিঠপনা, আদরেন ৰা ঠপনা. ঠপনাতি ঠপনাকারো. সণ্ঠপনাতি অভিসঙ্খরণা, পাসাদিকভাৰকরণন্তি ৰুত্তং হোতি. ভাকুটিকাতি পধানপুরিমট্ঠিতভাৰদস্সনেন ভাকুটিকরণং, মুখসঙ্কোচোতি ৰুত্তং হোতি. ভাকুটিকরণং সীলমস্সাতি ভাকুটিকো; ভাকুটিকস্স ভাৰো ভাকুটিযং. কুহনাতি ৰিম্হাপনং, কুহস্স আযনা কুহাযনা. কুহিতস্স ভাৰো কুহিতত্তন্তি.
৮৬২. লপনানিদ্দেসে আলপনাতি ৰিহারং আগতমনুস্সে দিস্ৰা কিমত্থায ভোন্তো আগতা? কিং ভিক্খূ নিমন্তেতুং? যদি এৰং গচ্ছথ; অহং পচ্ছতো ভিক্খূ গহেত্ৰা আগচ্ছামী’তি এৰং আদিতোৰ লপনা. অথ ৰা অত্তানং উপনেত্ৰা ‘অহং তিস্সো, মযি রাজা পসন্নো, মযি অসুকো চ অসুকো চ রাজমহামত্তো পসন্নো’তি এৰং অত্তুপনাযিকা লপনা আলপনা. লপনাতি পুট্ঠস্স সতো ৰুত্তপ্পকারমেৰ লপনং. সল্লপনাতি গহপতিকানং উক্কণ্ঠনে ভীতস্স ওকাসং দত্ৰা সুট্ঠু লপনা. উল্লপনাতি ‘মহাকুটুম্বিকো, মহানাৰিকো, মহাদানপতী’তি এৰং উদ্ধং কত্ৰা লপনা. সমুল্লপনাতি সব্বতোভাগেন উদ্ধং কত্ৰা লপনা. উন্নহনাতি ‘উপাসকা, পুব্বে ঈদিসে কালে দানং দেথ; ইদানি কিং ন দেথা’তি এৰং যাৰ ‘দস্সাম, ভন্তে, ওকাসং ন লভামা’তিআদীনি ৰদন্তি তাৰ উদ্ধং নহনা, ৰেঠনাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা উচ্ছুহত্থং দিস্ৰা ‘কুতো আগতা, উপাসকা’তি পুচ্ছতি. ‘উচ্ছুখেত্ততো, ভন্তে’তি. ‘কিং তত্থ উচ্ছু মধুর’ন্তি? ‘খাদিত্ৰা, ভন্তে, জানিতব্ব’ন্তি. ‘ন, উপাসকা, ভিক্খুস্স ‘উচ্ছুং দেথা’তি ৰত্তুং ৰট্টতী’তি যা এৰরূপা নিব্বেঠেন্তস্সাপি ৰেঠনককথা, সা উন্নহনা. সব্বতোভাগেন পুনপ্পুনং উন্নহনা সমুন্নহনা. উক্কাচনাতি ‘এতং কুলং মংযেৰ জানাতি, সচে এত্থ দেয্যধম্মো উপ্পজ্জতি, ময্হমেৰ দেতী’তি এৰং উক্খিপিত্ৰা কাচনা উক্কাচনা; উদ্দীপনাতি ৰুত্তং হোতি.
তেলকন্দরিকৰত্থু চেত্থ ৰত্তব্বং. দ্ৰে কির ভিক্খূ একং গামং পৰিসিত্ৰা আসনসালায নিসীদিত্ৰা একং কুমারিকং দিস্ৰা পক্কোসিংসু. তায আগতায তত্রেকো একং পুচ্ছি – ‘অযং, ভন্তে, কস্স কুমারিকা’তি? ‘অম্হাকং উপট্ঠাযিকায তেলকন্দরিকায ধীতা, আৰুসো. ইমিস্সা মাতা মযি গেহং গতে সপ্পিং দদমানা ঘটেনেৰ দেতি, অযম্পি মাতা ৰিয ঘটেনেৰ দেতী’তি উক্কাচেতি.
সব্বতোভাগেন পুনপ্পুনং উক্কাচনা সমুক্কাচনা. অনুপ্পিযভাণিতাতি সচ্চানুরূপং ৰা ধম্মানুরূপং ৰা অনপলোকেত্ৰা পুনপ্পুনং পিযভণনমেৰ. চাটুকম্যতাতি নীচৰুত্তিতা; অত্তানং হেট্ঠতো ঠপেত্ৰা ৰত্তনং. মুগ্গসূপ্যতাতি মুগ্গসূপসদিসতা. যথা মুগ্গেসু পচ্চমানেসু কোচিদেৰ ন পচ্চতি, অৰসেসা পচ্চন্তি; এৰং যস্স পুগ্গলস্স ৰচনে কিঞ্চিদেৰ সচ্চং হোতি, সেসং অলিকং – অযং পুগ্গলো মুগ্গসূপ্যোতি ৰুচ্চতি. তস্স ভাৰো মুগ্গসূপ্যতা. পারিভটযতাতি পারিভটযভাৰো. যো হি কুলদারকে ধাতী ৰিয অঙ্কেন ৰা খন্ধেন ৰা পরিভটতি, ধারেতীতি অত্থো; তস্স পরিভটস্স কম্মং পারিভটযং; পারিভটযস্স ভাৰো পারিভটযতাতি.
৮৬৩. নেমিত্তিকতানিদ্দেসে নিমিত্তন্তি যংকিঞ্চি পরেসং পচ্চযদানসংযোজনকং কাযৰচীকম্মং. নিমিত্তকম্মন্তি নিমিত্তস্স করণকোসল্লং.
তত্রিদং ৰত্থু – একো কির পিণ্ডপাতিকো উপট্ঠাককম্মারস্স গেহদ্ৰারং গন্ত্ৰা ‘কিং ভন্তে’তি পুচ্ছিতো চীৰরন্তরেন হত্থং নীহরিত্ৰা ৰাসিপহরণাকারং অকাসি. কম্মারো ‘সল্লক্খিতং মে, ভন্তে’তি ৰাসিং কত্ৰা অদাসি. ওভাসোতি পচ্চযপটিসংযুত্তকথা. ওভাসকম্মন্তি ৰচ্ছকপালকে দিস্ৰা ‘কিং ইমে ৰচ্ছা খীরগোৰচ্ছা, তক্কগোৰচ্ছা’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘খীরগোৰচ্ছা, ভন্তে’তি ৰুত্তে ‘ন খীরগোৰচ্ছা, যদি খীরগোৰচ্ছা সিযুং ভিক্খূপি খীরং লভেয্যু’ন্তি এৰমাদিনা নযেন তেসং দারকানং মাতাপিতূনং নিৰেদেত্ৰা খীরদাপনাদিকং ওভাসকরণং. সামন্তজপ্পাতি সমীপং কত্ৰা জপ্পনং.
জাতকভাণকৰত্থু চেত্থ কথেতব্বং. একো কির জাতকভাণকত্থেরো ভুঞ্জিতুকামো উপট্ঠাযিকায গেহং পৰিসিত্ৰা নিসীদি. সা অদাতুকামা ‘তণ্ডুলা নত্থী’তি ভণন্তী তণ্ডুলে আহরিতুকামা ৰিয পটিৰিস্সকঘরং গতা. ভিক্খু অন্তোগব্ভং পৰিসিত্ৰা ওলোকেন্তো কৰাটকোণে উচ্ছুং, ভাজনে গুল়ং, পিটকে লোণমচ্ছফালং, কুম্ভিযং তণ্ডুলে, ঘটে ঘতং দিস্ৰা নিক্খমিত্ৰা নিসীদি. ঘরণী ‘তণ্ডুলং নালত্থ’ন্তি আগতা. থেরো ‘উপাসিকে, অজ্জ ভিক্খা ন সম্পজ্জিস্সতী’তি পটিকচ্চেৰ নিমিত্তং অদ্দস’ন্তি আহ. ‘কিং, ভন্তে’তি? ‘কৰাটকোণে নিক্খিত্তং উচ্ছুং ৰিয সপ্পং অদ্দসং; ‘তং পহরিস্সামী’তি ওলোকেন্তো ভাজনে ঠপিতং গুল়পিণ্ডং ৰিয পাসাণং লেড্ডুকেন; পহটেন সপ্পেন কতং, পিটকে নিক্খিত্তলোণমচ্ছফালসদিসং, ফণং; তস্স তং লেড্ডুং ডংসিতুকামস্স, কুম্ভিযা তণ্ডুলসদিসে দন্তে; অথস্স কুপিতস্স, ঘটে পক্খিত্তঘতসদিসং, মুখতো নিক্খমন্তং ৰিসমিস্সকং খেল়’ন্তি. সা ‘ন সক্কা মুণ্ডকং ৰঞ্চেতু’ন্তি উচ্ছুং দত্ৰা ওদনং পচিত্ৰা ঘতগুল়মচ্ছেহি সদ্ধিং অদাসীতি. এৰং সমীপং কত্ৰা জপ্পনং সামন্তজপ্পাতি ৰেদিতব্বং. পরিকথাতি যথা তং লভতি তথা পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা কথনং.
