(১০.) দসকনিদ্দেসৰণ্ণনা

পঠমবলনিদ্দেসো

৮০৯. দসৰিধেন ঞাণৰত্থুনিদ্দেসে অট্ঠানন্তি হেতুপটিক্খেপো. অনৰকাসোতি পচ্চযপটিক্খেপো. উভযেনাপি কারণমেৰ পটিক্খিপতি. কারণঞ্হি তদাযত্তৰুত্তিতায অত্তনো ফলস্স ঠানন্তি চ অৰকাসোতি চ ৰুচ্চতি. যন্তি যেন কারণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো সোতাপন্নো অরিযসাৰকো. কঞ্চি সঙ্খারন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খারেসু কঞ্চি একং সঙ্খারম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি নিচ্চোতি গণ্হেয্য. নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি এতং কারণং নত্থি, ন উপলব্ভতি. যং পুথুজ্জনোতি যেন কারণেন পুথুজ্জনো. ঠানমেতং ৰিজ্জতীতি এতং কারণং অত্থি; সস্সতদিট্ঠিযা হি সো তেভূমকেসু সঙ্খারেসু কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো গণ্হেয্যাতি অত্থো. চতুত্থভূমকসঙ্খারো পন তেজুস্সদত্তা দিৰসং সন্তত্তো অযোগুল়ো ৰিয মক্খিকানং দিট্ঠিযা ৰা অঞ্ঞেসং ৰা অকুসলানং আরম্মণং ন হোতি. ইমিনা নযেন কঞ্চি সঙ্খারং সুখতোতিআদীসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো. সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরম্মরণা’’তি (ম. নি. ৩.২১) এৰং অত্তদিট্ঠিৰসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অরিযসাৰকো পরিল়াহাভিভূতো পরিল়াহৰূপসমত্থং, মত্তহত্থীপরিতাসিতো ৰিয, সুচিকামো পোক্খব্রাহ্মণো গূথং কঞ্চি সঙ্খারং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৰাদে কসিণাদিপণ্ণত্তিসঙ্গহত্থং সঙ্খারন্তি অৰত্ৰা কঞ্চি ধম্মন্তি ৰুত্তং. ইধাপি অরিযসাৰকস্স চতুভূমকৰসেন পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো, পুথুজ্জনস্স তেভূমকৰসেন; সব্বৰারেসু ৰা অরিযসাৰকস্সাপি তেভূমকৰসেনেৰ পরিচ্ছেদো ৰট্টতি. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গণ্হাতি, ততো ততো অরিযসাৰকো গাহং ৰিনিৰেঠেতি. পুথুজ্জনো হি যং যং নিচ্চং সুখং অত্তাতি গণ্হাতি, তং তং অরিযসাৰকো অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি গণ্হন্তো গাহং ৰিনিৰেঠেতি.

মাতরন্তিআদীসু জনিকাৰ মাতা. মনুস্সভূতোৰ খীণাসৰো অরহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অরিযসাৰকো অঞ্ঞং জীৰিতা ৰোরোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং. সচেপি ভৰন্তরগতং অরিযসাৰকং অত্তনো অরিযসাৰকভাৰং অজানন্তম্পি কোচি এৰং ৰদেয্য – ‘ইমং কুন্থকিপিল্লিকং জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা সকলচক্কৰাল়গব্ভে চক্কৰত্তিরজ্জং পটিপজ্জাহী’তি, নেৰ সো তং জীৰিতা ৰোরোপেয্য. অথ ৰাপি নং এৰং ৰদেয্যুং – ‘সচে ইমং ন ঘাতেস্সসি, সীসং তে ছিন্দিস্সামা’তি, সীসমেৰস্স ছিন্দেয্যুং, নেৰ সো তং ঘাতেয্য. পুথুজ্জনভাৰস্স পন মহাসাৰজ্জভাৰদস্সনত্থং অরিযসাৰকস্স চ বলদীপনত্থমেতং ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সাৰজ্জো পুথুজ্জনভাৰো, যত্র হি নাম পুথুজ্জনো মাতুঘাতাদীনিপি আনন্তরিযানি করিস্সতি. মহাবলো অরিযসাৰকো; সো এতানি কম্মানি ন করোতীতি.

পদুট্ঠেন চিত্তেনাতি দোসসম্পযুত্তেন ৰধকচিত্তেন. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৰমানকসরীরে খুদ্দকমক্খিকায পিৰনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৰাসকং সমানসীমাযং ঠিতং পঞ্চহি কারণেহি সঙ্ঘং ভিন্দেয্য, ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘পঞ্চহুপালি, আকারেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি – কম্মেন, উদ্দেসেন, ৰোহরন্তো, অনুস্সাৰনেন, সলাকগ্গাহেনা’’তি (পরি. ৪৫৮).

তত্থ ‘কম্মেনা’তি অপলোকনাদীসু চতূসু কম্মেসু অঞ্ঞতরেন কম্মেন. ‘উদ্দেসেনা’তি পঞ্চসু পাতিমোক্খুদ্দেসেসু অঞ্ঞতরেন উদ্দেসেন. ‘ৰোহরন্তো’তি কথযন্তো, তাহি তাহি উপ্পত্তীহি ‘অধম্মং ধম্মো’তিআদীনি অট্ঠারস ভেদকরৰত্থূনি দীপেন্তো. ‘অনুস্সাৰনেনা’তি ‘ননু তুম্হে জানাথ ময্হং উচ্চাকুলা পব্বজিতভাৰং বহুস্সুতভাৰঞ্চ! মাদিসো নাম উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং গাহেয্যাতি চিত্তম্পি উপ্পাদেতুং তুম্হাকং ন যুত্তং. কিং ময্হং অৰীচি নীলুপ্পলৰনং ৰিয সীতলো? কিমহং অপাযতো ন ভাযামী’তিআদিনা নযেন কণ্ণমূলে ৰচীভেদং কত্ৰা অনুস্সাৰনেন. ‘সলাকগ্গাহেনা’তি এৰং অনুস্সাৰেত্ৰা তেসং চিত্তং উপত্থম্ভেত্ৰা অনিৰত্তনধম্মে কত্ৰা ‘‘গণ্হথ ইমং সলাক’’ন্তি সলাকগ্গাহেন. এত্থ চ কম্মমেৰ উদ্দেসো ৰা পমাণং ৰোহারানুস্সাৰনসলাকগ্গাহা পন পুব্বভাগা. অট্ঠারসৰত্থুদীপনৰসেন হি ৰোহরন্তেন তত্থ রুচিজননত্থং অনুস্সাৰেত্ৰা সলাকায গাহিতাযপি অভিন্নোৰ হোতি সঙ্ঘো. যদা পন এৰং চত্তারো ৰা অতিরেকা ৰা সলাকং গাহেত্ৰা আৰেণিকং কম্মং ৰা উদ্দেসং ৰা করোন্তি, তদা সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি.

এৰং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. এত্তাৰতা মাতুঘাতাদীনি পঞ্চ আনন্তরিযকম্মানি দস্সিতানি হোন্তি, যানি পুথুজ্জনো করোতি, ন অরিযসাৰকো. তেসং আৰিভাৰত্থং –

কম্মতো দ্ৰারতো চেৰ, কপ্পট্ঠিতিযতো তথা;

পাকসাধারণাদীহি, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

তত্থ ‘কম্মতো’ তাৰ – এত্থ হি মনুস্সভূতস্সেৰ মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা অপি পরিৰত্তলিঙ্গং জীৰিতা ৰোরোপেন্তস্স কম্মং আনন্তরিযং হোতি. তস্স ৰিপাকং পটিবাহিস্সামী’তি সকলচক্কৰাল়ং মহাচেতিযপ্পমাণেহি কঞ্চনথূপেহি পূরেত্ৰাপি, সকলচক্কৰাল়ং পূরেত্ৰা নিসিন্নভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰাপি, বুদ্ধস্স ভগৰতো সঙ্ঘাটিকণ্ণং অমুঞ্চিত্ৰাৰ ৰিচরিত্ৰাপি, কাযস্স ভেদা নিরযমেৰ উপপজ্জতি. যো পন সযং মনুস্সভূতো তিরচ্ছানভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা, সযং ৰা তিরচ্ছানভূতো মনুস্সভূতং, তিরচ্ছানভূতোযেৰ ৰা তিরচ্ছানভূতং জীৰিতা ৰোরোপেতি, তস্স কম্মং আনন্তরিযং ন হোতি, কম্মং পন ভারিযং হোতি, আনন্তরিযং আহচ্চেৰ তিট্ঠতি. মনুস্সজাতিকানং পন ৰসেন অযং পঞ্হো কথিতো.

এত্থ এল়কচতুক্কং, সঙ্গামচতুক্কং, চোরচতুক্কঞ্চ কথেতব্বং. ‘এল়কং মারেমী’তি অভিসন্ধিনাপি হি এল়কট্ঠানে ঠিতং মনুস্সো মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা মারেন্তো আনন্তরিযং ফুসতি. এল়কাভিসন্ধিনা পন মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা ৰা এল়কং মারেন্তো আনন্তরিযং ন ফুসতি. মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা মাতাপিতরো মারেন্তো ফুসতেৰ. এস নযো ইতরস্মিম্পি চতুক্কদ্ৰযে. যথা চ মাতাপিতূসু, এৰং অরহন্তেপি এতানি চতুক্কানি ৰেদিতব্বানি. মনুস্সঅরহন্তমেৰ চ মারেত্ৰা আনন্তরিযং ফুসতি, ন যক্খভূতং; কম্মং পন ভারিযং আনন্তরিযসদিসমেৰ. মনুস্সঅরহন্তস্স চ পুথুজ্জনকালেযেৰ সত্থপ্পহারে ৰা ৰিসে ৰা দিন্নেপি যদি সো অরহত্তং পত্ৰা তেনেৰ মরতি, অরহন্তঘাতো হোতিযেৰ. যং পন পুথুজ্জনকালে দিন্নং দানং অরহত্তং পত্ৰা পরিভুঞ্জতি, পুথুজ্জনস্সেৰ তং দিন্নং হোতি. সেসঅরিযপুগ্গলে মারেন্তস্স আনন্তরিযং নত্থি, কম্মং পন ভারিযং আনন্তরিযসদিসমেৰ.

লোহিতুপ্পাদে তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায পরূপক্কমেন চম্মচ্ছেদং কত্ৰা লোহিতপগ্ঘরণং নাম নত্থি. সরীরস্স পন অন্তোযেৰ একস্মিং ঠানে লোহিতং সমোসরতি. দেৰদত্তেন পটিৰিদ্ধসিলাতো ভিজ্জিত্ৰা গতা সকলিকাপি তথাগতস্স পাদন্তং পহরি. ফরসুনা পহটো ৰিয পাদো অন্তোলোহিতোযেৰ অহোসি. তথা করোন্তস্স আনন্তরিযং হোতি. জীৰকো পন তথাগতস্স রুচিযা সত্থকেন চম্মং ছিন্দিত্ৰা তম্হা ঠানা দুট্ঠলোহিতং নীহরিত্ৰা ফাসুকমকাসি. তথা করোন্তস্স পুঞ্ঞকম্মমেৰ হোতি.

অথ যে চ পরিনিব্বুতে তথাগতে চেতিযং ভিন্দন্তি, বোধিং ছিন্দন্তি, ধাতুম্হি উপক্কমন্তি, তেসং কিং হোতীতি? ভারিযং কম্মং হোতি আনন্তরিযসদিসং. সধাতুকং পন থূপং ৰা পটিমং ৰা বাধযমানং বোধিসাখঞ্চ ছিন্দিতুং ৰট্টতি. সচেপি তত্থ নিলীনা সকুণা চেতিযে ৰচ্চং পাতেন্তি, ছিন্দিতুং ৰট্টতিযেৰ. পরিভোগচেতিযতো হি সরীরচেতিযং মহন্ততরং. চেতিযৰত্থুং ভিন্দিত্ৰা গচ্ছন্তং বোধিমূলম্পি ছিন্দিত্ৰা হরিতুং ৰট্টতি. যা পন বোধিসাখা বোধিঘরং বাধতি, তং গেহরক্খণত্থং ছিন্দিতুং ন লব্ভতি. বোধিঅত্থঞ্হি গেহং, ন গেহত্থায বোধি. আসনঘরেপি এসেৰ নযো. যস্মিং পন আসনঘরে ধাতু নিহিতা হোতি, তস্স রক্খণত্থায বোধিসাখং ছিন্দিতুং ৰট্টতি. বোধিজগ্গনত্থং ওজোহরণসাখং ৰা পূতিট্ঠানং ৰা ছিন্দিতুং ৰট্টতিযেৰ; সরীরপটিজগ্গনে ৰিয পুঞ্ঞম্পি হোতি.

সঙ্ঘভেদে সীমট্ঠকসঙ্ঘে অসন্নিপতিতে ৰিসুং পরিসং গহেত্ৰা কতৰোহারানুস্সাৰনসলাকগ্গাহস্স কম্মং ৰা করোন্তস্স উদ্দেসং ৰা উদ্দিসন্তস্স ভেদো চ হোতি আনন্তরিযকম্মঞ্চ. সমগ্গসঞ্ঞায পন ৰট্টতি. সমগ্গসঞ্ঞায হি করোন্তস্স নেৰ ভেদো হোতি ন আনন্তরিযকম্মং. তথা নৰতো ঊনপরিসাযং. সব্বন্তিমেন পন পরিচ্ছেদেন নৰন্নং জনানং যো সঙ্ঘং ভিন্দতি, তস্স আনন্তরিযকম্মং হোতি. অনুৰত্তকানং অধম্মৰাদীনং মহাসাৰজ্জং কম্মং; ধম্মৰাদিনো অনৰজ্জা. তত্থ নৰন্নমেৰ সঙ্ঘভেদে ইদং সুত্তং – ‘‘একতো, উপালি, চত্তারো হোন্তি, একতো চত্তারো, নৰমো অনুস্সাৰেতি সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইদং গণ্হথ, ইদং রোচেথা’তি. এৰং খো, উপালি, সঙ্ঘরাজি চেৰ হোতি সঙ্ঘভেদো চ. নৰন্নং ৰা, উপালি, অতিরেকনৰন্নং ৰা সঙ্ঘরাজি চেৰ হোতি সঙ্ঘভেদো চা’’তি (চূল়ৰ. ৩৫১).