৮৬৪. নিপ্পেসিকতানিদ্দেসে অক্কোসনাতি দসহি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসনা. ৰম্ভনাতি পরিভৰিত্ৰা কথনং. গরহনাতি ‘অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো’তিআদিনা নযেন দোসারোপনা. উক্খেপনাতি ‘মা এতং এত্থ কথেথা’তি ৰাচায উক্খিপনং. সব্বতোভাগেন সৰত্থুকং সহেতুকং কত্ৰা উক্খেপনা সমুক্খেপনা. অথৰা অদেন্তং ‘অহো দানপতী’তি এৰং উক্খিপনং উক্খেপনা. ‘মহাদানপতী’তি এৰং সুট্ঠু উক্খেপনা সমুক্খেপনা. খিপনাতি ‘কিং ইমস্স জীৰিতং বীজভোজিনো’তি এৰং উপ্পণ্ডনা. সঙ্খিপনাতি ‘কিং ইমং অদাযকোতি ভণথ যো নিচ্চকালং সব্বেসম্পি নত্থীতি ৰচনং দেতী’তি এৰং সুট্ঠুতরং উপ্পণ্ডনা. পাপনাতি অদাযকত্তস্স অৰণ্ণস্স ৰা পাপনং. সব্বতোভাগেন পাপনা সম্পাপনা. অৰণ্ণহারিকাতি ‘এৰং মে অৰণ্ণভযাপি দস্সতী’তি গেহতো গেহং, গামতো গামং, জনপদতো জনপদং অৰণ্ণহরণং. পরপিট্ঠিমংসিকতাতি পুরতো মধুরং ভণিত্ৰা পরম্মুখে অৰণ্ণভাসিতা. এসা হি অভিমুখং ওলোকেতুং অসক্কোন্তস্স পরম্মুখানং পিট্ঠিমংসখাদনং ৰিয হোতি. তস্মা পরপিট্ঠিমংসিকতাতি ৰুত্তা. অযং ৰুচ্চতি নিপ্পেসিকতাতি অযং যস্মা ৰেল়ুপেসিকা ৰিয অব্ভঙ্গং পরস্স গুণং নিপ্পেসেতি নিপুঞ্ছতি, যস্মা ৰা গন্ধজাতং নিপিসিত্ৰা গন্ধমগ্গনা ৰিয পরগুণে নিপিসিত্ৰা ৰিচুণ্ণেত্ৰা এসা লাভমগ্গনা হোতি, তস্মা নিপ্পেসিকতাতি ৰুচ্চতীতি.
৮৬৫. লাভেন লাভং নিজিগীসনতানিদ্দেসে নিজিগীসনতাতি মগ্গনা. ইতো লদ্ধন্তি ইমম্হা গেহা লদ্ধং. অমুত্রাতি অমুকম্হি গেহে. এট্ঠীতি ইচ্ছনা. গৰেট্ঠীতি মগ্গনা. পরিযেট্ঠীতি পুনপ্পুনং মগ্গনা. আদিতো পট্ঠায লদ্ধং লদ্ধং ভিক্খং তত্র তত্র কুলদারকানং দত্ৰা অন্তে খীরযাগুং লভিত্ৰা গতভিক্খুৰত্থু চেত্থ কথেতব্বং. এসনাতিআদীনি এট্ঠীতিআদীনং ৰেৰচনানি, তস্মা এট্ঠীতি এসনা, গৰেট্ঠীতি গৰেসনা, পরিযেট্ঠীতি পরিযেসনা. ইচ্চেৰমেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.
৮৬৬. সেয্যমাননিদ্দেসে জাতিযাতি খত্তিযভাৰাদিজাতিসম্পত্তিযা. গোত্তেনাতি গোতমগোত্তাদিনা উক্কট্ঠগোত্তেন. কোলপুত্তিযেনাতি মহাকুলভাৰেন. ৰণ্ণপোক্খরতাযাতি ৰণ্ণসম্পন্নসরীরতায. সরীরঞ্হি পোক্খরন্তি ৰুচ্চতি, তস্স ৰণ্ণসম্পত্তিযা অভিরূপভাৰেনাতি অত্থো. ধনেনাতিআদীনি উত্তানত্থানেৰ. মানং জপ্পেতীতি এতেসু যেন কেনচি ৰত্থুনা ‘সেয্যোহমস্মী’তি মানং পৰত্তেতি করোতি.
৮৬৭. সদিসমাননিদ্দেসে মানং জপ্পেতীতি এতেসু যেন কেনচি ৰত্থুনা ‘সদিসোহমস্মী’তি মানং পৰত্তেতি. অযমেত্থ অত্থতো ৰিসেসো. পাল়িযং পন নানাকরণং নত্থি.
৮৬৮. হীনমাননিদ্দেসে ওমানং জপ্পেতীতি হেট্ঠামানং পৰত্তেতি. ওমানোতি লামকো হেট্ঠামানো. ওমঞ্ঞনা ওমঞ্ঞিতত্তন্তি আকারভাৰনিদ্দেসো. হীল়নাতি জাতিআদীহি অত্তজিগুচ্ছনা. ওহীল়নাতি অতিরেকতো হীল়না. ওহীল়িতত্তন্তি তস্সেৰ ভাৰনিদ্দেসো. অত্তুঞ্ঞাতি অত্তানং হীনং কত্ৰা জাননা. অত্তাৰঞ্ঞাতি অত্তানং অৰজাননা. অত্তপরিভৰোতি জাতিআদিসম্পত্তিনামমেৰ জাতাতি অত্তানং পরিভৰিত্ৰা মঞ্ঞনা. এৰমিমে তযো মানা পুগ্গলং অনিস্সায জাতিআদিৰত্থুৰসেনেৰ কথিতা. তেসু একেকো তিণ্ণম্পি সেয্যসদিসহীনানং উপ্পজ্জতি. তত্থ ‘সেয্যোহমস্মী’তি মানো সেয্যস্সেৰ যাথাৰমানো, সেসানং অযাথাৰমানো. ‘সদিসোহমস্মী’তি মানো সদিসস্সেৰ যাথাৰমানো, সেসানং অযাথাৰমানো. ‘হীনোহমস্মী’তি মানো হীনস্সেৰ যাথাৰমানো, সেসানং অযাথাৰমানো.
৮৬৯. তত্থ কতমো সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতিআদযো পন নৰ মানা পুগ্গলং নিস্সায কথিতা. তেসু তযো তযো একেকস্স উপ্পজ্জন্তি. তত্থ দহতীতি ঠপেতি. তং নিস্সাযাতি তং সেয্যতো দহনং নিস্সায. এত্থ পন সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো রাজূনঞ্চেৰ পব্বজিতানঞ্চ উপ্পজ্জতি. রাজা হি ‘রট্ঠেন ৰা ধনেন ৰা ৰাহনেহি ৰা কো মযা সদিসো অত্থী’তি এতং মানং করোতি. পব্বজিতোপি ‘সীলধুতঙ্গাদীহি কো মযা সদিসো অত্থী’তি এতং মানং করোতি.
৮৭০. সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি. রাজা হি ‘রট্ঠেন ৰা ধনেন ৰা ৰাহনেহি ৰা অঞ্ঞরাজূহি সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকরণ’ন্তি এতং মানং করোতি. পব্বজিতোপি ‘সীলধুতঙ্গাদীহি অঞ্ঞেন ভিক্খুনা সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকরণ’ন্তি এতং মানং করোতি.
৮৭১. সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি. যস্স হি রঞ্ঞো রট্ঠং ৰা ধনং ৰা ৰাহনানি ৰা সম্পন্নানি ন হোন্তি, সো ‘ময্হং রাজাতি ৰোহারসুখমত্তমেৰ; কিং রাজা নাম অহ’ন্তি এতং মানং করোতি. পব্বজিতোপি ‘অপ্পলাভসক্কারো অহং. ধম্মকথিকো বহুস্সুতো মহাথেরোতি কথামত্তমেৰ. কিং ধম্মকথিকো নামাহং, কিং বহুস্সুতো নামাহং, কিং মহাথেরো নামাহং যস্স মে লাভসক্কারো নত্থী’তি এতং মানং করোতি.
৮৭২. সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো অমচ্চাদীনং উপ্পজ্জন্তি. অমচ্চো হি রট্ঠিযো ৰা ‘ভোগযানৰাহনাদীহি কো মযা সদিসো অঞ্ঞো রাজপুরিসো অত্থী’তি ৰা ‘ময্হং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং কিং নানাকরণ’ন্তি ৰা ‘অমচ্চোতি নামমত্তমেৰ ময্হং; ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি মে নত্থি. কিং অমচ্চো নামাহ’ন্তি এতে মানে করোতি.
৮৭৫. হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো দাসাদীনং উপ্পজ্জন্তি. দাসো হি ‘মাতিতো ৰা পিতিতো ৰা কো মযা সদিসো অঞ্ঞো দাসো নাম অত্থি’ অঞ্ঞে জীৰিতুং অসক্কোন্তা কুচ্ছিহেতু দাসা নাম জাতা. অহং পন পৰেণীআগতত্তা সেয্যো’তি ৰা ‘পৰেণীআগতভাৰেন উভতোসুদ্ধিকদাসত্তেন অসুকদাসেন নাম সদ্ধিং কিং ময্হং নানাকরণ’ন্তি ৰা ‘কুচ্ছিৰসেনাহং দাসব্যং উপগতো. মাতাপিতুকোটিযা পন মে দাসট্ঠানং নত্থি. কিং দাসো নাম অহ’ন্তি ৰা এতে মানে করোতি. যথা চ দাসো এৰং পুক্কুসচণ্ডালাদযোপি এতে মানে করোন্তিযেৰ.
এত্থ চ ‘সেয্যস্স সেয্যোহমস্মী’তি উপ্পন্নমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. তথা ‘সদিসস্স সদিসোহমস্মী’তি ‘হীনস্স হীনোহমস্মী’তি উপ্পন্নমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. তত্থ যাথাৰমানা অরহত্তমগ্গৰজ্ঝা, অযাথাৰমানা সোতাপত্তিমগ্গৰজ্ঝা.
৮৭৮. এৰং সৰত্থুকে মানে কথেত্ৰা ইদানি অৰত্থুকং নিব্বত্তিতমানমেৰ দস্সেতুং তত্থ কতমো মানোতিআদি ৰুত্তং.
৮৭৯. অতিমাননিদ্দেসে সেয্যাদিৰসেন পুগ্গলং অনামসিত্ৰা জাতিআদীনং ৰত্থুৰসেনেৰ নিদ্দিট্ঠো. তত্থ অতিমঞ্ঞতীতি ‘জাতিআদীহি মযা সদিসো নত্থী’তি অতিক্কমিত্ৰা মঞ্ঞতি.
৮৮০. মানাতিমাননিদ্দেসে যো এৰরূপোতি যো এসো ‘অযং পুব্বে মযা সদিসো, ইদানি অহং সেট্ঠো, অহং হীনতরো’তি উপ্পন্নো মানো. অযং ভারাতিভারো ৰিয পুরিমং সদিসমানং উপাদায মানাতিমানোতি দস্সেতুং এৰমাহ.
৮৮১. ওমাননিদ্দেসো হীনমাননিদ্দেসসদিসোযেৰ. ৰেনেয্যৰসেন পন সো ‘হীনোহমস্মী’তি মানো নাম ৰুত্তো – অযং ওমানো নাম. অপিচেত্থ ‘ত্ৰং জাতিমা, কাকজাতি ৰিয তে জাতি; ত্ৰং গোত্তৰা, চণ্ডালগোত্তং ৰিয তে গোত্তং; তুয্হং সরো অত্থি, কাকস্সরো ৰিয তে সরো’তি এৰং অত্তানং হেট্ঠা কত্ৰা পৰত্তনৰসেন অযং ওমানোতি ৰেদিতব্বো.
৮৮২. অধিমাননিদ্দেসে অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞিতাতি চত্তারি সচ্চানি অপ্পত্ৰা পত্তসঞ্ঞিতায. অকতেতি চতূহি মগ্গেহি কত্তব্বকিচ্চে অকতেযেৰ. অনধিগতেতি চতুসচ্চধম্মে অনধিগতে. অসচ্ছিকতেতি অরহত্তেন অপচ্চক্খকতে. অযং ৰুচ্চতি অধিমানোতি অযং অধিগতমানো নাম ৰুচ্চতি.
অযং পন কস্স উপ্পজ্জতি, কস্স নুপ্পজ্জতীতি? অরিযসাৰকস্স তাৰ নুপ্পজ্জতি. সো হি মগ্গফলনিব্বানপহীনকিলেসাৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণেন সঞ্জাতসোমনস্সো অরিযগুণপটিৰেধে নিক্কঙ্খো. তস্মা সোতাপন্নাদীনং ‘অহং সকদাগামী’তিআদিৰসেন মানো নুপ্পজ্জতি; দুস্সীলস্সাপি নুপ্পজ্জতি; সো হি অরিযগুণাধিগমে নিরাসোৰ. সীলৰতোপি পরিচ্চত্তকম্মট্ঠানস্স নিদ্দারামতাদিমনুযুত্তস্স নুপ্পজ্জতি.
পরিসুদ্ধসীলস্স পন কম্মট্ঠানে অপ্পমত্তস্স নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা পচ্চযপরিগ্গহেন ৰিতিণ্ণকঙ্খস্স তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স উপ্পজ্জতি; উপ্পন্নে চ সুদ্ধসমথলাভী ৰা সুদ্ধৰিপস্সনালাভী ৰা অন্তরা ঠপেতি. সো হি দসপি ৰীসম্পি তিংসম্পি ৰস্সানি কিলেসসমুদাচারং অপস্সন্তো ‘অহং সোতাপন্নো’তি ৰা ‘সকদাগামী’তি ৰা ‘অনাগামী’তি ৰা মঞ্ঞতি. সমথৰিপস্সনালাভী পন অরহত্তেযেৰ ঠপেতি. তস্স হি সমাধিবলেন কিলেসা ৰিক্খম্ভিতা, ৰিপস্সনাবলেন সঙ্খারা সুপরিগ্গহিতা. তস্মা সট্ঠিপি ৰস্সানি অসীতিপি ৰস্সানি ৰস্সসতম্পি কিলেসা ন সমুদাচরন্তি; খীণাসৰস্সেৰ চিত্তচারো হোতি. সো এৰং দীঘরত্তং কিলেসসমুদাচারং অপস্সন্তো অন্তরা অট্ঠত্ৰাৰ ‘অরহা অহ’ন্তি মঞ্ঞতি, উচ্চমালঙ্কৰাসী মহানাগত্থেরো ৰিয, হঙ্কনকৰাসী মহাদত্তত্থেরো ৰিয, চিত্তলপব্বতে নিঙ্কপোণ্ণপধানঘরৰাসী চূল়সুমত্থেরো ৰিয চ.