এতেসু চ পন পঞ্চসু সঙ্ঘভেদো ৰচীকম্মং, সেসানি কাযকম্মানীতি. এৰং কম্মতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

‘দ্ৰারতো’তি সব্বানেৰ চেতানি কাযদ্ৰারতোপি ৰচীদ্ৰারতোপি সমুট্ঠহন্তি. পুরিমানি পনেত্থ চত্তারি আণত্তিকৰিজ্জামযপযোগৰসেন ৰচীদ্ৰারতো সমুট্ঠহিত্ৰাপি কাযদ্ৰারমেৰ পূরেন্তি. সঙ্ঘভেদো হত্থমুদ্দায ভেদং করোন্তস্স কাযদ্ৰারতো সমুট্ঠহিত্ৰাপি ৰচীদ্ৰারমেৰ পূরেতীতি. এৰমেত্থ দ্ৰারতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

‘কপ্পট্ঠিতিযতো’তি সঙ্ঘভেদোযেৰ চেত্থ কপ্পট্ঠিতিযো. সণ্ঠহন্তে হি কপ্পে কপ্পৰেমজ্ঝে ৰা সঙ্ঘভেদং কত্ৰা কপ্পৰিনাসেযেৰ মুচ্চতি. সচেপি হি ‘স্ৰে কপ্পো ৰিনস্সিস্সতী’তি অজ্জ সঙ্ঘভেদং করোতি, স্ৰেযেৰ মুচ্চতি, একদিৰসমেৰ নিরযে পচ্চতি. এৰং করণং পন নত্থি. সেসানি চত্তারি কম্মানি আনন্তরিযানেৰ হোন্তি, ন কপ্পট্ঠিতিযানীতি. এৰমেত্থ কপ্পট্ঠিতিযতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

‘পাকতো’তি যেন চ পঞ্চপেতানি কম্মানি কতানি হোন্তি, তস্স সঙ্ঘভেদোযেৰ পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি. সেসানি ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো’’তি এৰমাদীসু সঙ্খং গচ্ছন্তি. সঙ্ঘভেদাভাৰে লোহিতুপ্পাদো, তদভাৰে অরহন্তঘাতো, তদভাৰে সচে পিতা সীলৰা হোতি, মাতা দুস্সীলা নো ৰা তথা সীলৰতী, পিতুঘাতো পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি. সচে মাতা মাতুঘাতো. দ্ৰীসুপি সীলেন ৰা দুস্সীলেন ৰা সমানেসু মাতুঘাতোৰ পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি; মাতা হি দুক্করকারিণী বহূপকারা চ পুত্তানন্তি. এৰমেত্থ পাকতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

‘সাধারণাদীহী’তি পুরিমানি চত্তারি সব্বেসম্পি গহট্ঠপব্বজিতানং সাধারণানি. সঙ্ঘভেদো পন ‘‘ন খো, উপালি, ভিক্খুনী সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন সিক্খমানা, ন সামণেরো, ন সামণেরী, ন উপাসকো, ন উপাসিকা সঙ্ঘং ভিন্দতি. ভিক্খু খো, উপালি, পকতত্তো সমানসংৰাসকো সমানসীমাযং ঠিতো সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি (চূল়ৰ. ৩৫১) ৰচনতো ৰুত্তপ্পকারস্স ভিক্খুনোৰ হোতি, ন অঞ্ঞস্স; তস্মা অসাধারণো. আদিসদ্দেন সব্বেপেতে দুক্খৰেদনাসহগতা দোসমোহসম্পযুত্তা চাতি এৰমেত্থ সাধারণাদীহিপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

অঞ্ঞং সত্থারন্তি ‘অযং মে সত্থা সত্থুকিচ্চং কাতুং সমত্থো’তি ভৰন্তরেপি অঞ্ঞং তিত্থকরং ‘অযং মে সত্থা’তি এৰং গণ্হেয্য – নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি অত্থো. অট্ঠমং ভৰং নিব্বত্তেয্যাতি সব্বমন্দপঞ্ঞোপি সত্তমং ভৰং অতিক্কমিত্ৰা অট্ঠমং নিব্বত্তেয্য – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. উত্তমকোটিযা হি সত্তমং ভৰং সন্ধাযেৰেস ‘‘নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’তি ৰুত্তো. কিং পন তং নিযামেতি? কিং পুব্বহেতু নিযামেতি উদাহু পটিলদ্ধমগ্গো উদাহু উপরি তযো মগ্গাতি? সম্মাসম্বুদ্ধেন গহিতং নামমত্তমেতং. পুগ্গলো পন নিযতো নাম নত্থি. ‘‘পুব্বহেতু নিযামেতী’’তি ৰুত্তে হি উপরি তিণ্ণং মগ্গানং উপনিস্সযো ৰুত্তো হোতি, পঠমমগ্গস্স উপনিস্সযাভাৰো আপজ্জতি. ইচ্চস্স অহেতু অপ্পচ্চযা নিব্বত্তিং পাপুণাতি. ‘‘পটিলদ্ধমগ্গো নিযামেতী’’তি ৰুত্তে উপরি তযো মগ্গা অকিচ্চকা হোন্তি, পঠমমগ্গোৰ সকিচ্চকো, পঠমমগ্গেনেৰ কিলেসে খেপেত্ৰা পরিনিব্বাযিতব্বং হোতি. ‘‘উপরি তযো মগ্গা নিযামেন্তী’’তি ৰুত্তে পঠমমগ্গো অকিচ্চকো হোতি, উপরি তযো মগ্গাৰ সকিচ্চকা, পঠমমগ্গং অনিব্বত্তেত্ৰা উপরি তযো মগ্গা নিব্বত্তেতব্বা হোন্তি, পঠমমগ্গেন চ অনুপ্পজ্জিত্ৰাৰ কিলেসা খেপেতব্বা হোন্তি. তস্মা ন অঞ্ঞো কোচি নিযামেতি, উপরি তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনাৰ নিযামেতি. সচে হি তেসং ৰিপস্সনা তিক্খা সূরা হুত্ৰা ৰহতি, একংযেৰ ভৰং নিব্বত্তেত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা পরিনিব্বাতি. ততো মন্দতরপঞ্ঞো দুতিযে ৰা ততিযে ৰা চতুত্থে ৰা পঞ্চমে ৰা ছট্ঠে ৰা ভৰে অরহত্তং পত্ৰা পরিনিব্বাতি. সব্বমন্দপঞ্ঞো সত্তমং ভৰং নিব্বত্তেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি, অট্ঠমে ভৰে পটিসন্ধি ন হোতি. ইতি সম্মাসম্বুদ্ধেন গহিতং নামমত্তমেতং. সত্থা হি বুদ্ধতুলায তুলেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘অযং পুগ্গলো সব্বমহাপঞ্ঞো তিক্খৰিপস্সকো একমেৰ ভৰং নিব্বত্তেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘একবীজী’তি নামং অকাসি; ‘অযং পুগ্গলো দুতিযং, ততিযং, চতুত্থং, পঞ্চমং, ছট্ঠং ভৰং নিব্বত্তেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘কোলংকোলো’তি নামং অকাসি; ‘অযং পুগ্গলো সত্তমং ভৰং নিব্বত্তেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘সত্তক্খত্তুপরমো’তি নামং অকাসি.

কোচি পন পুগ্গলো সত্তন্নং ভৰানং নিযতো নাম নত্থি. অরিযসাৰকো পন যেন কেনচিপি আকারেন মন্দপঞ্ঞো সমানো অট্ঠমং ভৰং অপ্পত্ৰা অন্তরাৰ পরিনিব্বাতি. সক্কসদিসোপি ৰট্টাভিরতো সত্তমংযেৰ ভৰং গচ্ছতি. সত্তমে ভৰে সব্বকারেন পমাদৰিহারিনোপি ৰিপস্সনাঞাণং পরিপাকং গচ্ছতি. অপ্পমত্তকেপি আরম্মণে নিব্বিন্দিত্ৰা নিব্বুতিং পাপুণাতি. সচেপি হিস্স সত্তমে ভৰে নিদ্দং ৰা ওক্কমন্তস্স, পরম্মুখং ৰা গচ্ছন্তস্স, পচ্ছতো ঠত্ৰা তিখিণেন অসিনা কোচিদেৰ সীসং পাতেয্য, উদকে ৰা ওসাদেত্ৰা মারেয্য, অসনি ৰা পনস্স সীসে পতেয্য, এৰরূপেপি কালে সপ্পটিসন্ধিকা কালংকিরিযা নাম ন হোতি, অরহত্তং পত্ৰাৰ পরিনিব্বাতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অট্ঠমং ভৰং নিব্বত্তেয্য – নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি.

একিস্সা লোকধাতুযাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা. তীণি হি খেত্তানি – জাতিখেত্তং, আণাখেত্তং, ৰিসযক্খেত্তন্তি. তত্থ ‘জাতিক্খেত্তং’ নাম দসসহস্সিলোকধাতু. সা হি তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনকালে, নিক্খমনকালে, সম্বোধিকালে, ধম্মচক্কপৰত্তনে, আযুসঙ্খারৰোস্সজ্জনে, পরিনিব্বানে চ কম্পতি. কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ং পন ‘আণাখেত্তং’ নাম. আটানাটিযমোরপরিত্তধজগ্গপরিত্তরতনপরিত্তাদীনঞ্হি এত্থ আণা ৰত্ততি. ‘ৰিসযখেত্তস্স’ পন পরিমাণং নত্থি. বুদ্ধানঞ্হি ‘‘যাৰতকং ঞাণং তাৰতকং ঞেয্যং, যাৰতকং ঞেয্যং তাৰতকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং ঞেয্যং, ঞেয্যপরিযন্তিকং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫) ৰচনতো অৰিসযো নাম নত্থি.

ইমেসু পন তীসু খেত্তেসু, ঠপেত্ৰা ইমং চক্কৰাল়ং, অঞ্ঞস্মিং চক্কৰাল়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি. তীণি পিটকানি – ৰিনযপিটকং, সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মপিটকন্তি. তিস্সো সঙ্গীতিযো – মহাকস্সপত্থেরস্স সঙ্গীতি, যসত্থেরস্স সঙ্গীতি, মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরস্স সঙ্গীতীতি. ইমা তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে ইমং চক্কৰাল়ং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞত্থ বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, নুপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি.

অপুব্বং অচরিমন্তি অপুরে অপচ্ছা; একতো নুপ্পজ্জন্তি, পুরে ৰা পচ্ছা ৰা উপ্পজ্জন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ বোধিপল্লঙ্কে ‘‘বোধিং অপ্পত্ৰা ন উট্ঠহিস্সামী’’তি নিসিন্নকালতো পট্ঠায যাৰ মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণং তাৰ পুব্বেন্তি ন ৰেদিতব্বং. বোধিসত্তস্স হি পটিসন্ধিগ্গহণে দসসহস্সচক্কৰাল়কম্পনেনেৰ জাতিক্খেত্তপরিগ্গহো কতো, অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৰারিতা হোতি. পরিনিব্বানতো পট্ঠায চ যাৰ সাসপমত্তাপি ধাতুযো তিট্ঠন্তি তাৰ পচ্ছাতি ন ৰেদিতব্বং. ধাতূসু হি ঠিতাসু বুদ্ধা ঠিতাৰ হোন্তি. তস্মা এত্থন্তরে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৰারিতাৰ হোতি, ধাতুপরিনিব্বানে পন জাতে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন নিৰারিতা.

তীণি হি অন্তরধানানি নাম – পরিযত্তিঅন্তরধানং, পটিৰেধঅন্তরধানং, পটিপত্তিঅন্তরধানন্তি. তত্থ ‘পরিযত্তী’তি তীণি পিটকানি; ‘পটিৰেধো’তি সচ্চপটিৰেধো; ‘পটিপত্তী’তি পটিপদা. তত্থ পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি. একস্মিঞ্হি কালে পটিৰেধকরা ভিক্খূ বহূ হোন্তি; ‘এস ভিক্খু পুথুজ্জনো’তি অঙ্গুলিং পসারেত্ৰা দস্সেতব্বো হোতি. ইমস্মিংযেৰ দীপে একৰারং কির পুথুজ্জনভিক্খু নাম নাহোসি. পটিপত্তিপূরকাপি কদাচি বহূ হোন্তি, কদাচি অপ্পা. ইতি পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি.

সাসনট্ঠিতিযা পন পরিযত্তিযেৰ পমাণং. পণ্ডিতো হি তেপিটকং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি. যথা অম্হাকং বোধিসত্তো আল়ারস্স সন্তিকে পঞ্চাভিঞ্ঞা সত্ত চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পরিকম্মং পুচ্ছি, সো ‘ন জানামী’তি আহ; ততো উদকস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা অধিগতৰিসেসং সংসন্দেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পরিকম্মং পুচ্ছি; সো আচিক্খি; তস্স ৰচনসমনন্তরমেৰ মহাসত্তো তং সম্পাদেসি; এৰমেৰ পঞ্ঞৰা ভিক্খু পরিযত্তিং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি. তস্মা পরিযত্তিযা ঠিতায সাসনং ঠিতং হোতি. যদা পন সা অন্তরধাযতি তদা পঠমং অভিধম্মপিটকং নস্সতি. তত্থ পট্ঠানং সব্বপঠমং অন্তরধাযতি. অনুক্কমেন পচ্ছা ধম্মসঙ্গহো. তস্মিং অন্তরহিতে ইতরেসু দ্ৰীসু পিটকেসু ঠিতেসু সাসনং ঠিতমেৰ হোতি.

তত্থ সুত্তন্তপিটকে অন্তরধাযমানে পঠমং অঙ্গুত্তরনিকাযো একাদসকতো পট্ঠায যাৰ এককা অন্তরধাযতি. তদনন্তরং সংযুত্তনিকাযো চক্কপেয্যালতো পট্ঠায যাৰ ওঘতরণা অন্তরধাযতি. তদনন্তরং মজ্ঝিমনিকাযো ইন্দ্রিযভাৰনতো পট্ঠায যাৰ মূলপরিযাযা অন্তরধাযতি. তদনন্তরং দীঘনিকাযো দসুত্তরতো পট্ঠায যাৰ ব্রহ্মজালা অন্তরধাযতি. একিস্সাপি দ্ৰিন্নম্পি গাথানং পুচ্ছা অদ্ধানং গচ্ছতি; সাসনং ধারেতুং ন সক্কোতি সভিযপুচ্ছা (সু. নি. ৫১৫ আদযো) ৰিয আল়ৰকপুচ্ছা (সু. নি. ১৮৩ আদযো; সং. নি. ১.২৪৬) ৰিয চ. এতা কির কস্সপবুদ্ধকালিকা অন্তরা সাসনং ধারেতুং নাসক্খিংসু.