তত্রিদং একৰত্থুপরিদীপনং – তলঙ্গরৰাসী ধম্মদিন্নত্থেরো কির নাম একো পভিন্নপটিসম্ভিদো মহাখীণাসৰো মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স ওৰাদদাযকো অহোসি. সো একদিৰসং অত্তনো দিৰাট্ঠানে নিসীদিত্ৰা ‘কিন্নু খো অম্হাকং আচরিযস্স উচ্চতলিঙ্কৰাসীমহানাগত্থেরস্স সমণকিচ্চং মত্থকং পত্তো, নো’তি আৰজ্জন্তো পুথুজ্জনভাৰমেৰস্স দিস্ৰা ‘মযি অগচ্ছন্তে পুথুজ্জনকালকিরিযমেৰ করিস্সতী’তি চ ঞত্ৰা ইদ্ধিযা ৰেহাসং উপ্পতিত্ৰা দিৰাট্ঠানে নিসিন্নস্স থেরস্স সমীপে ওরোহিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ৰত্তং দস্সেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. ‘কিং, আৰুসো ধম্মদিন্ন, অকালে আগতোসী’তি চ ৰুত্তো ‘পঞ্হং, ভন্তে, পুচ্ছিতুং আগতোম্হী’তি আহ.
ততো ‘পুচ্ছাৰুসো, জানমানো কথযিস্সামী’তি ৰুত্তো পঞ্হাসহস্সং পুচ্ছি. থেরো পুচ্ছিতপুচ্ছিতং পঞ্হং অসজ্জমানোৰ কথেসি. ততো ‘অতিতিক্খং তে, ভন্তে, ঞাণং. কদা তুম্হেহি অযং ধম্মো অধিগতো’তি ৰুত্তো ‘ইতো সট্ঠিৰস্সকালে, আৰুসো’তি আহ. ‘সমাধিম্পি, ভন্তে, ৰল়ঞ্জেথা’তি? ‘ন ইদং, আৰুসো, ভারিয’ন্তি. ‘তেন হি, ভন্তে, একং হত্থিং মাপেথা’তি. থেরো সব্বসেতং হত্থিং মাপেসি. ‘ইদানি, ভন্তে, যথা অযং হত্থী অঞ্চিতকণ্ণো পসারিতনঙ্গুট্ঠো সোণ্ডং মুখে পক্খিপিত্ৰা ভেরৰং কোঞ্চনাদং করোন্তো তুম্হাকং অভিমুখো আগচ্ছতি তথা তং করোথা’তি. থেরো তথা কত্ৰা ৰেগেন আগচ্ছতো হত্থিস্স ভেরৰং আকারং দিস্ৰা উট্ঠায পলাযিতুং আরদ্ধো. তমেনং খীণাসৰত্থেরো হত্থং পসারেত্ৰা চীৰরকণ্ণে গহেত্ৰা ‘ভন্তে, খীণাসৰস্স সারজ্জং নাম হোতী’তি আহ. সো তস্মিং কালে অত্তনো পুথুজ্জনভাৰং ঞত্ৰা ‘অৰস্সযো মে, আৰুসো ধম্মদিন্ন, হোহী’তি ৰত্ৰা পাদমূলে উক্কুটিকং নিসীদি. ‘ভন্তে, তুম্হাকং অৰস্সযো ভৰিস্সামিচ্চেৰাহং আগতো, মা চিন্তযিত্থা’তি কম্মট্ঠানং কথেসি. থেরো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা চঙ্কমং আরুয্হ ততিযে পদৰারে অগ্গফলং অরহত্তং পাপুণি. থেরো কির দোসচরিতো অহোসি.
৮৮৩. অস্মিমাননিদ্দেসে রূপং অস্মীতি মানোতি ‘অহং রূপ’ন্তি উপ্পন্নমানো. ছন্দোতি মানং অনুগতচ্ছন্দোৰ. তথা অনুসযো. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো.
৮৮৪. মিচ্ছামাননিদ্দেসে পাপকেন ৰা কম্মাযতনেনাতি আদীসু পাপকং কম্মাযতনং নাম কেৰট্টমচ্ছবন্ধনেসাদাদীনং কম্মং. পাপকং সিপ্পাযতনং নাম মচ্ছজালখিপনকুমিনকরণেসু চেৰ পাসওড্ডনসূলারোপনাদীসু চ ছেকতা. পাপকং ৰিজ্জাট্ঠানং নাম যা কাচি পরূপঘাতৰিজ্জা. পাপকং সুতং নাম ভারতযুদ্ধসীতাহরণাদিপটিসংযুত্তং. পাপকং পটিভানং নাম দুব্ভাসিতযুত্তং কপ্পনাটকৰিলপ্পনাদিপটিভানং. পাপকং সীলং নাম অজসীলং গোসীলং. ৰতম্পি অজৰতগোৰতমেৰ. পাপিকা দিট্ঠি পন দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেসু যা কাচি দিট্ঠি.
৮৮৫. ঞাতিৰিতক্কনিদ্দেসাদীসু ‘ময্হং ঞাতযো সুখজীৰিনো সম্পত্তিযুত্তা’তি এৰং পঞ্চকামগুণসন্নিস্সিতেন গেহসিতপেমেন ঞাতকে আরব্ভ উপ্পন্নৰিতক্কোৰ ঞাতিৰিতক্কো নাম. ‘খযং গতা ৰযং গতা সদ্ধা পসন্না’তি এৰং পৰত্তো পন ঞাতিৰিতক্কো নাম ন হোতি.
৮৮৬. ‘অম্হাকং জনপদো সুভিক্খো সম্পন্নসস্সো’তি তুট্ঠমানস্স গেহসিতপেমৰসেনেৰ উপ্পন্নৰিতক্কো জনপদৰিতক্কো নাম. ‘অম্হাকং জনপদে মনুস্সা সদ্ধা পসন্না খযং গতা ৰযং গতা’তি এৰং পৰত্তো পন জনপদৰিতক্কো নাম ন হোতি.
৮৮৭. অমরত্থায ৰিতক্কো, অমরো ৰা ৰিতক্কোতি অমরৰিতক্কো. তত্থ ‘উক্কুটিকপ্পধানাদীহি দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সম্পরাযে অত্তা সুখী হোতি অমরো’তি দুক্করকারিকং করোন্তস্স তায দুক্করকারিকায পটিসংযুত্তো ৰিতক্কো অমরত্থায ৰিতক্কো নাম. দিট্ঠিগতিকো পন ‘সস্সতং ৰদেসী’তিআদীনি পুট্ঠো ‘এৰন্তিপি মে নো, তথাতিপি মে নো’ অঞ্ঞথাতিপি মে নো, নোতিপি মে নো, নো নোতিপি মে নো’তি (দী. নি. ১.৬২) ৰিক্খেপং আপজ্জতি, তস্স সো দিট্ঠিগতপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো. যথা অমরো নাম মচ্ছো উদকে গহেত্ৰা মারেতুং ন সক্কা, ইতো চিতো চ ধাৰতি, গাহং ন গচ্ছতি; এৰমেৰ একস্মিং পক্খে অসণ্ঠহনতো ন মরতীতি অমরো নাম হোতি. তং দুৰিধম্পি একতো কত্ৰা অযং ৰুচ্চতি অমরৰিতক্কোতি ৰুত্তং.
৮৮৮. পরানুদ্দযতাপটিসংযুত্তোতি অনুদ্দযতাপতিরূপকেন গেহসিতপেমেন পটিসংযুত্তো. সহনন্দীতিআদীসু উপট্ঠাকেসু নন্দন্তেসু সোচন্তেসু চ তেহি সদ্ধিং দিগুণং নন্দতি, দিগুণং সোচতি; তেসু সুখিতেসু দিগুণং সুখিতো হোতি, দুক্খিতেসু দিগুণং দুক্খিতো হোতি. উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসূতি তেসু মহন্তেসু ৰা খুদ্দকেসু ৰা কম্মেসু উপ্পন্নেসু. অত্তনা ৰা যোগং আপজ্জতীতি তানি তানি কিচ্চানি সাধেন্তো পঞ্ঞত্তিং ৰীতিক্কমতি, সল্লেখং কোপেতি. যো তত্থাতি যো তস্মিং সংসট্ঠৰিহারে, তস্মিং ৰা যোগাপজ্জনে গেহসিতো ৰিতক্কো – অযং পরানুদ্দযতাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো নাম.
৮৮৯. লাভসক্কারসিলোকপটিসংযুত্তোতি চীৰরাদিলাভেন চেৰ সক্কারেন চ কিত্তিসদ্দেন চ সদ্ধিং আরম্মণকরণৰসেন পটিসংযুত্তো.