দ্ৰীসু পন পিটকেসু অন্তরহিতেসুপি ৰিনযপিটকে ঠিতে সাসনং তিট্ঠতি. পরিৰারখন্ধকেসু অন্তরহিতেসু উভতোৰিভঙ্গে ঠিতে ঠিতমেৰ হোতি. উভতোৰিভঙ্গে অন্তরহিতে মাতিকায ঠিতাযপি ঠিতমেৰ হোতি. মাতিকায অন্তরহিতায পাতিমোক্খপব্বজ্জাউপসম্পদাসু ঠিতাসু সাসনং তিট্ঠতি. লিঙ্গং অদ্ধানং গচ্ছতি. সেতৰত্থসমণৰংসো পন কস্সপবুদ্ধকালতো পট্ঠায সাসনং ধারেতুং নাসক্খি. পচ্ছিমকস্স পন সচ্চপটিৰেধতো পচ্ছিমকস্স সীলভেদতো চ পট্ঠায সাসনং ওসক্কিতং নাম হোতি. ততো পট্ঠায অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন ৰারিতা.

তীণি পরিনিব্বানানি নাম – কিলেসপরিনিব্বানং, খন্ধপরিনিব্বানং, ধাতুপরিনিব্বানন্তি. তত্থ ‘কিলেসপরিনিব্বানং’ বোধিপল্লঙ্কে অহোসি, ‘খন্ধপরিনিব্বানং’ কুসিনারাযং, ‘ধাতুপরিনিব্বানং’ অনাগতে ভৰিস্সতি. সাসনস্স কির ওসক্কনকালে ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ধাতুযো সন্নিপতিত্ৰা মহাচেতিযং গমিস্সন্তি, মহাচেতিযতো নাগদীপে রাজাযতনচেতিযং, ততো মহাবোধিপল্লঙ্কং গমিস্সন্তি. নাগভৰনতোপি দেৰলোকতোপি ব্রহ্মলোকতোপি ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কমেৰ গমিস্সন্তি. সাসপমত্তাপি ধাতু ন অন্তরা নস্সিস্সতি. সব্বা ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কে রাসিভূতা সুৰণ্ণক্খন্ধো ৰিয একঘনা হুত্ৰা ছব্বণ্ণরংসিযো ৰিস্সজ্জেস্সন্তি. তা দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিস্সন্তি. ততো দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতা সন্নিপতিত্ৰা ‘‘অজ্জ সত্থা পরিনিব্বাতি, অজ্জ সাসনং ওসক্কতি, পচ্ছিমদস্সনং দানি ইদং অম্হাক’’ন্তি দসবলস্স পরিনিব্বুতদিৰসতো মহন্ততরং কারুঞ্ঞং করিস্সন্তি. ঠপেত্ৰা অনাগামিখীণাসৰে অৰসেসা সকভাৰেন সন্ধারেতুং ন সক্খিস্সন্তি. ধাতূসু তেজোধাতু উট্ঠহিত্ৰা যাৰ ব্রহ্মলোকা উগ্গচ্ছিস্সতি. সাসপমত্তাযপি ধাতুযা সতি একজালাৰ ভৰিস্সতি; ধাতূসু পরিযাদানং গতাসু পচ্ছিজ্জিস্সতি. এৰং মহন্তং আনুভাৰং দস্সেত্ৰা ধাতূসু অন্তরহিতাসু সাসনং অন্তরহিতং নাম হোতি. যাৰ এৰং ন অন্তরধাযতি তাৰ অচরিমং নাম হোতি. এৰং অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জেয্যুং – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.

কস্মা পন অপুব্বং অচরিমং ন উপ্পজ্জন্তীতি? অনচ্ছরিযত্তা. বুদ্ধা হি অচ্ছরিযমনুস্সা, যথাহ – ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছরিযমনুস্সো. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭২). যদি চ দ্ৰে ৰা চত্তারো ৰা অট্ঠ ৰা সোল়স ৰা একতো উপ্পজ্জেয্যুং, ন অচ্ছরিযা ভৰেয্যুং. একস্মিঞ্হি ৰিহারে দ্ৰিন্নং চেতিযানম্পি লাভসক্কারো উল়ারো ন হোতি, ভিক্খূপি বহুতায ন অচ্ছরিযা জাতা, এৰং বুদ্ধাপি ভৰেয্যুং; তস্মা নুপ্পজ্জন্তি. দেসনায চ ৰিসেসাভাৰতো. যঞ্হি সতিপট্ঠানাদিভেদং ধম্মং একো দেসেতি, অঞ্ঞেন উপ্পজ্জিত্ৰাপি সোৰ দেসেতব্বো সিযা. ততো অনচ্ছরিযো সিযা. একস্মিং পন ধম্মং দেসেন্তে দেসনাপি অচ্ছরিযা হোতি. ৰিৰাদভাৰতো চ. বহূসু চ বুদ্ধেসু উপ্পন্নেসু বহূনং আচরিযানং অন্তেৰাসিকা ৰিয ‘অম্হাকং বুদ্ধো পাসাদিকো, অম্হাকং বুদ্ধো মধুরস্সরো লাভী পুঞ্ঞৰা’তি ৰিৰদেয্যুং; তস্মাপি এৰং নুপ্পজ্জন্তি.

অপিচেতং কারণং মিলিন্দরঞ্ঞা পুট্ঠেন নাগসেনত্থেরেন ৰিত্থারিতমেৰ. ৰুত্তঞ্হি তত্থ (মি. প. ৫.১.১) –

‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা – ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জেয্যুং – নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (অ. নি. ১.২৭৭; ম. নি. ৩.১২৯). দেসেন্তা চ, ভন্তে নাগসেন, সব্বেপি তথাগতা সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দেসেন্তি, কথযমানা চ চত্তারি অরিযসচ্চানি কথেন্তি, সিক্খাপেন্তা চ তীসু সিক্খাসু সিক্খাপেন্তি, অনুসাসমানা চ অপ্পমাদপটিপত্তিযং অনুসাসন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, সব্বেসম্পি তথাগতানং একা দেসনা একা কথা একা সিক্খা একানুসিট্ঠি, কেন কারণেন দ্ৰে তথাগতা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি? একেনপি তাৰ বুদ্ধুপ্পাদেন অযং লোকো ওভাসজাতো. যদি দুতিযো বুদ্ধো ভৰেয্য, দ্ৰিন্নং পভায অযং লোকো ভিয্যোসো মত্তায ওভাসজাতো ভৰেয্য. ওৰদন্তা চ দ্ৰে তথাগতা সুখং ওৰদেয্যুং, অনুসাসমানা চ সুখং অনুসাসেয্যুং. তত্থ মে কারণং দস্সেহি যথাহং নিস্সংসযো ভৰেয্য’’ন্তি.

‘‘অযং, মহারাজ, দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী, একস্সেৰ তথাগতস্স গুণং ধারেতি. যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধারেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৰিনমেয্য ৰিকিরেয্য ৰিধমেয্য ৰিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.

‘‘যথা, মহারাজ, নাৰা একপুরিসসন্ধারণী ভৰেয্য, একস্মিং পুরিসে অভিরূল়্হে সা নাৰা সমুপাদিকা ভৰেয্য. অথ দুতিযো পুরিসো আগচ্ছেয্য তাদিসো আযুনা ৰণ্ণেন ৰযেন পমাণেন কিসথূলেন সব্বঙ্গপচ্চঙ্গেন. সো তং নাৰং অভিরূহেয্য. অপিনু সা, মহারাজ, নাৰা দ্ৰিন্নম্পি ধারেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৰিনমেয্য ৰিকিরেয্য ৰিধমেয্য ৰিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য, ওসীদেয্য উদকে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী একস্সেৰ তথাগতস্স গুণং ধারেতি. যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধারেয্য, চলেয্য…পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, পুরিসো যাৰদত্থং ভোজনং ভুঞ্জেয্য ছাদেন্তং যাৰকণ্ঠমভিপূরযিত্ৰা. সো ততো পীণিতো পরিপুণ্ণো নিরন্তরো তন্দীগতো অনোনমিতদণ্ডজাতো পুনদেৰ তত্তকং ভোজনং ভুঞ্জেয্য. অপিনু খো সো, মহারাজ, পুরিসো সুখিতো ভৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সকিং ভুত্তোৰ মরেয্যা’’তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী…পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্যা’’তি.

‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অতিধম্মভারেন পথৰী চলতী’’তি? ‘‘ইধ, মহারাজ, দ্ৰে সকটা রতনপরিপূরিতা ভৰেয্যুং যাৰস্মা মুখসমা. এক সকটতো রতনং গহেত্ৰা একম্হি সকটে আকিরেয্যুং. অপিনু তং, মহারাজ, সকটং দ্ৰিন্নম্পি সকটানং রতনং ধারেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নাভিপি তস্স চলেয্য, অরাপি তস্স ভিজ্জেয্যুং, নেমিপি তস্স ওপতেয্য, অক্খোপি তস্স ভিজ্জেয্যা’’তি. ‘‘কিন্নু খো, মহারাজ, অতিরতনভারেন সকটং ভিজ্জতী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অতিধম্মভারেন পথৰী চলতীতি.

‘‘অপিচ, মহারাজ, ইমং কারণং বুদ্ধবলপরিদীপনায ওসারিতং. অঞ্ঞম্পি তত্থ পতিরূপং কারণং সুণোহি যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহারাজ, দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি উভতোপক্খজাতা ভৰেয্যুং. যথা, মহারাজ, দ্ৰিন্নং বলৰামচ্চানং পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং অমচ্চো, অম্হাকং অমচ্চো’তি উভতোপক্খজাতা হোন্তি; এৰমেৰ খো, মহারাজ, যদি দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি উভতোপক্খজাতা ভৰেয্যুং. ইদং তাৰ মহারাজ একং কারণং যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.

‘‘অপরম্পি উত্তরিং কারণং সুণোহি যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহারাজ, দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং ‘অগ্গো বুদ্ধো’তি যং ৰচনং তং মিচ্ছা ভৰেয্য, ‘জেট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘সেট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘ৰিসিট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘উত্তমো বুদ্ধো’তি ‘পৰরো বুদ্ধো’তি ‘অসমো বুদ্ধো’তি ‘অসমসমো বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিসমো বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিভাগী বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিপুগ্গলো বুদ্ধো’তি যং ৰচনং তং মিচ্ছা ভৰেয্য. ইদম্পি খো ত্ৰং, মহারাজ, কারণং তথতো সম্পটিচ্ছ যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.

‘‘অপিচ, মহারাজ, বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সভাৰপকতি এসা যং একোযেৰ বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জতি. কস্মা কারণা? মহন্তত্তা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধগুণানং. অঞ্ঞম্পি, মহারাজ, যং লোকে মহন্তং তং একংযেৰ হোতি. পথৰী, মহারাজ, মহন্তা, সা একাযেৰ; সাগরো মহন্তো, সো একোযেৰ; সিনেরু গিরিরাজা মহন্তো, সো একোযেৰ; আকাসো মহন্তো, সো একোযেৰ; সক্কো মহন্তো, সো একোযেৰ; মহাব্রহ্মা মহন্তো, সো একোযেৰ; তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো মহন্তো, সো একোযেৰ লোকস্মিং. যত্থ তে উপ্পজ্জন্তি তত্থ অঞ্ঞেসং ওকাসো ন হোতি. তস্মা, মহারাজ, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো একোযেৰ লোকে উপ্পজ্জতী’’তি.

‘‘সুকথিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো ওপম্মেহি কারণেহী’’তি (মি. প. ৫.১.১).

একিস্সা লোকধাতুযাতি একস্মিং চক্কৰাল়ে. হেট্ঠা ইমিনাৰ পদেন দস চক্কৰাল়সহস্সানি গহিতানি. তানিপি একচক্কৰাল়েনেৰ পরিচ্ছিন্দিতুং ৰট্টন্তি. বুদ্ধা হি উপ্পজ্জমানা ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে উপ্পজ্জন্তি; উপ্পজ্জনট্ঠানে পন ৰারিতে ইতো অঞ্ঞেসু চক্কৰাল়েসু ন উপ্পজ্জন্তীতি ৰারিতমেৰ হোতি. অপুব্বং অচরিমন্তি এত্থ চক্করতনপাতুভাৰতো পুব্বে পুব্বং, তস্সেৰ অন্তরধানতো পচ্ছা চরিমং. তত্থ দ্ৰিধা চক্করতনস্স অন্তরধানং হোতি – চক্কৰত্তিনো কালকিরিযায ৰা পব্বজ্জায ৰা. অন্তরধাযমানঞ্চ পন তং কালকিরিযতো ৰা পব্বজ্জতো ৰা সত্তমে দিৰসে অন্তরধাযতি. ততো পরং চক্কৰত্তিনো পাতুভাৰো অৰারিতো. কস্মা পন একচক্কৰাল়ে দ্ৰে চক্কৰত্তিনো নুপ্পজ্জন্তীতি? ৰিৰাদুপচ্ছেদতো অনচ্ছরিযভাৰতো চক্করতনস্স মহানুভাৰতো চ. দ্ৰীসু হি উপ্পজ্জন্তেসু ‘অম্হাকং রাজা মহন্তো, অম্হাকং রাজা মহন্তো’তি ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য. ‘একস্মিং দীপে চক্কৰত্তী, একস্মিং দীপে চক্কৰত্তী’তি চ অনচ্ছরিযো ভৰেয্য. যো চাযং চক্করতনস্স দ্ৰিসহস্সদীপপরিৰারেসু চতূসু মহাদীপেসু ইস্সরিযানুপ্পদানসমত্থো মহানুভাৰো, সো পরিহাযেয্য. ইতি ৰিৰাদুপচ্ছেদতো অনচ্ছরিযভাৰতো চক্করতনস্স মহানুভাৰতো চ ন একচক্কৰাল়ে দ্ৰে উপ্পজ্জন্তি.

যং ইত্থো অরহং অস্স সম্মাসম্বুদ্ধোতি এত্থ তিট্ঠতু তাৰ সব্বঞ্ঞুগুণে নিব্বত্তেত্ৰা লোকত্তারণসমত্থো বুদ্ধভাৰো, পণিধানমত্তম্পি ইত্থিযা ন সম্পজ্জতি.

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৯);

ইমানি হি পণিধানসম্পত্তিকারণানি. ইতি পণিধানম্পি সম্পাদেতুং অসমত্থায ইত্থিযা কুতো বুদ্ধভাৰোতি ‘‘অট্ঠানমেতং, অনৰকাসো যং ইত্থী অরহং অস্স সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ৰুত্তং. সব্বাকারপরিপূরো ৰা পুঞ্ঞুস্সযো সব্বাকারপরিপূরমেৰ অত্তভাৰং নিব্বত্তেতীতি পুরিসোৰ অরহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো.

যং ইত্থী রাজা অস্স চক্কৰত্তীতিআদীসুপি যস্মা ইত্থিযা কোসোহিতৰত্থগুয্হাদীনং অভাৰেন লক্খণানি ন পরিপূরেন্তি, ইত্থিরতনভাৰেন সত্তরতনসমঙ্গিতা ন সম্পজ্জতি, সব্বমনুস্সেহি চ অধিকো অত্তভাৰো ন হোতি, তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো যং ইত্থী রাজা অস্স চক্কৰত্তী’’তি ৰুত্তং. যস্মা চ সক্কত্তাদীনিপি তীণি ঠানানি উত্তমানি, ইত্থিলিঙ্গঞ্চ হীনং, তস্মা তস্সা সক্কত্তাদীনিপি পটিসিদ্ধানি. ননু চ যথা ইত্থিলিঙ্গং এৰং পুরিসলিঙ্গম্পি ব্রহ্মলোকে নত্থি, তস্মা ‘‘যং পুরিসো ব্রহ্মত্তং কারেয্য – ঠানমেতং ৰিজ্জতী’’তিপি ন ৰত্তব্বং সিযাতি? নো ন ৰত্তব্বং. কস্মা? ইধ পুরিসস্স তত্থ নিব্বত্তনতো. ব্রহ্মত্তন্তি হি মহাব্রহ্মত্তং অধিপ্পেতং. ইত্থী চ ইধ ঝানং ভাৰেত্ৰা কালং কত্ৰা ব্রহ্মপারিসজ্জানং সহব্যতং উপপজ্জতি, ন মহাব্রহ্মানং. পুরিসো পন তত্থ ন উপ্পজ্জতীতি ন ৰত্তব্বো. সমানেপি চেত্থ উভযলিঙ্গাভাৰে পুরিসসণ্ঠানাৰ ব্রহ্মানো, ন ইত্থিসণ্ঠানা. তস্মা সুৰুত্তমেৰেতং.

কাযদুচ্চরিতস্সাতিআদীসু যথা নিম্ববীজকোসাতকীবীজাদীনি মধুরং ফলং ন নিব্বত্তেন্তি, অসাতং অমধুরমেৰ নিব্বত্তেন্তি, এৰং কাযদুচ্চরিতাদীনি মধুরং ৰিপাকং ন নিব্বত্তেন্তি, অমধুরমেৰ নিব্বত্তেন্তি. যথা চ উচ্ছুবীজসালিবীজাদীনি মধুরং সাধুরসমেৰ ফলং নিব্বত্তেন্তি, ন অসাতং কটুকং, এৰং কাযসুচরিতাদীনি মধুরমেৰ ৰিপাকং নিব্বত্তেন্তি, ন অমধুরং. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘যাদিসং ৰপতে বীজং, তাদিসং হরতে ফলং;

কল্যাণকারী কল্যাণং, পাপকারী চ পাপকন্তি. (সং. নি. ১.২৫৬);

তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং কাযদুচ্চরিতস্সা’’তিআদি ৰুত্তং.

কাযদুচ্চরিতসমঙ্গীতিআদীসু সমঙ্গীতি পঞ্চৰিধা সমঙ্গিতা – আযূহনসমঙ্গিতা, চেতনাসমঙ্গিতা, কম্মসমঙ্গিতা, ৰিপাকসমঙ্গিতা, উপট্ঠানসমঙ্গিতাতি. তত্থ কুসলাকুসলকম্মাযূহনক্খণে ‘আযূহনসমঙ্গিতা’ ৰুচ্চতি. তথা ‘চেতনাসমঙ্গিতা’. যাৰ পন অরহত্তং ন পাপুণন্তি তাৰ সব্বেপি সত্তা পুব্বে উপচিতং ৰিপাকারহং কম্মং সন্ধায কম্মসমঙ্গিনোতি ৰুচ্চন্তি – এসা ‘কম্মসমঙ্গিতা’. ‘ৰিপাকসমঙ্গিতা’ পন ৰিপাকক্খণেযেৰ ৰেদিতব্বা. যাৰ পন সত্তা অরহত্তং ন পাপুণন্তি তাৰ তেসং ততো ততো চৰিত্ৰা নিরযে তাৰ উপ্পজ্জমানানং অগ্গিজাললোহকুম্ভীআদীহি উপট্ঠানাকারেহি নিরযো, গব্ভসেয্যকত্তং আপজ্জমানানং মাতুকুচ্ছি, দেৰেসু উপ্পজ্জমানানং কপ্পরুক্খৰিমানাদীহি উপট্ঠানাকারেহি দেৰলোকোতি এৰং উপপত্তিনিমিত্তং উপট্ঠাতি. ইতি নেসং ইমিনা উপ্পত্তিনিমিত্তূপট্ঠানেন অপরিমুত্তত্তা ‘উপট্ঠানসমঙ্গিতা’ নাম. সাৰ চলতি, সেসা নিচ্চলা. নিরযে হি উপট্ঠিতেপি দেৰলোকো উপট্ঠাতি; দেৰলোকে উপট্ঠিতেপি নিরযো উপট্ঠাতি; মনুস্সলোকে উপট্ঠিতেপি তিরচ্ছানযোনি উপট্ঠাতি; তিরচ্ছানযোনিযা চ উপট্ঠিতাযপি মনুস্সলোকো উপট্ঠাতিযেৰ.

তত্রিদং ৰত্থু – সোণগিরিপাদে কির অচেলৰিহারে সোণত্থেরো নাম একো ধম্মকথিকো. তস্স পিতা সুনখৰাজিকো নাম লুদ্দকো অহোসি. থেরো তং পটিবাহন্তোপি সংৰরে ঠপেতুং অসক্কোন্তো ‘মা নস্সি ৰরাকো’তি মহল্লককালে অকামকং পব্বাজেসি. তস্স গিলানসেয্যায নিপন্নস্স নিরযো উপট্ঠাসি. সোণগিরিপাদতো মহন্তা মহন্তা সুনখা আগন্ত্ৰা খাদিতুকামা ৰিয সম্পরিৰারেসুং. সো মহাভযভীতো ‘‘ৰারেহি, তাত সোণ! ৰারেহি, তাত সোণা’’তি আহ. ‘‘কিং মহাথেরা’’তি? ‘‘ন পস্সসি, তাতা’’তি তং পৰত্তিং আচিক্খি. সোণত্থেরো ‘কথঞ্হি নাম মাদিসস্স পিতা নিরযে নিব্বত্তিস্সতি, পতিট্ঠাহমস্স ভৰিস্সামী’তি সামণেরেহি নানাপুপ্ফানি আহরাপেত্ৰা চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণেসু মালাসন্থারপূজঞ্চ আসনপূজঞ্চ কারেত্ৰা পিতরং মঞ্চেন চেতিযঙ্গণং হরিত্ৰা মঞ্চে নিপজ্জাপেত্ৰা ‘‘অযং মে, মহাথের, পূজা তুম্হাকং অত্থায কতা; ‘অযং মে, ভগৰা, দুগ্গতপণ্ণাকারো’তি ৰত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা চিত্তং পসাদেহী’’তি আহ. সো মহাথেরো পূজং দিস্ৰা তথাকরোন্তো চিত্তং পসাদেসি. তাৰদেৰস্স দেৰলোকো উপট্ঠাসি, নন্দৰনচিত্তলতাৰনমিস্সকৰনফারুসকৰনৰিমানানি চেৰ দেৰনাটকানি চ পরিৰারেত্ৰা ঠিতানি ৰিয অহেসুং. সো ‘‘অপেথ, সোণ! অপেথ, সোণা’’তি আহ. ‘‘কিমিদং, মহাথেরা’’তি? ‘‘এতা তে, তাত, মাতরো আগচ্ছন্তী’’তি. ‘থেরো সগ্গো উপট্ঠিতো মহাথেরস্সা’তি চিন্তেসি. এৰং উপট্ঠানসমঙ্গিতা চলতীতি ৰেদিতব্বা. এতাসু সমঙ্গিতাসু ইধ আযূহনচেতনাকম্মসমঙ্গিতাৰসেন ‘‘কাযদুচ্চরিতসমঙ্গী’’তিআদি ৰুত্তং. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

পঠমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা.

দুতিযবলনিদ্দেসো

৮১০. দুতিযবলনিদ্দেসে গতিসম্পত্তিপটিবাল়্হানীতি গতিসম্পত্তিযা পটিবাহিতানি নিৰারিতানি পটিসেধিতানি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ গতিসম্পত্তীতি সম্পন্না গতি দেৰলোকো চ মনুস্সলোকো চ. গতিৰিপত্তীতি ৰিপন্না গতি চত্তারো অপাযা. উপধিসম্পত্তীতি অত্তভাৰসমিদ্ধি. উপধিৰিপত্তীতি হীনঅত্তভাৰতা. কালসম্পত্তীতি সুরাজসুমনুস্সকালসঙ্খাতো সম্পন্নকালো. কালৰিপত্তীতি দুরাজদুমনুস্সকালসঙ্খাতো ৰিপন্নকালো. পযোগসম্পত্তীতি সম্মাপযোগো. পযোগৰিপত্তীতি মিচ্ছাপযোগো.

তত্থ একচ্চস্স বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি গতিৰিপত্তিযং ঠিতস্স ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন গতিসম্পত্তিযং দেৰেসু ৰা মনুস্সেসু ৰা নিব্বত্তো. তাদিসে চ ঠানে অকুসলস্স ৰারো নত্থি, একন্তং কুসলস্সেৰ ৰারোতি. এৰমস্স তানি কম্মানি গতিসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি উপধিৰিপত্তিযং ঠিতস্স ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন উপধিসম্পত্তিযং ঠিতো সুসণ্ঠিতঙ্গপচ্চঙ্গো অভিরূপো দস্সনীযো ব্রহ্মৰচ্ছসদিসো. সচেপি দাসিযা কুচ্ছিস্মিং দাসজাতো হোতি ‘এৰরূপো অত্তভাৰো কিলিট্ঠকম্মস্স নানুচ্ছৰিকো’তি হত্থিমেণ্ডঅস্সবন্ধকগোপালককম্মাদীনি তং ন কারেন্তি; সুখুমৰত্থানি নিৰাসাপেত্ৰা ভণ্ডাগারিকট্ঠানাদীসু ঠপেন্তি. সচে ইত্থী হোতি, হত্থিভত্তপচনাদীনি ন কারেন্তি; ৰত্থালঙ্কারং দত্ৰা সযনপালিকং ৰা নং করোন্তি, সোমদেৰি ৰিয ৰল্লভট্ঠানে ৰা ঠপেন্তি. ভাতিকরাজকালে কির গোমংসখাদকে বহুজনে গহেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসুং. তে ‘দণ্ডং দাতুং সক্কোথা’তি পুট্ঠা ‘ন সক্কোমা’তি ৰদিংসু. অথ নে রাজঙ্গণে সোধকে অকংসু. তেসং একা ধীতা অভিরূপা দস্সনীযা পাসাদিকা. তং দিস্ৰা রাজা অন্তেপুরং অভিনেত্ৰা ৰল্লভট্ঠানে ঠপেসি. সেসঞাতকাপি তস্সা আনুভাৰেন সুখং জীৰিংসু. তাদিসস্মিঞ্হি অত্তভাৰে পাপকম্মানিপি ৰিপাকং দাতুং ন সক্কোন্তি. এৰং উপধিসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

একস্স বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি কালৰিপত্তিযং ঠিতস্স ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন পঠমকপ্পিকানং ৰা চক্কৰত্তিরঞ্ঞো ৰা বুদ্ধানং ৰা উপ্পত্তিসমযে সুরাজসুমনুস্সকালে নিব্বত্তো. তাদিসে চ কালে নিব্বত্তস্স অকুসলস্স ৰিপাকং দাতুং ওকাসো নত্থি, একন্তং কুসলস্সেৰ ওকাসোতি. এৰং কালসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি পযোগৰিপত্তিযং ঠিতস্স ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন পযোগসম্পত্তিযং ঠিতো পাণাতিপাতাদীহি ৰিরতো কাযৰচীমনোসুচরিতানি পূরেতি. তাদিসে ঠানে অকুসলস্স ৰিপচ্চনোকাসো নত্থি, একন্তং কুসলস্সেৰ ওকাসোতি. এৰং পযোগসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি গতিসম্পত্তিযং ঠিতস্স ন ৰিপচ্চেয্যুং. সো পনেকেন পাপকম্মেন গতিৰিপত্তিযংযেৰ নিব্বত্তো. তত্থস্স তানি কম্মানি উপগন্ত্ৰা ৰারেন ৰারেন ৰিপাকং দেন্তি – কালেন নিরযে নিব্বত্তাপেন্তি, কালেন তিরচ্ছানযোনিযং, কালেন পেত্তিৰিসযে, কালেন অসুরকাযে, দীঘেনাপি অদ্ধুনা অপাযতো সীসং উক্খিপিতুং ন দেন্তি. এৰং গতিসম্পত্তিপটিবাহিতত্তা ৰিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি গতিৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি উপধিসম্পত্তিযং ঠিতস্স ন ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন পাপকম্মেন উপধিৰিপত্তিযংযেৰ পতিট্ঠিতো দুব্বণ্ণো দুরূপো দুস্সণ্ঠিতো বীভচ্ছো পিসাচসদিসো. সো সচে দাসিযা কুচ্ছিযং দাসজাতো ‘ইমানি এতস্স অনুচ্ছৰিকানী’তি সব্বানি নং কিলিট্ঠকম্মানি কারেন্তি অন্তমসো পুপ্ফছড্ডককম্মং উপাদায. সচে ইত্থী হোতি ‘ইমানি এতিস্সা অনুচ্ছৰিকানী’তি সব্বানি নং হত্থিভত্তপচনাদীনি কিলিট্ঠকম্মানি কারেন্তি. কুলগেহে জাতম্পি বলিং সাধযমানা রাজপুরিসা ‘গেহদাসী’তি সঞ্ঞং কত্ৰা বন্ধিত্ৰা গচ্ছন্তি, কোতলৰাপীগামে মহাকুটুম্বিকস্স ঘরণী ৰিয. এৰং উপধিসম্পত্তিপটিবাহিতত্তা ৰিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি উপধিৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি কালসম্পত্তিযং নিব্বাতস্স ন ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন পাপকম্মেন কালৰিপত্তিযং দুরাজদুমনুস্সকালে কসটে নিরোজে দসৰস্সাযুককালে নিব্বত্তো, যদা পঞ্চ গোরসা পচ্ছিজ্জন্তি, কুদ্রূসকং অগ্গভোজনং হোতি. কিঞ্চাপি মনুস্সলোকে নিব্বত্তো, মিগপসুসরিক্খজীৰিকো পন হোতি. এৰরূপে কালে কুসলস্স ৰিপচ্চনোকাসো নত্থি, একন্তং অকুসলস্সেৰ হোতি. এৰং কালসম্পত্তিপটিবাহিতত্তা ৰিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি কালৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি পযোগসম্পত্তিযং ঠিতস্স ন ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন পযোগৰিপত্তিযং ঠিতো পাণাতিপাতাদীনি দস অকুসলকম্মানি করোতি. তমেনং সহোড্ঢং গহেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেন্তি. রাজা বহূকম্মকারণানি কারেত্ৰা ঘাতাপেতি. এৰং পযোগসম্পত্তিপটিবাহিতত্তা ৰিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি পযোগৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি. এৰং চতূহি সম্পত্তীহি পটিবাহিতং পাপকম্মং ৰিপাকং অদত্ৰা চতস্সো ৰিপত্তিযো আগম্ম দেতি.