৮৯০. অনৰঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তোতি ‘অহো ৰত মং পরে ন অৰজানেয্যুং, ন পোথেত্ৰা ৰিহেঠেত্ৰা কথেয্যু’ন্তি এৰং অনৰঞ্ঞাতভাৰপত্থনায সদ্ধিং উপ্পজ্জনৰিতক্কো. যো তত্থ গেহসিতোতি যো তস্মিং ‘মা মং পরে অৰজানিংসূ’তি উপ্পন্নে চিত্তে পঞ্চকামগুণসঙ্খাতগেহনিস্সিতো হুত্ৰা উপ্পন্নৰিতক্কো. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰাতি.
এককনিদ্দেসৰণ্ণনা.
(২.) দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮৯১. দুকেসু কোধনিদ্দেসাদযো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. হেট্ঠা অনাগতেসু পন উপনাহনিদ্দেসাদীসু পুব্বকালং কোধং উপনয্হতীতি অপরকালকোধো উপনাহো নাম. উপনয্হনাকারো উপনয্হনা. উপনয্হিতস্স ভাৰো উপনয্হিতত্তং. অট্ঠপনাতি পঠমুপ্পন্নস্স অনন্তরট্ঠপনা মরিযাদট্ঠপনা ৰা. ঠপনাতি পকতিঠপনা. সণ্ঠপনাতি সব্বতোভাগেন পুনপ্পুনং আঘাতট্ঠপনা. অনুসংসন্দনাতি পঠমুপ্পন্নেন কোধেন সদ্ধিং অন্তরং অদস্সেত্ৰা একীভাৰকরণা. অনুপ্পবন্ধনাতি পুরিমেন সদ্ধিং পচ্ছিমস্স ঘটনা. দল়্হীকম্মন্তি থিরকরণং. অযং ৰুচ্চতীতি অযং উপনন্ধনলক্খণো ৰেরং অপ্পটিনিস্সজ্জনরসো উপনাহোতি ৰুচ্চতি; যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ৰেরং নিস্সজ্জিতুং ন সক্কোতি; ‘এৰং নাম মং এস ৰত্তুং অননুচ্ছৰিকো’তি অপরাপরং অনুবন্ধতি; আদিত্তপূতিঅলাতং ৰিয জলতেৰ; ধোৰিযমানং অচ্ছচম্মং ৰিয, ৰসাতেলমক্খিতপিলোতিকা ৰিয চ ন পরিসুজ্ঝতি.
৮৯২. মক্খনভাৰৰসেন মক্খো; পরগুণমক্খনায পৰত্তেন্তোপি অত্তনো কারণং, গূথপহরণকং গূথো ৰিয, পঠমতরং মক্খেতীতি অত্থো. ততো পরা দ্ৰে আকারভাৰনিদ্দেসা. নিট্ঠুরভাৰো নিট্ঠুরিযং; ‘তং নিস্সায এত্তকম্পি নত্থী’তি খেল়পাতনন্তি অত্থো. নিট্ঠুরিযকম্মন্তি নিট্ঠুরিযকরণং. গহট্ঠো ৰা হি গহট্ঠং, ভিক্খু ৰা ভিক্খুং নিস্সায ৰসন্তো অপ্পমত্তকেনেৰ কুজ্ঝিত্ৰা ‘তং নিস্সায এত্তকম্পি নত্থী’তি খেল়ং পাতেত্ৰা পাদেন মদ্দন্তো ৰিয নিট্ঠুরিযং নাম করোতি. তস্স তং কম্মং নিট্ঠুরিযকম্মন্তি ৰুচ্চতি. লক্খণাদিতো পনেস পরগুণমক্খনলক্খণো মক্খো, তেসং ৰিনাসনরসো, পরেন সুকতানং কিরিযানং অৰচ্ছাদনপচ্চুপট্ঠানো.
পল়াসতীতি পল়াসো; পরস্স গুণে দস্সেত্ৰা অত্তনো গুণেহি সমং করোতীতি অত্থো. পল়াসস্স আযনা পল়াসাযনা. পল়াসো চ সো অত্তনো জযাহরণতো আহারো চাতি পল়াসাহারো. ৰিৰাদট্ঠানন্তি ৰিৰাদকারণং. যুগগ্গাহোতি সমধুরগ্গহণং. অপ্পটিনিস্সগ্গোতি অত্তনা গহিতস্স অপ্পটিনিস্সজ্জনং. লক্খণাদিতো পনেস যুগগ্গাহলক্খণো পল়াসো, পরগুণেহি অত্তনো গুণানং সমকরণরসো, পরেসং গুণপ্পমাণেন উপট্ঠানপচ্চুপট্ঠানো. পল়াসী হি পুগ্গলো দুতিযস্স ধুরং ন দেতি, সমং পসারেত্ৰা তিট্ঠতি, সাকচ্ছমণ্ডলে অঞ্ঞেন ভিক্খুনা বহূসু সুত্তেসু চ কারণেসু চ আভতেসুপি ‘তৰ চ মম চ ৰাদে কিং নাম নানাকরণং? ননু মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণং ৰিয একসদিসমেৰ অম্হাকং ৰচন’ন্তি ৰদতি. ইস্সামচ্ছরিযনিদ্দেসা ৰুত্তত্থা এৰ.
৮৯৪. মাযানিদ্দেসে ৰাচং ভাসতীতি জানংযেৰ ‘পণ্ণত্তিং ৰীতিক্কমন্তা ভিক্খূ ভারিযং করোন্তি, অম্হাকং পন ৰীতিক্কমট্ঠানং নাম নত্থী’তি উপসন্তো ৰিয ভাসতি. কাযেন পরক্কমতীতি ‘মযা কতং ইদং পাপকম্মং মা কেচি জানিংসূ’তি কাযেন ৰত্তং করোতি. ৰিজ্জমানদোসপটিচ্ছাদনতো চক্খুমোহনমাযা ৰিযাতি মাযা. মাযাৰিনো ভাৰো মাযাৰিতা. কত্ৰা পাপং পুন পটিচ্ছাদনতো অতিচ্চ আসরন্তি এতায সত্তাতি অচ্চাসরা. কাযৰাচাকিরিযাহি অঞ্ঞথা দস্সনতো ৰঞ্চেতীতি ৰঞ্চনা. এতায সত্তা নিকরোন্তীতি নিকতি; মিচ্ছাকরোন্তীতি অত্থো. ‘নাহং এৰং করোমী’তি পাপানং ৰিক্খিপনতো ৰিকিরণা. ‘নাহং এৰং করোমী’তি পরিৰজ্জনতো পরিহরণা. কাযাদীহি সংৰরণতো গূহনা. সব্বতোভাগেন গূহনা পরিগূহনা. তিণপণ্ণেহি ৰিয গূথং কাযৰচীকম্মেহি পাপং ছাদেতীতি ছাদনা. সব্বতোভাগেন ছাদনা পটিচ্ছাদনা. ন উত্তানং কত্ৰা দস্সেতীতি অনুত্তানীকম্মং. ন পাকটং কত্ৰা দস্সেতীতি অনাৰিকম্মং. সুট্ঠু ছাদনা ৰোচ্ছাদনা. কতপটিচ্ছাদনৰসেন পুনপি পাপস্স করণতো পাপকিরিযা. অযং ৰুচ্চতীতি অযং কতপটিচ্ছাদনলক্খণা মাযা নাম ৰুচ্চতি; যায সমন্নাগতো পুগ্গলো ভস্মাপটিচ্ছন্নো ৰিয অঙ্গারো, উদকপটিচ্ছন্নো ৰিয খাণু, পিলোতিকাপলিৰেঠিতং ৰিয চ সত্থং হোতি.
সাঠেয্যনিদ্দেসে সঠোতি অসন্তগুণপরিদীপনতো ন সম্মা ভাসিতা. সব্বতোভাগেন সঠো পরিসঠো. যং তত্থাতি যং তস্মিং পুগ্গলে. সঠন্তি অসন্তগুণদীপনং কেরাটিযং. সঠতাতি সঠাকারো. কক্করতাতি পদুমনালিস্স ৰিয অপরামসনক্খমো খরফরুসভাৰো. কক্করিযন্তিপি তস্সেৰ ৰেৰচনং. পরিক্খত্ততা পারিক্খত্তিযন্তি পদদ্ৰযেন নিখণিত্ৰা ঠপিতং ৰিয দল়্হকেরাটিযং ৰুত্তং. ইদং ৰুচ্চতীতি ইদং অত্তনো অৰিজ্জমানগুণপ্পকাসনলক্খণং সাঠেয্যং নাম ৰুচ্চতি; যেন সমন্নাগতস্স পুগ্গলস্স কুচ্ছিং ৰা পিট্ঠিং ৰা জানিতুং ন সক্কা.
ৰামেন সূকরো হোতি, দক্খিণেন অজামিগো;
সরেন নেলকো হোতি, ৰিসাণেন জরগ্গৰোতি.
এৰং ৰুত্তযক্খসূকরসদিসো হোতি. অৰিজ্জাদিনিদ্দেসা ৰুত্তত্থা এৰ.
৯০২. অনজ্জৰনিদ্দেসে অনজ্জৰোতি অনুজুতাকারো. অনজ্জৰভাৰো অনজ্জৰতা. জিম্হতাতি চন্দৰঙ্কতা. ৰঙ্কতাতি গোমুত্তৰঙ্কতা. কুটিলতাতি নঙ্গলকোটিৰঙ্কতা. সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কাযৰচীচিত্তৰঙ্কতাৰ কথিতা.
অমদ্দৰনিদ্দেসে ন মুদুভাৰো অমুদুতা. অমদ্দৰাকারো অমদ্দৰতা. কক্খল়ভাৰো কক্খল়িযং. মদ্দৰকরস্স সিনেহস্স অভাৰতো ফরুসভাৰো ফারুসিযং. অনীচৰুত্তিতায উজুকমেৰ ঠিতচিত্তভাৰো উজুচিত্ততা. পুন অমুদুতাগহণং তস্সা ৰিসেসনত্থং ‘অমুদুতাসঙ্খাতা উজুচিত্ততা, ন অজ্জৰসঙ্খাতা উজুচিত্ততা’তি.
৯০৩. অক্খন্তিনিদ্দেসাদযো খন্তিনিদ্দেসাদিপটিপক্খতো ৰেদিতব্বা.
৯০৮. সংযোজননিদ্দেসে অজ্ঝত্তন্তি কামভৰো. বহিদ্ধাতি রূপারূপভৰো. কিঞ্চাপি হি সত্তা কামভৰে অপ্পং কালং ৰসন্তি কপ্পস্স চতুত্থমেৰ কোট্ঠাসং, ইতরেসু তীসু কোট্ঠাসেসু কামভৰো সুঞ্ঞো হোতি তুচ্ছো, রূপারূপভৰে বহুং কালং ৰসন্তি, তথাপি নেসং যস্মা কামভৰে চুতিপটিসন্ধিযো বহুকা হোন্তি, অপ্পা রূপারূপভৰেসু, যত্থ চ চুতিপটিসন্ধিযো বহুকা তত্থ আলযোপি পত্থনাপি অভিলাসোপি বহু হোতি, যত্থ অপ্পা তত্থ অপ্পো, তস্মা কামভৰো অজ্ঝত্তং নাম জাতো, রূপারূপভৰা বহিদ্ধা নাম. ইতি অজ্ঝত্তসঙ্খাতে কামভৰে বন্ধনং অজ্ঝত্তসংযোজনং নাম, বহিদ্ধাসঙ্খাতেসু রূপারূপভৰেসু বন্ধনং বহিদ্ধাসংযোজনং নাম. তত্থ একেকং পঞ্চপঞ্চৰিধং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পঞ্চোরম্ভাগিযানি পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযানী’’তি. তত্রাযং ৰচনত্থো – ওরং ৰুচ্চতি কামধাতু, তত্থ উপপত্তিনিপ্ফাদনতো তং ওরং ভজন্তীতি ওরম্ভাগিযানি. উদ্ধং ৰুচ্চতি রূপারূপধাতু, তত্থ উপপত্তিনিপ্ফাদনতো তং উদ্ধং ভজন্তীতি উদ্ধম্ভাগিযানীতি.
দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা.
(৩.) তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৯০৯. তিকনিদ্দেসে তীহি অকুসলমূলেহি ৰট্টমূলসমুদাচারো কথিতো. অকুসলৰিতক্কাদীসু ৰিতক্কনৰসেন ৰিতক্কো, সঞ্জাননৰসেন সঞ্ঞা, সভাৰট্ঠেন ধাতূতি ৰেদিতব্বা. দুচ্চরিতনিদ্দেসে পঠমনযো কম্মপথৰসেন ৰিভত্তো, দুতিযো সব্বসঙ্গাহিককম্মৰসেন, ততিযো নিব্বত্তিতচেতনাৰসেনেৰ.
৯১৪. আসৰনিদ্দেসে সুত্তন্তপরিযাযেন তযোৰ আসৰা কথিতা.
৯১৯. এসনানিদ্দেসে সঙ্খেপতো তত্থ কতমা কামেসনাতি আদিনা নযেন ৰুত্তো কামগৰেসনরাগো কামেসনা. যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দোতিআদিনা নযেন ৰুত্তো ভৰগৰেসনরাগো ভৰেসনা. সস্সতো লোকোতিআদিনা নযেন ৰুত্তা দিট্ঠিগতিকসম্মতস্স ব্রহ্মচরিযস্স গৰেসনা দিট্ঠি ব্রহ্মচরিযেসনাতি ৰেদিতব্বা. যস্মা চ ন কেৰলং রাগদিট্ঠিযো এৰ এসনা, তদেকট্ঠং পন কম্মম্পি এসনা এৰ, তস্মা তং দস্সেতুং দুতিযনযো ৰিভত্তো. তত্থ তদেকট্ঠন্তি সম্পযুত্তেকট্ঠং ৰেদিতব্বং. তত্থ কামরাগেকট্ঠং কামাৰচরসত্তানমেৰ পৰত্ততি; ভৰরাগেকট্ঠং পন মহাব্রহ্মানং. সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায চঙ্কমন্তানং ঝানঙ্গানং অস্সাদনকালে অকুসলকাযকম্মং হোতি, ‘অহো সুখং অহো সুখ’ন্তি ৰাচং ভিন্দিত্ৰা অস্সাদনকালে ৰচীকম্মং, কাযঙ্গৰাচঙ্গানি অচোপেত্ৰা মনসাৰ অস্সাদনকালে মনোকম্মং. অন্তগ্গাহিকদিট্ঠিৰসেন সব্বেসম্পি দিট্ঠিগতিকানং চঙ্কমনাদিৰসেন তানি হোন্তিযেৰ.
৯২০. ৰিধানিদ্দেসে ‘‘কথংৰিধং সীলৰন্তং ৰদন্তি, কথংৰিধং পঞ্ঞৰন্তং ৰদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) আকারসণ্ঠানং ৰিধা নাম. ‘‘একৰিধেন ঞাণৰত্থূ’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭৫১) কোট্ঠাসো. ‘‘ৰিধাসু ন ৰিকম্পতী’’তিআদীসু (থেরগা. ১০৭৯) মানো. ইধাপি মানোৰ ৰিধা নাম. সো হি সেয্যাদিৰসেন ৰিদহনতো ৰিধাতি ৰুচ্চতি. ঠপনট্ঠেন ৰা ৰিধা. তস্মা ‘সেয্যোহমস্মী’তি এৰং উপ্পন্না মানৰিধা মানঠপনা সেয্যোহমস্মীতি ৰিধাতি ৰেদিতব্বা. সেসপদদ্ৰযেসুপি এসেৰ নযো.
৯২১. ভযনিদ্দেসে জাতিং পটিচ্চ ভযন্তি জাতিপচ্চযা উপ্পন্নভযং. ভযানকন্তি আকারনিদ্দেসো. ছম্ভিতত্তন্তি ভযৰসেন গত্তচলনং. লোমহংসোতি লোমানং হংসনং, উদ্ধগ্গভাৰো. ইমিনা পদদ্ৰযেন কিচ্চতো ভযং দস্সেত্ৰা পুন চেতসো উত্রাসোতি সভাৰতো দস্সিতং.