যথা হি কোচিদেৰ পুরিসো কেনচিদেৰ কম্মেন রাজানং আরাধেয্য. অথস্স রাজা ঠানন্তরং দত্ৰা জনপদং দদেয্য. সো তং সম্মা পরিভুঞ্জিতুং অসক্কোন্তো মক্কটেন গহিতভত্তপুটং ৰিয ভিন্দেয্য; যস্স যং যানং ৰা ৰাহনং ৰা দাসং ৰা দাসিং ৰা আরামং ৰা ৰত্থুং ৰা সম্পন্নরূপং পস্সতি, সব্বং বলক্কারেন গণ্হেয্য. মনুস্সা ‘রাজৰল্লভো’তি কিঞ্চি ৰত্তুং ন সক্কুণেয্যুং. সো অঞ্ঞস্স ৰল্লভতরস্স রাজমহামত্তস্স ৰিরুজ্ঝেয্য. সো তং গহেত্ৰা সুপোথিতং পোথাপেত্ৰা ভূমিং পিট্ঠিযা ঘংসাপেন্তো নিক্কড্ঢাপেত্ৰা রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘অসুকো নাম তে, দেৰ, জনপদং ভিন্দতী’তি গণ্হাপেয্য. রাজা বন্ধনাগারে বন্ধাপেত্ৰা ‘অসুকেন নাম কস্স কিং অৰহট’ন্তি নগরে ভেরিং চরাপেয্য. মনুস্সা আগন্ত্ৰা ‘ময্হং ইদং গহিতং, ময্হং ইদং গহিত’ন্তি ৰিরৰসহস্সং উট্ঠাপেয্যুং. রাজা ভিয্যোসো মত্তায কুদ্ধো নানপ্পকারেন তং বন্ধনাগারে কিলমেত্ৰা ঘাতাপেত্ৰা ‘গচ্ছথ নং সুসানে ছড্ডেত্ৰা সঙ্খলিকা আহরথা’তি ৰদেয্য. এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

তস্স হি পুরিসস্স হি কেনচিদেৰ কম্মেন রাজানং আরাধেত্ৰা ঠানন্তরং লদ্ধকালো ৰিয পুথুজ্জনস্সাপি কেনচিদেৰ পুঞ্ঞকম্মেন সগ্গে নিব্বত্তকালো. তস্মিং জনপদং ভিন্দিত্ৰা মনুস্সানং সন্তকং গণ্হন্তে কস্সচি কিঞ্চি ৰত্তুং অৰিসহনকালো ৰিয ইমস্মিম্পি সগ্গে নিব্বত্তে অকুসলস্স ৰিপচ্চনোকাসং অলভনকালো. তস্স একদিৰসং একস্মিং রাজৰল্লভতরে ৰিরজ্ঝিত্ৰা তেন কুদ্ধেন নং পোথাপেত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেত্ৰা বন্ধনাগারে বন্ধাপিতকালো ৰিয ইমস্স সগ্গতো চৰিত্ৰা নিরযে নিব্বত্তকালো. মনুস্সানং ‘ময্হং ইদং গহিতং, ময্হং ইদং গহিত’ন্তি ৰিরৰকালো ৰিয তস্মিং নিরযে নিব্বত্তে সব্বাকুসলকম্মানং সন্নিপতিত্ৰা গহণকালো. সুসানে ছড্ডেত্ৰা সঙ্খলিকানং আহরণকালো ৰিয একেকস্মিং কম্মে খীণে ইতরস্স ইতরস্স ৰিপাকেন নিরযতো সীসং অনুক্খিপিত্ৰা সকলকপ্পং নিরযম্হি পচ্চনকালো. কপ্পট্ঠিতিককম্মঞ্হি কত্ৰা এককপ্পং নিরযম্হি পচ্চনকসত্তা নেৰ একো, ন দ্ৰে, ন সতং, ন সহস্সং. এৰং পচ্চনকসত্তা কির গণনপথং ৰীতিৰত্তা.

অত্থেকচ্চানি কল্যাণানি কম্মসমাদানানি গতিৰিপত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তীতিআদীসুপি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ইধেকচ্চস্স বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি গতিসম্পত্তিযং ঠিতস্স ৰিপচ্চেযুং. সো পন একেন পাপকম্মেন গতিৰিপত্তিযং নিরযে ৰা অসুরকাযে ৰা নিব্বত্তো. তাদিসে চ ঠানে কুসলং ৰিপাকং দাতুং ন সক্কোতি, একন্তং অকুসলমেৰ সক্কোতীতি. এৰমস্স তানি কম্মানি গতিৰিপত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি উপধিসম্পত্তিযং ঠিতস্স ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন পাপকম্মেন উপধিৰিপত্তিযং পতিট্ঠিতো দুব্বণ্ণো হোতি পিসাচসদিসো. সো সচেপি রাজকুলে নিব্বত্তো পিতুঅচ্চযেন ‘কিং ইমস্স নিস্সিরীকস্স রজ্জেনা’তি রজ্জং ন লভতি. সেনাপতিগেহাদীসু নিব্বত্তোপি সেনাপতিট্ঠানাদীনি ন লভতি.

ইমস্স পনত্থস্সাৰিভাৰত্থং দীপরাজৰত্থু কথেতব্বং – রাজা কির পুত্তে জাতে দেৰিযা পসীদিত্ৰা ৰরং অদাসি. সা ৰরং গহেত্ৰা ঠপেসি. কুমারো সত্তট্ঠৰস্সকালেৰ রাজঙ্গণে কুক্কুটে যুজ্ঝাপেসি. একো কুক্কুটো উপ্পতিত্ৰা কুমারস্স অক্খীনি ভিন্দি. কুমারমাতা দেৰী পুত্তস্স পন্নরসসোল়সৰস্সকালে ‘রজ্জং ৰারেস্সামী’তি রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা আহ – ‘‘দেৰ, তুম্হেহি কুমারস্স জাতকালে ৰরো দিন্নো. মযা সো গহেত্ৰা ঠপিতো; ইদানি নং গণ্হামী’’তি. ‘‘সাধু, দেৰি, গণ্হাহী’’তি. ‘‘মযা, দেৰ, তুম্হাকং সন্তিকা কিঞ্চি অলদ্ধং নাম নত্থি. ইদানি পন মম পুত্তস্স রজ্জং ৰারেমী’’তি. ‘‘দেৰি, তৰ পুত্তো অঙ্গৰিকলো. ন সক্কা তস্স রজ্জং দাতু’’ন্তি. ‘‘তুম্হে ময্হং রুচ্চনকৰরং অদাতুং অসক্কোন্তা কস্মা ৰরং অদত্থা’’তি? রাজা অতিৰিয নিপ্পীল়িযমানো ‘‘ন সক্কা তুয্হং পুত্তস্স সকললঙ্কাদীপে রজ্জং দাতুং; নাগদীপে পন ছত্তং অস্সাপেত্ৰা ৰসতূ’’তি নাগদীপং পেসেসি. সো দীপরাজা নাম অহোসি. সচে চক্খুৰিকলো নাভৰিস্সা তিযোজনসতিকে সকলতম্বপণ্ণিদীপে সব্বসম্পত্তিপরিৰারং রজ্জং অলভিস্সা. এৰং উপধিৰিপত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি কালসম্পত্তিযং ঠিতস্স ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন পাপকম্মেন কালৰিপত্তিযং দুরাজদুমনুস্সকালে কসটে নিরোজে অপ্পাযুকে গতিকোটিকে নিব্বত্তো. তাদিসে চ কালে কল্যাণকম্মং ৰিপাকং দাতুং ন সক্কোতীতি. এৰং কালৰিপত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি পযোগসম্পত্তিযং ঠিতস্স ৰিপচ্চেয্যুং. অযং পন পযোগৰিপত্তিযং ঠিতো পাণং হন্তি…পে… সব্বং দুস্সীল্যং পূরেতি. তথা তেন সদ্ধিং সমজাতিকানিপি কুলানি আৰাহৰিৰাহং ন করোন্তি; ‘ইত্থিধুত্তো সুরাধুত্তো অক্খধুত্তো অযং পাপপুরিসো’তি আরকা পরিৰজ্জেন্তি. কল্যাণকম্মানি ৰিপচ্চিতুং ন সক্কোন্তি. এৰং পযোগৰিপত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি. এৰং চতস্সো সম্পত্তিযো আগম্ম ৰিপাকদাযকং কল্যাণকম্মং চতূহি ৰিপত্তীহি পটিবাহিতত্তা ন ৰিপচ্চতি.

অপরস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি গতিৰিপত্তিযং ঠিতস্স ন ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন গতিসম্পত্তিযংযেৰ নিব্বত্তো. তত্থস্স তানি কম্মানি উপগন্ত্ৰা ৰারেন ৰারেন ৰিপাকং দেন্তি – কালেন মনুস্সলোকে নিব্বত্তাপেন্তি, কালেন দেৰলোকে. এৰং গতিৰিপত্তিপটিবাহিতত্তা ৰিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি গতিমম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি উপধিৰিপত্তিযং ঠিতস্স ন ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন উপধিসম্পত্তিযংযেৰ পতিট্ঠিতো অভিরূপো দস্সনীযো পাসাদিকো ব্রহ্মৰচ্ছসদিসো. তস্স উপধিসম্পত্তিযং ঠিতত্তা কল্যাণকম্মানি ৰিপাকং দেন্তি. সচে রাজকুলে নিব্বত্ততি অঞ্ঞেসু জেট্ঠকভাতিকেসু সন্তেসুপি ‘এতস্স অত্তভাৰো সমিদ্ধো, এতস্স ছত্তে উস্সাপিতে লোকস্স ফাসু ভৰিস্সতী’তি তমেৰ রজ্জে অভিসিঞ্চন্তি. উপরাজগেহাদীসু নিব্বত্তো পিতুঅচ্চযেন ওপরজ্জং, সেনাপতিট্ঠানং, ভণ্ডাগারিকট্ঠানং, সেট্ঠিট্ঠানং লভতি. এৰং উপধিৰিপত্তিপটিবাহিতত্তা ৰিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি উপধিসম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি কালৰিপত্তিযং ঠিতস্স ন ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন কালসম্পত্তিযং নিব্বত্তো সুরাজসুমনুস্সকালে. তাদিসায কালসমিদ্ধিযা নিব্বত্তস্স কল্যাণকম্মং ৰিপাকং দেতি.

তত্রিদং মহাসোণত্থেরস্স ৰত্থু কথেতব্বং – ব্রাহ্মণতিস্সভযে কির চিত্তলপব্বতে দ্ৰাদস ভিক্খুসহস্সানিং পটিৰসন্তি. তথা তিস্সমহাৰিহারে. দ্ৰীসুপি মহাৰিহারেসু তিণ্ণং ৰস্সানং ৰট্টং একরত্তমেৰ মহামূসিকাযো খাদিত্ৰা থুসমত্তমেৰ ঠপেসুং. চিত্তলপব্বতে ভিক্খুসঙ্ঘো ‘তিস্সমহাৰিহারে ৰট্টং ৰত্তিস্সতি, তত্থ গন্ত্ৰা ৰসিস্সামা’তি ৰিহারতো নিক্খমি. তিস্সমহাৰিহারেপি ভিক্খুসঙ্ঘো ‘চিত্তলপব্বতে ৰট্টং ৰত্তিস্সতি, তত্থ গন্ত্ৰা ৰসিস্সামা’তি ৰিহারতো নিক্খমি. উভতোপি একিস্সা গম্ভীরকন্দরায তীরে সমাগতা পুচ্ছিত্ৰা ৰট্টস্স খীণভাৰং ঞত্ৰা ‘তত্থ গন্ত্ৰা কিং করিস্সামা’তি চতুৰীসতি ভিক্খুসহস্সানি গম্ভীরকন্দরৰনং পৰিসিত্ৰা নিসীদিত্ৰা নিসিন্ননীহারেনেৰ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযিংসু. পচ্ছা ভযে ৰূপসন্তে ভিক্খুসঙ্ঘো সক্কং দেৰরাজানং গহেত্ৰা ধাতুযো সংহরিত্ৰা চেতিযং অকাসি.

ব্রাহ্মণতিস্সচোরোপি জনপদং ৰিদ্ধংসেসি. সঙ্ঘো সন্নিপতিত্ৰা মন্তেত্ৰা ‘‘চোরং পটিবাহতূ’’তি সক্কসন্তিকং অট্ঠ থেরে পেসেসি. সক্কো দেৰরাজা ‘‘মযা, ভন্তে, উপ্পন্নো চোরো ন সক্কা পটিবাহিতুং. সঙ্ঘো পরসমুদ্দং গচ্ছতু. অহং সমুদ্দারক্খং করিস্সামী’’তি. সঙ্ঘো সব্বদিসাহি নাগদীপং গন্ত্ৰা জম্বুকোলপট্টনে তিভূমিকং মহাউল়ুম্পং বন্ধাপেসি. একা ভূমিকা উদকে ওসীদি. একিস্সা ভিক্খুসঙ্ঘো নিসিন্নো. একিস্সা পত্তচীৰরানি ঠপযিংসু. সংযুত্তভাণকচূল়সীৰত্থেরো, ইসিদত্তত্থেরো, মহাসোণত্থেরোতি তযো থেরা তাসং পরিসানং পামোক্খা. তেসু দ্ৰে থেরা মহাসোণত্থেরং আহংসু – ‘‘আৰুসো মহাসোণ, অভিরুহ মহাউল়ুম্প’’ন্তি. ‘‘তুম্হে পন, ভন্তে’’তি? ‘‘আৰুসো, উদকে মরণম্পি থলে মরণম্পি একমেৰ. ন মযং গমিস্সাম. তং নিস্সায পন অনাগতে সাসনস্স পৰেণী ঠস্সতি. গচ্ছ ত্ৰং, আৰুসো’’তি. ‘‘নাহং, ভন্তে, তুম্হেসু অগচ্ছন্তেসু গমিস্সামী’’তি যাৰততিযং কথেত্ৰাপি থেরং আরোপেতুং অসক্কোন্তা নিৰত্তিংসু.