৯২২. তমনিদ্দেসে ৰিচিকিচ্ছাসীসেন অৰিজ্জা কথিতা. ‘‘তমন্ধকারো সম্মোহো, অৰিজ্জোঘো মহব্ভযো’’তি ৰচনতো হি অৰিজ্জা তমো নাম. তিণ্ণং পন অদ্ধানং ৰসেন দেসনাসুখতায ৰিচিকিচ্ছাসীসেন দেসনা কতা. তত্থ ‘কিং নু খো অহং অতীতে খত্তিযো অহোসিং উদাহু ব্রাহ্মণো ৰেস্সো সুদ্দো কাল়ো ওদাতো রস্সো দীঘো’তি কঙ্খন্তো অতীতং অদ্ধানং আরব্ভ কঙ্খতি নাম. ‘কিং নু খো অহং অনাগতে খত্তিযো ভৰিস্সামি উদাহু ব্রাহ্মণো ৰেস্সো…পে… দীঘো’তি কঙ্খন্তো অনাগতং অদ্ধানং আরব্ভ কঙ্খতি নাম. ‘কিং নু খো অহং এতরহি খত্তিযো উদাহু ব্রাহ্মণো ৰেস্সো সুদ্দো; কিং ৰা অহং রূপং উদাহু ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি কঙ্খন্তো পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আরব্ভ কঙ্খতি নাম.
তত্থ কিঞ্চাপি খত্তিযো ৰা অত্তনো খত্তিযভাৰং, ব্রাহ্মণো ৰা ব্রাহ্মণভাৰং, ৰেস্সো ৰা ৰেস্সভাৰং, সুদ্দো ৰা সুদ্দভাৰং অজাননকো নাম নত্থি, জীৰলদ্ধিকো পন সত্তো খত্তিযজীৰাদীনং ৰণ্ণাদিভেদং সুত্ৰা ‘কীদিসো নু খো অম্হাকং অব্ভন্তরে জীৰো – কিং নু খো নীলকো উদাহু পীতকো লোহিতকো ওদাতো চতুরংসো ছল়ংসো অট্ঠংসো’তি কঙ্খন্তো এৰং কঙ্খতি নাম.
৯২৩. তিত্থাযতনানীতি তিত্থভূতানি আযতনানি, তিত্থিযানং ৰা আযতনানি. তত্থ তিত্থং নাম দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো. তিত্থিযা নাম যেসং তা দিট্ঠিযো রুচ্চন্তি খমন্তি. আযতনট্ঠো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. তত্থ যস্মা সব্বেপি দিট্ঠিগতিকা সঞ্জাযমানা ইমেসুযেৰ তীসু ঠানেসু সঞ্জাযন্তি, সমোসরমানাপি এতেসুযেৰ সমোসরন্তি সন্নিপতন্তি, দিট্ঠিগতিকভাৰে চ নেসং এতানিযেৰ কারণানি, তস্মা তিত্থানি চ তানি সঞ্জাতানীতিআদিনা অত্থেন আযতনানি চাতি তিত্থাযতনানি; তেনেৰত্থেন তিত্থিযানং আযতনানীতিপি তিত্থাযতনানি. পুরিসপুগ্গলোতি সত্তো. কামঞ্চ পুরিসোতিপি পুগ্গলোতিপি ৰুত্তে সত্তোযেৰ ৰুত্তো, অযং পন সম্মুতিকথা নাম যো যথা জানাতি তস্স তথা ৰুচ্চতি. পটিসংৰেদেতীতি অত্তনো সন্তানে উপ্পন্নং জানাতি, পটিসংৰিদিতং করোতি অনুভৰতি ৰা. পুব্বেকতহেতূতি পুব্বে কতকারণা, পুব্বে কতকম্মপচ্চযেনেৰ পটিসংৰেদেতীতি অত্থো. অযং নিগণ্ঠসমযো. এৰংৰাদিনো পন তে কম্মৰেদনঞ্চ কিরিযৰেদনঞ্চ পটিক্খিপিত্ৰা একং ৰিপাকৰেদনমেৰ সম্পটিচ্ছন্তি. পিত্তসমুট্ঠানাদীসু (মহানি. ৫) চ অট্ঠসু আবাধেসু সত্ত পটিক্খিপিত্ৰা অট্ঠমংযেৰ সম্পটিচ্ছন্তি, দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদীসু চ তীসু কম্মেসু দ্ৰে পটিক্খিপিত্ৰা একং অপরাপরিযৰেদনীযমেৰ সম্পটিচ্ছন্তি, কুসলাকুসলৰিপাককিরিযসঙ্খাতাসু চ চতূসু চেতনাসু ৰিপাকচেতনংযেৰ সম্পটিচ্ছন্তি.
ইস্সরনিম্মানহেতূতি ইস্সরনিম্মানকারণা; ব্রহ্মুনা ৰা পজাপতিনা ৰা ইস্সরেন নিম্মিতত্তা পটিসংৰেদেতীতি অত্থো. অযং ব্রাহ্মণসমযো. অযঞ্হি নেসং অধিপ্পাযো – ইমা তিস্সো ৰেদনা পচ্চুপ্পন্নে অত্তনা কতমূলকেন ৰা আণত্তিমূলকেন ৰা পুব্বে কতেন ৰা অহেতুঅপ্পচ্চযা ৰা পটিসংৰেদেতুং নাম ন সক্কা; ইস্সরনিম্মানকারণা এৰ পন ইমা পটিসংৰেদেতীতি. এৰংৰাদিনো পনেতে হেট্ঠা ৰুত্তেসু অট্ঠসু আবাধেসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বং পটিবাহন্তি. তথা দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদীসুপি সব্বকোট্ঠাসেসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বং পটিবাহন্তি.
অহেতু অপ্পচ্চযাতি হেতুঞ্চ পচ্চযঞ্চ ৰিনা অকারণেনেৰ পটিসংৰেদেতীতি অত্থো. অযং আজীৰকসমযো. এৰং ৰাদিনো এতেপি হেট্ঠা ৰুত্তেসু কারণেসু চ ব্যাধীসু চ একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বং পটিক্খিপন্তি.
৯২৪. কিঞ্চনাতি পলিবোধা. রাগো কিঞ্চনন্তি রাগো উপ্পজ্জমানো সত্তে বন্ধতি পলিবুন্ধেতি, তস্মা কিঞ্চনন্তি ৰুচ্চতি. দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো. অঙ্গণানীতি ‘‘উদঙ্গণে তত্থ পপং অৰিন্দু’’ন্তি (জা. ১.১.২) আগতট্ঠানে ভূমিপ্পদেসো অঙ্গণং. ‘‘তস্সেৰ রজস্স ৰা অঙ্গণস্স ৰা পহানায ৰাযমতী’’তি (ম. নি. ১.১৮৪; অ. নি. ১০.৫১) আগতট্ঠানে যং কিঞ্চি মলং ৰা পঙ্কো ৰা. ‘‘সাঙ্গণোৰ সমানো’’তি (ম. নি. ১.৫৭) আগতট্ঠানে নানপ্পকারো তিব্বকিলেসো. ইধাপি তদেৰ কিলেসঙ্গণং অধিপ্পেতং. তেনেৰ রাগো অঙ্গণন্তিআদিমাহ.
মলানীতি মলিনভাৰকরণানি. রাগো মলন্তি রাগো উপ্পজ্জমানো চিত্তং মলিনং করোতি, মলং গাহাপেতি, তস্মা মলন্তি ৰুচ্চতি. ইতরেসুপি দ্ৰীসু এসেৰ নযো.
ৰিসমনিদ্দেসে যস্মা রাগাদীসু চেৰ কাযদুচ্চরিতাদীসু চ সত্তা পক্খলন্তি, পক্খলিতা চ পন সাসনতোপি সুগতিতোপি পতন্তি, তস্মা পক্খলনপাতহেতুতো রাগো ৰিসমন্তিআদি ৰুত্তং.