অথ চূল়সীৰত্থেরো ইসিদত্তত্থেরং আহ – ‘‘আৰুসো ইসিদত্ত, অনাগতে মহাসোণত্থেরং নিস্সায সাসনপৰেণী ঠস্সতি; মা খো তং হত্থতো ৰিস্সজ্জেহী’’তি. ‘‘তুম্হে পন, ভন্তে’’তি? ‘‘অহং মহাচেতিযং ৰন্দিস্সামী’’তি দ্ৰে থেরে অনুসাসিত্ৰা অনুপুব্বেন চারিকং চরন্তো মহাৰিহারং সম্পাপুণি. তস্মিং সমযে মহাৰিহারো সুঞ্ঞো. চেতিযঙ্গণে এরণ্ডা জাতা. চেতিযং গচ্ছেহি পরিৰারিতং, সেৰালেন পরিযোনদ্ধং. থেরো ধরমানকবুদ্ধস্স নিপচ্চাকারং দস্সেন্তো ৰিয মহাচেতিযং ৰন্দিত্ৰা পচ্ছিমদিসায সালং পৰিসিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘এৰরূপস্স নাম লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তস্স সরীরধাতুচেতিযট্ঠানং অনাথং জাত’ন্তি চিন্তযমানো নিসীদি.

অথ অৰিদূরে রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা অদ্ধিকমনুস্সরূপেন তণ্ডুলনাল়িঞ্চ গুল়পিণ্ডঞ্চ আদায থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘কত্থ গচ্ছথ, ভন্তে’’তি? ‘‘অহং দক্খিণদিসং, উপাসকা’’তি. ‘‘অহম্পি তত্থেৰ গন্তুকামো, সহ গচ্ছাম, ভন্তে’’তি. ‘‘অহং দুব্বলো; তৰ গতিযা গন্তুং ন সক্খিস্সামি; ত্ৰং পুরতো গচ্ছ, উপাসকা’’তি. ‘‘অহম্পি তুম্হাকং গতিযা গমিস্সামী’’তি থেরস্স পত্তচীৰরং অগ্গহেসি. তিস্সৰাপিপাল়িং আরুল়্হকালে চ পত্তং আহরাপেত্ৰা পানকং কত্ৰা অদাসি. থেরস্স পীতমত্তেযেৰ বলমত্তা সণ্ঠাতি. দেৰতা পথৰিং সঙ্খিপিত্ৰা ৰেণুনদীসন্তিকে একং ছড্ডিতৰিহারং পত্ৰা থেরস্স ৰসনট্ঠানং পটিজগ্গিত্ৰা অদাসি.

পুনদিৰসে থেরেন মুখে ধোৰিতমত্তে যাগুং পচিত্ৰা অদাসি; যাগুং পীতস্স ভত্তং পচিত্ৰা উপনামেসি. থেরো ‘‘তুয্হং ঠপেহি, উপাসকা’’তি পত্তং হত্থেন পিদহি. ‘‘অহং ন দূরং গমিস্সামী’’তি দেৰতা থেরস্সেৰ পত্তে ভত্তং পক্খিপিত্ৰা কতভত্তকিচ্চস্স থেরস্স পত্তচীৰরমাদায মগ্গং পটিপন্না পথৰিং সঙ্খিপিত্ৰা জজ্জরনদীসন্তিকং নেত্ৰা ‘‘ভন্তে, এতং পণ্ণখাদকমনুস্সানং ৰসনট্ঠানং, ধূমো পঞ্ঞাযতি. অহং পুরতো গমিস্সামী’’তি থেরং ৰন্দিত্ৰা অত্তনো ভৰনং অগমাসি. থেরো সব্বম্পি ভযকালং পণ্ণখাদকমনুস্সে নিস্সায ৰসি.

ইসিদত্তত্থেরোপি অনুপুব্বেন চারিকং চরন্তো অল়জনপদং সম্পাপুণি. তত্থ মনুস্সা নাতিপক্কানি মধুকফলানি ভিন্দিত্ৰা অট্ঠিং আদায তচং ছড্ডেত্ৰা অগমংসু. থেরো ‘‘আৰুসো মহাসোণ, ভিক্খাহারো পঞ্ঞাযতী’’তি ৰত্ৰা পত্তচীৰরং আহরাপেত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তং নীহরিত্ৰা অট্ঠাসি. তরুণদারকা থেরং ঠিতং দিস্ৰা ‘ইমিনা কোচি অত্থো ভৰিস্সতী’তি ৰালুকং পুঞ্ছিত্ৰা মধুকফলত্তচং পত্তে পক্খিপিত্ৰা অদংসু; থেরা পরিভুঞ্জিংসু. সত্তাহমত্তং সোযেৰ আহারো অহোসি.

অনুপুব্বেন চোরিযস্সরং সম্পাপুণিংসু. মনুস্সা কুমুদানি গহেত্ৰা কুমুদনালে ছড্ডেত্ৰা অগমংসু. থেরো ‘‘আৰুসো মহাসোণ, ভিক্খাহারো পঞ্ঞাযতী’’তি ৰত্ৰা পত্তচীৰরং আহরাপেত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তং নীহরিত্ৰা অট্ঠাসি. গামদারকা কুমুদনালে সোধেত্ৰা পত্তে পক্খিপিত্ৰা অদংসু; থেরা পরিভুঞ্জিংসু. সত্তাহমত্তং সোৰ আহারো অহোসি.

অনুপুব্বেন চরন্তা পণ্ণখাদকমনুস্সানং ৰসনট্ঠানে একং গামদ্ৰারং সম্পাপুণিংসু. তত্থ একিস্সা দারিকায মাতাপিতরো অরঞ্ঞং গচ্ছন্তা ‘‘সচে কোচি অয্যো আগচ্ছতি, কত্থচি গন্তুং মা অদাসি; অয্যস্স ৰসনট্ঠানং আচিক্খেয্যাসি, অম্মা’’তি আহংসু. সা থেরে দিস্ৰা পত্তং গহেত্ৰা নিসীদাপেসি. গেহে ধঞ্ঞজাতি নাম নত্থি. ৰাসিং পন গহেত্ৰা গুঞ্জচোচরুক্খত্তচং গুঞ্জলতাপত্তেহি সদ্ধিং একতো কোট্টেত্ৰা তযো পিণ্ডে কত্ৰা একং ইসিদত্তত্থেরস্স একং মহাসোণত্থেরস্স পত্তে ঠপেত্ৰা ‘অতিরেকপিণ্ডং ইসিদত্তত্থেরস্স পত্তে ঠপেস্সামী’তি হত্থং পসারেসি. হত্থো পরিৰত্তিত্ৰা মহাসোণত্থেরস্স পত্তে পতিট্ঠাপেসি. ইসিদত্তত্থেরো ‘ব্রাহ্মণতিস্সভযে গুঞ্জচোচপিণ্ডে ৰিপাকদাযককম্মং দেসকালসম্পদায কীৰপমাণং ৰিপাকং দস্সতী’তি আহ. তে তং পরিভুঞ্জিত্ৰা ৰসনট্ঠানং অগমংসু. সাপি অরঞ্ঞতো আগতানং মাতাপিতূনং আচিক্খি ‘‘দ্ৰে থেরা আগতা. তেসং মে ৰসনট্ঠানং আচিক্খিত’’ন্তি. তে উভোপি থেরানং সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, যং মযং লভাম, তেন তুম্হে পটিজগ্গিস্সাম; ইধেৰ ৰসথা’’তি পটিঞ্ঞং গণ্হিংসু. থেরাপি সব্বভযকালং তে উপনিস্সায ৰসিংসু.

ব্রাহ্মণতিস্সচোরে মতে পিতুমহারাজা ছত্তং উস্সাপেসি. ‘ভযং ৰূপসন্তং, জনপদো সম্পুণ্ণো’তি সুত্ৰা পরসমুদ্দতো ভিক্খুসঙ্ঘো নাৰায মহাতিত্থপট্টনে ওরুয্হ ‘মহাসোণত্থেরো কহং ৰসতী’তি পুচ্ছিত্ৰা থেরস্স সন্তিকং অগমাসি. থেরো পঞ্চসতভিক্খুপরিৰারো কালকগামে মণ্ডলারামৰিহারং সম্পাপুণি. তস্মিং সমযে কালকগামে সত্তমত্তানি কুলসতানি পটিৰসন্তি. রত্তিভাগে দেৰতা আহিণ্ডিত্ৰা ‘‘মহাসোণত্থেরো পঞ্চভিক্খুসতপরিৰারো মণ্ডলারামৰিহারং পত্তো. একেকো নৰহত্থসাটকেন সদ্ধিং একেককহাপণগ্ঘনকং পিণ্ডপাতং দেতূ’’তি মনুস্সে অৰোচুং. পুনদিৰসে চ থেরা কালকগামং পিণ্ডায পৰিসিংসু. মনুস্সা নিসীদাপেত্ৰা যাগুং অদংসু. মণ্ডলারামৰাসী তিস্সভূতিত্থেরো সঙ্ঘত্থেরো হুত্ৰা নিসীদি. একো মহাউপাসকো তং ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, মহাসোণত্থেরো নাম কতরো’’তি পুচ্ছি. তেন সমযেন থেরো নৰকো হোতি পরিযন্তে নিসিন্নো. থেরো হত্থং পসারেত্ৰা ‘‘মহাসোণো নাম এস, উপাসকা’’তি আহ. উপাসকো তং ৰন্দিত্ৰা পত্তং গণ্হাতি. থেরো ন দেতি. তিস্সভূতিত্থেরো ‘‘আৰুসো সোণ, যথা ত্ৰং ন জানাসি, মযম্পি এৰমেৰ ন জানাম; পুঞ্ঞৰন্তানং দেৰতা পরিপাচেন্তি; পত্তং দেহি, সব্রহ্মচারীনং সঙ্গহং করোহী’’তি আহ. থেরো পত্তং অদাসি. মহাউপাসকো পত্তং আদায গন্ত্ৰা কহাপণগ্ঘনকস্স পিণ্ডপাতস্স পূরেত্ৰা নৰহত্থসাটকং আধারকং কত্ৰা আহরিত্ৰা থেরস্স হত্থে ঠপেসি; অপরোপি উপাসকো থেরস্সাতি সত্ত সাটকসতানি সত্ত চ পিণ্ডপাতসতানি থেরস্সেৰ অদংসু.

থেরো ভিক্খুসঙ্ঘস্স সংৰিভাগং কত্ৰা অনুপুব্বেন মহাৰিহারং পাপুণিত্ৰা মুখং ধোৰিত্ৰা মহাবোধিং ৰন্দিত্ৰা মহাচেতিযং ৰন্দিত্ৰা থূপারামে ঠিতো চীৰরং পারুপিত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো দক্খিণদ্ৰারেন নগরং পৰিসিত্ৰা দ্ৰারতো যাৰ ৰল়ঞ্জনকসালা এতস্মিং অন্তরে সট্ঠিকহাপণগ্ঘনকং পিণ্ডপাতং লভি. ততো পট্ঠায পন সক্কারস্স পমাণং নত্থি. এৰং কালৰিপত্তিযং মধুকফলত্তচোপি কুমুদনাল়িপি দুল্লভা জাতা. কালসম্পত্তিযং এৰরূপো মহালাভো উদপাদি.

ৰত্তব্বকনিগ্রোধত্থেরস্সাপি সামণেরকালে ব্রাহ্মণতিস্সভযং উদপাদি. সামণেরো চ উপজ্ঝাযো চস্স পরসমুদ্দং নাগমিংসু; ‘পণ্ণখাদকমনুস্সে উপনিস্সায ৰসিস্সামা’তি পচ্চন্তাভিমুখা অহেসুং. সামণেরো সত্তাহমত্তং অনাহারো হুত্ৰা একস্মিং গামট্ঠানে তালরুক্খে তালপক্কং দিস্ৰা উপজ্ঝাযং আহ – ‘‘ভন্তে, থোকং আগমেথ; তালপক্কং পাতেস্সামী’’তি. ‘‘দুব্বলোসি ত্ৰং, সামণের, মা অভিরুহী’’তি. ‘‘অভিরুহিস্সামি, ভন্তে’’তি খুদ্দকৰাসিং গহেত্ৰা তালং আরুয্হ তালপিণ্ডং ছিন্দিতুং আরভি. ৰাসিফলং নিক্খমিত্ৰা ভূমিযং পতি.

থেরো চিন্তেসি ‘‘অযং কিলন্তোৰ রুক্খং আরুল়্হো; কিং নু খো ইদানি করিস্সতী’’তি সামণেরো তালপণ্ণং ফালেত্ৰা ফালেত্ৰা ৰাসিদণ্ডকে বন্ধিত্ৰা ঘট্টেন্তো ঘট্টেন্তো ভূমিযং পাতেত্ৰা ‘‘ভন্তে, সাধু ৰতস্স সচে ৰাসিফলং এত্থ পৰেসেয্যাথা’’তি আহ. থেরো ‘উপাযসম্পন্নো সামণেরো’তি ৰাসিফলং পৰেসেত্ৰা অদাসি. সো ৰাসিং উক্খিপিত্ৰা তালফলানি পাতেসি. থেরো ৰাসিং পাতাপেত্ৰা পৰট্টিত্ৰা গতং তালফলং ভিন্দিত্ৰা সামণেরং ওতিণ্ণকালে আহ ‘‘সামণের, ত্ৰং দুব্বলো, ইদং তাৰ খাদাহী’’তি. ‘‘নাহং, ভন্তে, তুম্হেহি অখাদিতে খাদিস্সামী’’তি ৰাসিং গহেত্ৰা তালফলানি ভিন্দিত্ৰা পত্তং নীহরিত্ৰা তালমিঞ্জং পক্খিপিত্ৰা থেরস্স দত্ৰা সযং খাদি. যাৰ তালফলানি অহেসুং, তাৰ তত্থেৰ ৰসিত্ৰা ফলেসু খীণেসু অনুপুব্বেন পণ্ণখাদকমনুস্সানং ৰসনট্ঠানে একং ছড্ডিতৰিহারং পৰিসিংসু. সামণেরো থেরস্স ৰসনট্ঠানং পটিজগ্গি. থেরো সামণেরস্স ওৰাদং দত্ৰা ৰিহারং পাৰিসি. সামণেরো ‘অনাযতনে নট্ঠানং অত্তভাৰানং পমাণং নত্থি, বুদ্ধানং উপট্ঠানং করিস্সামী’তি চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৰা অপ্পহরিতং করোতি; সত্তাহমত্তং নিরাহারতায পৰেধমানো পতিত্ৰা নিপন্নকোৰ তিণানি উদ্ধরতি. একচ্চে চ মনুস্সা অরঞ্ঞে চরন্তা মধুং লভিত্ৰা দারূনি চেৰ সাকপণ্ণঞ্চ গহেত্ৰা তিণচলনসঞ্ঞায ‘মিগো নু খো এসো’তি সামণেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘কিং করোসি, সামণেরা’’তি আহংসু. ‘‘তিণগণ্ঠিং গণ্হামি, উপাসকা’’তি. ‘‘অঞ্ঞোপি কোচি অত্থি, ভন্তে’’তি? ‘‘আম, উপাসকা, উপজ্ঝাযো মে অন্তোগব্ভে’’তি. ‘‘মহাথেরস্স দত্ৰা খাদেয্যাসি, ভন্তে’’তি সামণেরস্স মধুং দত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানং আচিক্খিত্ৰা ‘‘মযং সাখাভঙ্গং করোন্তা গমিস্সাম. এতায সঞ্ঞায থেরং গহেত্ৰা আগচ্ছেয্যাসি, অয্যা’’তি ৰত্ৰা অগমংসু.