অগ্গীতি অনুদহনট্ঠেন অগ্গি. রাগগ্গীতি রাগো উপ্পজ্জমানো সত্তে অনুদহতি ঝাপেতি, তস্মা অগ্গীতি ৰুচ্চতি. দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ ৰত্থূনি – একা কির দহরভিক্খুনী চিত্তলপব্বতৰিহারে উপোসথাগারং গন্ত্ৰা দ্ৰারপালকরূপং ওলোকযমানা ঠিতা. অথস্সা অন্তো রাগো উপ্পন্নো. সা তেনেৰ ঝাযিত্ৰা কালমকাসি. ভিক্খুনিযো গচ্ছমানা ‘অযং দহরা ঠিতা, পক্কোসথ ন’ন্তি আহংসু. একা গন্ত্ৰা ‘কস্মা ঠিতাসী’তি হত্থে গণ্হি. গহিতমত্তা পরিৰত্তিত্ৰা পতিতা. ইদং তাৰ রাগস্স অনুদহনতায ৰত্থু. দোসস্স পন অনুদহনতায মনোপদোসিকা দেৰা দট্ঠব্বা. মোহস্স অনুদহনতায খিড্ডাপদোসিকা দেৰা দট্ঠব্বা. মোহনৰসেন হি তেসং সতিসম্মোসো হোতি. তস্মা খিড্ডাৰসেন আহারকালং অতিৰত্তিত্ৰা কালং করোন্তি. কসাৰাতি কসটা নিরোজা. রাগাদীসু চ কাযদুচ্চরিতাদীসু চ একম্পি পণীতং ওজৰন্তং নত্থি, তস্মা রাগো কসাৰোতিআদি ৰুত্তং.
৯২৫. অস্সাদদিট্ঠীতি অস্সাদসম্পযুত্তা দিট্ঠি. নত্থি কামেসু দোসোতি কিলেসকামেন ৰত্থুকামপটিসেৰনদোসো নত্থীতি ৰদতি. পাতব্যতন্তি পাতব্বভাৰং পরিভুঞ্জনং অজ্ঝোহরণং. এৰংৰাদী হি সো ৰত্থুকামেসু কিলেসকামং পিৰন্তো ৰিয অজ্ঝোহরন্তো ৰিয পরিভুঞ্জতি. অত্তানুদিট্ঠীতি অত্তানং অনুগতা দিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠীতি লামকা দিট্ঠি. ইদানি যস্মা এত্থ পঠমা সস্সতদিট্ঠি হোতি, দুতিযা সক্কাযদিট্ঠি, ততিযা উচ্ছেদদিট্ঠি, তস্মা তমত্থং দস্সেতুং সস্সতদিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠীতিআদিমাহ.
৯২৬. অরতিনিদ্দেসো চ ৰিহেসানিদ্দেসো চ ৰুত্তত্থোযেৰ. অধম্মস্স চরিযা অধম্মচরিযা, অধম্মকরণন্তি অত্থো. ৰিসমা চরিযা, ৰিসমস্স ৰা কম্মস্স চরিযাতি ৰিসমচরিযা. দোৰচস্সতাপাপমিত্ততা নিদ্দেসা ৰুত্তত্থা এৰ. পুথুনিমিত্তারম্মণেসু পৰত্তিতো নানত্তেসু সঞ্ঞা নানত্তসঞ্ঞা. যস্মা ৰা অঞ্ঞাৰ কামসঞ্ঞা, অঞ্ঞা ব্যাপাদাদিসঞ্ঞা, তস্মা নানত্তা সঞ্ঞাতিপি নানত্তসঞ্ঞা. কোসজ্জপমাদনিদ্দেসেসু পঞ্চসু কামগুণেসু ৰিস্সট্ঠচিত্তস্স কুসলধম্মভাৰনায অননুযোগৰসেন লীনৰুত্তিতা কোসজ্জং, পমজ্জনৰসেন পমত্তভাৰো পমাদোতি ৰেদিতব্বো. অসন্তুট্ঠিতাদিনিদ্দেসা ৰুত্তত্থা এৰ.
৯৩১. অনাদরিযনিদ্দেসে ওৰাদস্স অনাদিযনৰসেন অনাদরভাৰো অনাদরিযং. অনাদরিযনাকারো অনাদরতা. সগরুৰাসং অৰসনট্ঠেন অগারৰভাৰো অগারৰতা. সজেট্ঠকৰাসং অৰসনট্ঠেন অপ্পতিস্সৰতা. অনদ্দাতি অনাদিযনা. অনদ্দাযনাতি অনাদিযনাকারো. অনদ্দায অযিতস্স ভাৰো অনদ্দাযিতত্তং. অসীলস্স ভাৰো অসীল্যং. অচিত্তীকারোতি গরুচিত্তীকারস্স অকরণং.
৯৩২. অস্সদ্ধভাৰো অস্সদ্ধিযং. অসদ্দহনাকারো অসদ্দহনা. ওকপ্পেত্ৰা অনুপৰিসিত্ৰা অগ্গহণং অনোকপ্পনা. অপ্পসীদনট্ঠেন অনভিপ্পসাদো.
অৰদঞ্ঞুতাতি থদ্ধমচ্ছরিযৰসেন ‘দেহি, করোহী’তি ৰচনস্স অজানতা.
৯৩৪. বুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চাতি এত্থ বুদ্ধগ্গহণেন পচ্চেকবুদ্ধাপি গহিতাৰ. অসমেতুকম্যতাতি তেসং সমীপং অগন্তুকামতা. সদ্ধম্মং অসোতুকম্যতাতি সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা সদ্ধম্মো নাম, তং অসুণিতুকামতা. অনুগ্গহেতুকম্যতাতি ন উগ্গহেতুকামতা.
উপারম্ভচিত্ততাতি উপারম্ভচিত্তভাৰো. যস্মা পন সো অত্থতো উপারম্ভোৰ হোতি, তস্মা তং দস্সেতুং তত্থ কতমো উপারম্ভোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ উপারম্ভনৰসেন উপারম্ভো. পুনপ্পুনং উপারম্ভো অনুপারম্ভো উপারম্ভনাকারো উপারম্ভনা. পুনপ্পুনং উপারম্ভনা অনুপারম্ভনা. অনুপারম্ভিতস্স ভাৰো অনুপারম্ভিতত্তং. উঞ্ঞাতি হেট্ঠা কত্ৰা জাননা. অৰঞ্ঞাতি অৰজাননা. পরিভৰনং পরিভৰো. রন্ধস্স গৰেসিতা রন্ধগৰেসিতা. রন্ধং ৰা গৰেসতীতি রন্ধগৰেসী, তস্স ভাৰো রন্ধগৰেসিতা. অযং ৰুচ্চতীতি অযং পরৰজ্জানুপস্সনলক্খণো উপারম্ভো নাম ৰুচ্চতি, যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো, যথা নাম তুন্নকারো সাটকং পসারেত্ৰা ছিদ্দমেৰ ওলোকেতি, এৰমেৰ পরস্স সব্বেপি গুণে মক্খেত্ৰা অগুণেসুযেৰ পতিট্ঠাতি.
৯৩৬. অযোনিসো মনসিকারোতি অনুপাযমনসিকারো. অনিচ্চে নিচ্চন্তি অনিচ্চেযেৰ ৰত্থুস্মিং ‘ইদং নিচ্চ’ন্তি এৰং পৰত্তো. দুক্খে সুখন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. সচ্চৰিপ্পটিকুলেন চাতি চতুন্নং সচ্চানং অননুলোমৰসেন. চিত্তস্স আৰট্টনাতিআদীনি সব্বানিপি আৰজ্জনস্সেৰ ৰেৰচনানেৰ. আৰজ্জনঞ্হি ভৰঙ্গচিত্তং আৰট্টেতীতি চিত্তস্স আৰট্টনা. অনুঅনু আৰট্টেতীতি অনাৰট্টনা. আভুজতীতি আভোগো. ভৰঙ্গারম্মণতো অঞ্ঞং আরম্মণং সমন্নাহরতীতি সমন্নাহারো. তদেৰারম্মণং অত্তানং অনুবন্ধিত্ৰা উপ্পজ্জমানে মনসিকরোতীতি মনসিকারো. করোতীতি ঠপেতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং অনুপাযমনসিকারো উপ্পথমনসিকারলক্খণো অযোনিসোমনসিকারো নাম ৰুচ্চতি. তস্স ৰসেন পুগ্গলো দুক্খাদীনি সচ্চানি যাথাৰতো আৰজ্জিতুং ন সক্কোতি.
কুম্মগ্গসেৰনানিদ্দেসে যং কুম্মগ্গং সেৰতো সেৰনা কুম্মগ্গসেৰনাতি ৰুচ্চতি, তং দস্সেতুং তত্থ কতমো কুম্মগ্গোতি দুতিযপুচ্ছা কতা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.