সামণেরো মধুং গহেত্ৰা থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা বহি ঠত্ৰা ‘‘ৰন্দামি, ভন্তে’’তি আহ. থেরো ‘সামণেরো জিঘচ্ছায অনুডয্হমানো আগতো ভৰিস্সতী’তি তুণ্হী অহোসি. সো পুনপি ‘‘ৰন্দামি, ভন্তে’’তি আহ. ‘‘কস্মা, সামণের, দুব্বলভিক্খূনং সুখেন নিপজ্জিতুং ন দেসী’’তি? ‘‘দ্ৰারং ৰিৰরিতুং সারুপ্পং, ভন্তে’’তি? থেরো উট্ঠহিত্ৰা দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা ‘‘কিং তে, সামণের, লদ্ধং’’তি আহ. মনুস্সেহি মধু দিন্নং, খাদিতুং সারুপ্পং, ভন্তে’’তি? ‘‘সামণের, এৰমেৰ খাদিতুং কিলমিস্সাম, পানকং কত্ৰা পিৰিস্সামা’’তি. সামণেরো পানকং কত্ৰা অদাসি. অথ নং থেরো ‘‘মনুস্সানং ৰসনট্ঠানং পুচ্ছসি, সামণেরা’’তি আহ. সযমেৰ আচিক্খিংসু, ভন্তে’’তি. ‘‘সামণের, পাতোৰ গচ্ছন্তা কিলমিস্সাম; অজ্জেৰ গমিস্সামা’’তি পত্তচীৰরং গণ্হাপেত্ৰা নিক্খমি. তে গন্ত্ৰা মনুস্সানং ৰসনট্ঠানস্স অৰিদূরে নিপজ্জিংসু.

সামণেরো রত্তিভাগে চিন্তেসি – ‘মযা পব্বজিতকালতো পট্ঠায গামন্তে অরুণং নাম ন উট্ঠাপিতপুব্ব’ন্তি. সো পত্তং গহেত্ৰা অরুণং উট্ঠাপেতুং অরঞ্ঞং অগমাসি. মহাথেরো সামণেরং নিপন্নট্ঠানে অপস্সন্তো ‘মনুস্সখাদকেহি গহিতো ভৰিস্সতী’তি চিন্তেসি. সামণেরো অরঞ্ঞে অরুণং উট্ঠাপেত্ৰা পত্তেন উদকঞ্চ দন্তকট্ঠঞ্চ গহেত্ৰা আগমি. ‘‘সামণের, কুহিং গতোসি? মহল্লকভিক্খূনং তে ৰিতক্কো উপ্পাদিতো; দণ্ডকম্মং আহরা’’তি. ‘‘আহরিস্সামি, ভন্তে’’তি. থেরো মুখং ধোৰিত্ৰা চীৰরং পারুপি. উভোপি মনুস্সানং ৰসনট্ঠানং অগমংসু. মনুস্সাপি অত্তনো পরিভোগং কন্দমূলফলপণ্ণং অদংসু. থেরোপি পরিভুঞ্জিত্ৰা ৰিহারং অগমাসি. সামণেরো উদকং আহরিত্ৰা ‘‘পাদে ধোৰামি, ভন্তে’’তি আহ. ‘‘সামণের, ত্ৰং রত্তিং কুহিং গতো? অম্হাকং ৰিতক্কং উপ্পাদেসী’’তি. ‘‘ভন্তে, গামন্তে মে অরুণং ন উট্ঠাপিতপুব্বং; অরুণুট্ঠাপনত্থায অরঞ্ঞং অগমাসি’’ন্তি. ‘‘সামণের, ন তুয্হং দণ্ডকম্মং অনুচ্ছৰিকং অম্হাকমেৰ অনুচ্ছৰিক’’ন্তি ৰত্ৰা থেরো তস্মিংযেৰ ঠানে ৰসি; সামণেরস্স চ সঞ্ঞং অদাসি ‘‘মযং তাৰ মহল্লকা; ‘ইদং নাম ভৰিস্সতী’তি ন সক্কা জানিতুং. তুৰং অত্তানং রক্খেয্যাসী’’তি. থেরো কির অনাগামী. তং অপরভাগে মনুস্সখাদকা খাদিংসু. সামণেরো অত্তানং রক্খিত্ৰা ভযে ৰূপসন্তে তথারূপে ঠানে উপজ্ঝং গাহাপেত্ৰা উপসম্পন্নো বুদ্ধৰচনং উগ্গহেত্ৰা তিপিটকধরো হুত্ৰা ৰত্তব্বকনিগ্রোধত্থেরো নাম জাতো.

পিতুমহারাজা রজ্জং পটিপজ্জি. পরসমুদ্দা আগতাগতা ভিক্খূ ‘‘কহং ৰত্তব্বকনিগ্রোধত্থেরো, কহং ৰত্তব্বকনিগ্রোধত্থেরো’’তি পুচ্ছিত্ৰা তস্স সন্তিকং অগমংসু. মহাভিক্খুসঙ্ঘো থেরং পরিৰারেসি. সো মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো অনুপুব্বেন মহাৰিহারং পত্ৰা মহাবোধিং মহাচেতিযং থূপারামঞ্চ ৰন্দিত্ৰা নগরং পাযাসি. যাৰ দক্খিণদ্ৰারা গচ্ছন্তস্সেৰ নৰসু ঠানেসু তিচীৰরং উপপজ্জি; অন্তোনগরং পৰিট্ঠকালতো পট্ঠায মহাসক্কারো উপ্পজ্জি. ইতি কালৰিপত্তিযং তালফলকন্দমূলপণ্ণম্পি দুল্লভং জাতং. কালসম্পত্তিযং এৰরূপো মহালাভো উপ্পন্নোতি. এৰং কালৰিপত্তিপটিবাহিতত্তা ৰিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি কালসম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি.

অপরস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি পযোগৰিপত্তিযং ঠিতস্স ন ৰিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন সম্মাপযোগে পতিট্ঠিতো তীণি সুচরিতানি পূরেতি, পঞ্চসীলং দসসীলং রক্খতি. কালসম্পত্তিযং নিব্বত্তস্স রাজানো সব্বালঙ্কারপতিমণ্ডিতা রাজকঞ্ঞাযো ‘এতস্স অনুচ্ছৰিকা’তি পেসেন্তি, যানৰাহনমণিসুৰণ্ণরজতাদিভেদং তং তং পণ্ণাকারং ‘এতস্স অনুচ্ছৰিক’ন্তি পেসেন্তি.

পব্বজ্জূপগতোপি মহাযসো হোতি মহানুভাৰো. তত্রিদং ৰত্থু – কূটকণ্ণরাজা কির গিরিগামকণ্ণৰাসিকং চূল়সুধম্মত্থেরং মমাযতি. সো উপ্পলৰাপিযং ৰসমানো থেরং পক্কোসাপেসি. থেরো আগন্ত্ৰা মালারামৰিহারে ৰসতি. রাজা থেরস্স মাতরং পুচ্ছি – ‘‘কিং থেরো পিযাযতী’’তি? ‘‘কন্দং মহারাজা’’তি. রাজা কন্দং গাহাপেত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা থেরস্স দদমানো মুখং উল্লোকেতুং নাসক্খি. সো নিক্খমিত্ৰা চ বহিপরিৰেণে দেৰিং পুচ্ছি – ‘‘কীদিসো থেরো’’তি? ‘‘ত্ৰং পুরিসো হুত্ৰা উল্লোকেতুং ন সক্কোসি; অহং কথং সক্খিস্সামি? নাহং জানামি কীদিসো’’তি. রাজা ‘মম রট্ঠে বলিকারগহপতিপুত্তং উল্লোকেতুং ন ৰিসহামি. মহন্তং ৰত ভো বুদ্ধসাসনং নামা’তি অপ্ফোটেসি. তিপিটকচূল়নাগত্থেরম্পি মমাযতি. তস্স অঙ্গুলিযং একা পিল়কা উট্ঠহি. রাজা ‘থেরং পস্সিস্সামী’তি ৰিহারং গন্ত্ৰা বলৰপেমেন অঙ্গুলিং মুখেন গণ্হি. অন্তোমুখেযেৰ পিল়কা ভিন্না, পুব্বলোহিতং অনুট্ঠুভিত্ৰা থেরে সিনেহেন অমতং ৰিয অজ্ঝোহরি. সোযেৰ থেরো অপরভাগে মরণমঞ্চে নিপজ্জি. রাজা গন্ত্ৰা অসুচিকপল্লকং সীসে ঠপেত্ৰা ‘ধম্মসকটস্স অক্খো ভিজ্জতি অক্খো ভিজ্জতী’তি পরিদেৰমানো ৰিচরি. পথৰিস্সরস্স অসুচিকপল্লকং সীসেন উক্খিপিত্ৰা ৰিচরণং নাম কস্স গতমগ্গো? সম্মাপযোগস্স গতমগ্গোতি. এৰং পযোগৰিপত্তিপটিবাহিতত্তা ৰিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি পযোগসম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তীতি পজানাতি. এৰং চতূহি ৰিপত্তীহি পটিবাহিতং কল্যাণকম্মং ৰিপাকং অদত্ৰা চতস্সো সম্পত্তিযো আগম্ম দেতি.

তত্রিদং ভূতমত্থং কত্ৰা ওপম্মং – একো কির মহারাজা একস্স অমচ্চস্স অপ্পমত্তেন কুজ্ঝিত্ৰা তং বন্ধনাগারে বন্ধাপেসি. তস্স ঞাতকা রঞ্ঞো কুদ্ধভাৰং ঞত্ৰা কিঞ্চি অৰত্ৰা চণ্ডকোপে ৰিগতে রাজানং তস্স নিরপরাধভাৰং জানাপেসুং. রাজা মুঞ্চিত্ৰা তস্স ঠানন্তরং পটিপাকতিকং অকাসি. অথস্স ততো ততো আগচ্ছন্তানং পণ্ণাকারানং পমাণং নাহোসি. মনুস্সা সম্পটিচ্ছিতুং নাসক্খিংসু. তত্থ রঞ্ঞো অপ্পমত্তকেন কুজ্ঝিত্ৰা তস্স বন্ধনাগারে বন্ধাপিতকালো ৰিয পুথুজ্জনস্স নিরযে নিব্বত্তকালো. অথস্স ঞাতকেহি রাজানং সঞ্ঞাপেত্ৰা ঠানন্তরস্স পটিপাকতিককরণকালো ৰিয তস্স সগ্গে নিব্বত্তকালো. পণ্ণাকারং সম্পটিচ্ছিতুং অসমত্থকালো ৰিয চতস্সো সম্পত্তিযো আগম্ম কল্যাণকম্মানং দেৰলোকতো মনুস্সলোকং, মনুস্সলোকতো দেৰলোকন্তি এৰং সুখট্ঠানতো সুখট্ঠানমেৰ নেত্ৰা কপ্পসতসহস্সম্পি সুখৰিপাকং দত্ৰা নিব্বানসম্পাপনং ৰেদিতব্বং.

এৰং তাৰ পাল়িৰসেনেৰ দুতিযং বলং দীপেত্ৰা পুন ‘‘অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৰিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) ইমিনা পটিসম্ভিদানযেনাপি দীপেতব্বং. তত্থ ‘অহোসি কম্ম’ন্তি অতীতে আযূহিতং কম্মং অতীতেযেৰ অহোসি. যেন পন অতীতে ৰিপাকো দিন্নো, তং সন্ধায ‘অহোসি কম্মৰিপাকো’তি ৰুত্তং. দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদীসু পন বহূসুপি আযূহিতেসু একং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং ৰিপাকং দেতি, সেসানি অৰিপাকানি. একং উপপজ্জৰেদনীযং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, সেসানি অৰিপাকানি. একেনানন্তরিযেন নিরযে উপপজ্জতি, সেসানি অৰিপাকানি. অট্ঠসু সমাপত্তীসু একায ব্রহ্মলোকে নিব্বত্ততি, সেসা অৰিপাকা. ইদং সন্ধায ‘নাহোসি কম্মৰিপাকো’তি ৰুত্তং. যো পন বহুম্পি কুসলাকুসলং কম্মং কত্ৰা কল্যাণমিত্তং নিস্সায অরহত্তং পাপুণাতি, এতস্স কম্মৰিপাকো ‘নাহোসি’ নাম. যং অতীতে আযূহিতং এতরহি ৰিপাকং দেতি তং ‘অহোসি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকো’ নাম. যং পুরিমনযেনেৰ অৰিপাকতং আপজ্জতি তং ‘অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো’ নাম. যং অতীতে আযূহিতং অনাগতে ৰিপাকং দস্সতি তং ‘অহোসি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’ নাম. যং পুরিমনযেন অৰিপাকতং আপজ্জিস্সতি তং ‘অহোসি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’ নাম.

যং এতরহি আযূহিতং এতরহিযেৰ ৰিপাকং দেতি তং ‘অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকো’ নাম. যং পুরিমনযেনেৰ অৰিপাকতং আপজ্জতি তং ‘অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো’ নাম. যং এতরহি আযূহিতং অনাগতে ৰিপাকং দস্সতি তং ‘অত্থি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’ নাম. যং পুরিমনযেনেৰ অৰিপাকতং আপজ্জিস্সতি তং ‘অত্থি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’ নাম.

যং সযম্পি অনাগতং, ৰিপাকোপিস্স অনাগতো তং ‘ভৰিস্সতি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’ নাম. যং সযং ভৰিস্সতি, পুরিমনযেনেৰ অৰিপাকতং আপজ্জিস্সতি তং ‘ভৰিস্সতি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’ নাম.

ইদং তথাগতস্সাতি ইদং সব্বেহিপি এতেহি আকারেহি তথাগতস্স কম্মন্তরৰিপাকন্তরজাননঞাণং অকম্পিযট্ঠেন দুতিযবলং ৰেদিতব্বন্তি.

দুতিযবলনিদ্দেসৰণ্ণনা.

ততিযবলনিদ্দেসো

৮১১. ততিযবলনিদ্দেসে মগ্গোতি ৰা পটিপদাতি ৰা কম্মস্সেৰেতং নামং. নিরযগামিনীতিআদীসু নিরস্সাদট্ঠেন নিরতিঅত্থেন চ নিরযো. উদ্ধং অনুগন্ত্ৰা তিরিযং অঞ্চিতাতি তিরচ্ছানা; তিরচ্ছানাযেৰ তিরচ্ছানযোনি. পেততায পেত্তি; ইতো পেচ্চ গতভাৰেনাতি অত্থো. পেত্তিযেৰ পেত্তিৰিসযো. মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা; মনুস্সাৰ মনুস্সলোকো. দিব্বন্তি পঞ্চহি কামগুণেহি অধিমত্তায ৰা ঠানসম্পত্তিযাতি দেৰা; দেৰাৰ দেৰলোকো. ৰানং ৰুচ্চতি তণ্হা; তং তত্থ নত্থীতি নিব্বানং. নিরযং গচ্ছতীতি নিরযগামী. ইদং মগ্গং সন্ধায ৰুত্তং. পটিপদা পন নিরযগামিনী নাম হোতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ইদং সব্বম্পি পটিপদং তথাগতো পজানাতি.

কথং? সকলগামৰাসিকেসুপি হি একতো একং সূকরং ৰা মিগং ৰা জীৰিতা ৰোরোপেন্তেসু সব্বেসম্পি চেতনা পরস্স জীৰিতিন্দ্রিযারম্মণাৰ হোতি. তং পন কম্মং তেসং আযূহনক্খণেযেৰ নানা হোতি. তেসু হি একো আদরেন ছন্দজাতো করোতি. একো ‘এহি ত্ৰম্পি করোহী’তি পরেহি নিপ্পীল়িতত্তা করোতি. একো সমানচ্ছন্দো ৰিয হুত্ৰা অপ্পটিবাহিযমানো ৰিচরতি. তেসু একো তেনেৰ কম্মেন নিরযে নিব্বত্ততি, একো তিরচ্ছানযোনিযং, একো পেত্তিৰিসযে. তং তথাগতো আযূহনক্খণেযেৰ ‘ইমিনা নীহারেন আযূহিতত্তা এস নিরযে নিব্বত্তিস্সতি, এস তিরচ্ছানযোনিযং, এস পেত্তিৰিসযে’তি পজানাতি. নিরযে নিব্বত্তমানম্পি ‘এস অট্ঠসু মহানিরযেসু নিব্বত্তিস্সতি, এস সোল়সসু উস্সদনিরযেসু নিব্বত্তিস্সতী’তি পজানাতি. তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তমানম্পি ‘এস অপাদকো ভৰিস্সতি, এস দ্ৰিপাদকো, এস চতুপ্পাদকো, এস বহুপ্পাদকো’তি পজানাতি. পেত্তিৰিসযে নিব্বত্তমানম্পি ‘এস নিজ্ঝামতণ্হিকো ভৰিস্সতি, এস খুপ্পিপাসিকো, এস পরদত্তূপজীৰী’তি পজানাতি. তেসু চ কম্মেসু ‘ইদং কম্মং পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং ন সক্খিস্সতি, দুব্বলং দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৰেপক্কং ভৰিস্সতীতি পজানাতি.

তথা সকলগামৰাসিকেসু একতো পিণ্ডপাতং দদমানেসু সব্বেসম্পি চেতনা পিণ্ডপাতারম্মণাৰ হোতি. তং পন কম্মং তেসং আযূহনক্খণেযেৰ পুরিমনযেন নানা হোতি. তেসু কেচি দেৰলোকে নিব্বত্তিস্সন্তি, কেচি মনুস্সলোকে. তং তথাগতো আযূহনক্খণেযেৰ ‘ইমিনা নীহারেন আযূহিতত্তা এস মনুস্সলোকে নিব্বত্তিস্সতি, এস দেৰলোকে’তি পজানাতি. দেৰলোকে নিব্বত্তমানানম্পি ‘এস পরনিম্মিতৰসৰত্তীসু নিব্বত্তিস্সতি, এস নিম্মানরতীসু, এস তুসিতেসু, এস যামেসু, এস তাৰতিংসেসু, এস চাতুমহারাজিকেসু, এস ভুম্মদেৰেসু; এস পন জেট্ঠকদেৰরাজা হুত্ৰা নিব্বত্তিস্সতি, এস এতস্স দুতিযং ৰা ততিযং ৰা ঠানন্তরং করোন্তো পরিচারকো হুত্ৰা নিব্বত্তিস্সতী’তি পজানাতি. মনুস্সেসু নিব্বত্তমানানম্পি ‘এস খত্তিযকুলে নিব্বত্তিস্সতি, এস ব্রাহ্মণকুলে, এস ৰেস্সকুলে, এস সুদ্দকুলে; এস পন মনুস্সেসু রাজা হুত্ৰা নিব্বত্তিস্সতি, এস এতস্স দুতিযং ৰা ততিযং ৰা ঠানন্তরং করোন্তো পরিচারকো হুত্ৰা নিব্বত্তিস্সতী’তি পজানাতি. তেসু চ কম্মেসু ‘ইদং কম্মং পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং ন সক্খিস্সতি, দুব্বলং দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৰেপক্কং ভৰিস্সতী’তি পজানাতি.

তথা ৰিপস্সনং পট্ঠপেন্তেসুযেৰ যেন নীহারেন ৰিপস্সনা আরদ্ধা, ‘এস অরহত্তং পাপুণিস্সতি, এস অরহত্তং পত্তুং ন সক্খিস্সতি, এস অনাগামীযেৰ ভৰিস্সতি, এস সকদাগামীযেৰ, এস সোতাপন্নোযেৰ; এস পন মগ্গং ৰা ফলং ৰা সচ্ছিকাতুং ন সক্খিস্সতি, লক্খণারম্মণায ৰিপস্সনাযমেৰ ঠস্সতি; এস পচ্চযপরিগ্গহেযেৰ, এস নামরূপপরিগ্গহেযেৰ, এস অরূপপরিগ্গহেযেৰ, এস রূপপরিগ্গহেযেৰ ঠস্সতি, এস মহাভূতমত্তমেৰ ৰৰত্থাপেস্সতি, এস কিঞ্চি সল্লক্খেতুং ন সক্খিস্সতী’তি পজানাতি.

কসিণপরিকম্মং করোন্তেসুপি ‘এতস্স পরিকম্মমত্তমেৰ ভৰিস্সতি, নিমিত্তং উপ্পাদেতুং ন সক্খিস্সতি; এস পন নিমিত্তং উপ্পাদেতুং সক্খিস্সতি, অপ্পনং পাপেতুং ন সক্খিস্সতি; এস অপ্পনং পাপেত্ৰা ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিস্সতী’তি পজানাতীতি.

ততিযবলনিদ্দেসৰণ্ণনা.

চতুত্থবলনিদ্দেসো

৮১২. চতুত্থবলনিদ্দেসে খন্ধনানত্তন্তি ‘অযং রূপক্খন্ধো নাম…পে… অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো নামা’তি এৰং পঞ্চন্নং খন্ধানং নানাকরণং পজানাতি. তেসুপি ‘একৰিধেন রূপক্খন্ধো…পে… একাদসৰিধেন রূপক্খন্ধো. একৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো…পে… বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো…পে… একৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… একৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো…পে… একৰিধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো…পে… বহুৰিধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’তি এৰং একেকস্স খন্ধস্স নানত্তং পজানাতি. আযতননানত্তন্তি ‘ইদং চক্খাযতনং নাম…পে… ইদং ধম্মাযতনং নাম. তত্থ দসাযতনা কামাৰচরা, দ্ৰে চতুভূমকা’তি এৰং আযতননানত্তং পজানাতি. ধাতুনানত্তন্তি ‘অযং চক্খুধাতু নাম…পে… অযং মনোৰিঞ্ঞাণধাতু নাম. তত্থ সোল়স ধাতুযো কামাৰচরা, দ্ৰে চতুভূমকা’তি এৰং ধাতুনানত্তং পজানাতি.

পুন অনেকধাতুনানাধাতুলোকনানত্তন্তি ইদং ন কেৰলং উপাদিন্নকসঙ্খারলোকস্সেৰ নানত্তং তথাগতো পজানাতি, অনুপাদিন্নকসঙ্খারলোকস্সাপি নানত্তং তথাগতো পজানাতিযেৰাতি দস্সেতুং গহিতং. পচ্চেকবুদ্ধা হি দ্ৰে চ অগ্গসাৰকা উপাদিন্নকসঙ্খারলোকস্সাপি নানত্তং একদেসতোৰ জানন্তি নো নিপ্পদেসতো, অনুপাদিন্নকলোকস্স পন নানত্তং ন জানন্তি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো পন ‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স নাম রুক্খস্স খন্ধো সেতো হোতি, ইমস্স কাল়কো, ইমস্স মট্টো; ইমস্স বহলত্তচো, ইমস্স তনুত্তচো; ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স রুক্খস্স পত্তং ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন এৰরূপং নাম হোতি; ইমায পন ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স রুক্খস্স পুপ্ফং নীলকং হোতি, পীতকং, লোহিতকং, ওদাতং, সুগন্ধং, দুগ্গন্ধং হোতি; ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ফলং খুদ্দকং হোতি, মহন্তং, দীঘং, রস্সং, ৰট্টং, সুসণ্ঠানং, দুস্সণ্ঠানং, মট্ঠং, ফরুসং, সুগন্ধং, দুগ্গন্ধং, মধুরং, তিত্তকং, অম্বিলং, কটুকং, কসাৰং হোতি; ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স রুক্খস্স কণ্টকো তিখিণো হোতি, অতিখিণো, উজুকো, কুটিলো, তম্বো, কাল়কো, নীলো, ওদাতো হোতী’তি এৰং অনুপাদিন্নকসঙ্খারলোকস্স নানত্তং পজানাতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানংযেৰ হি এতং বলং, ন অঞ্ঞেসন্তি.

চতুত্থবলনিদ্দেসৰণ্ণনা.

পঞ্চমবলনিদ্দেসো

৮১৩. পঞ্চমবলনিদ্দেসে হীনাধিমুত্তিকাতি হীনজ্ঝাসযা. পণীতাধিমুত্তিকাতি কল্যাণজ্ঝাসযা. সেৰন্তীতি নিস্সযন্তি অল্লীযন্তি. ভজন্তীতি উপসঙ্কমন্তি. পযিরুপাসন্তীতি পুনপ্পুনং উপসঙ্কমন্তি. সচে হি আচরিযুপজ্ঝাযা ন সীলৰন্তো হোন্তি, সদ্ধিৰিহারিকা সীলৰন্তো হোন্তি, তে অত্তনো আচরিযুপজ্ঝাযেপি ন উপসঙ্কমন্তি, অত্তনা সদিসে সারুপ্পভিক্খূযেৰ উপসঙ্কমন্তি. সচে আচরিযুপজ্ঝাযা সারুপ্পভিক্খূ, ইতরে অসারুপ্পা, তেপি ন আচরিযুপজ্ঝাযে উপসঙ্কমন্তি, অত্তনা সদিসে হীনাধিমুত্তিকে এৰ উপসঙ্কমন্তি.

এৰং উপসঙ্কমনং পন ন কেৰলং এতরহেৰ, অতীতানাগতেপীতি দস্সেতুং অতীতম্পি অদ্ধানন্তিআদিমাহ. তং উত্তানত্থমেৰ. ইদং পন দুস্সীলানং দুস্সীলসেৰনমেৰ, সীলৰন্তানং সীলৰন্তসেৰনমেৰ, দুপ্পঞ্ঞানং দুপ্পঞ্ঞসেৰনমেৰ, পঞ্ঞৰন্তানং পঞ্ঞৰন্তসেৰনমেৰ কো নিযামেতীতি? অজ্ঝাসযধাতু নিযামেতি. সম্বহুলা কির ভিক্খূ একং গামং গণভিক্খাচারং চরন্তি. মনুস্সা বহুভত্তং আহরিত্ৰা পত্তানি পূরেত্ৰা ‘‘তুম্হাকং যথাসভাগেন পরিভুঞ্ঞথা’’তি দত্ৰা উয্যোজেসুং. ভিক্খূপি আহংসু ‘‘আৰুসো, মনুস্সা ধাতুসংযুত্তকম্মে পযোজেন্তী’’তি. তিপিটকচূল়াভযত্থেরোপি নাগদীপে চেতিযং ৰন্দনায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং গচ্ছন্তো একস্মিং গামে মনুস্সেহি নিমন্তিতো. থেরেন চ সদ্ধিং একো অসারুপ্পভিক্খু অত্থি. ধুরৰিহারেপি একো অসারুপ্পভিক্খু অত্থি. দ্ৰীসু ভিক্খুসঙ্ঘেসু গামং ওসরন্তেসু তে উভোপি জনা, কিঞ্চাপি আগন্তুকেন নেৰাসিকো নেৰাসিকেন ৰা আগন্তুকো ন দিট্ঠপুব্বো, এৰং সন্তেপি, একতো হুত্ৰা হসিত্ৰা হসিত্ৰা কথযমানা একমন্তং অট্ঠংসু. থেরো দিস্ৰা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন জানিত্ৰা ধাতুসংযুত্তং কথিত’’ন্তি আহ.

এৰং ‘অজ্ঝাসযধাতু নিযামেতী’তি ৰত্ৰা ধাতুসংযুত্তেন অযমেৰত্থো দীপেতব্বো. গিজ্ঝকূটপব্বতস্মিঞ্হি গিলানসেয্যায নিপন্নো ভগৰা আরক্খণত্থায পরিৰারেত্ৰা ৰসন্তেসু সারিপুত্তমোগ্গল্লানাদীসু একমেকং অত্তনো অত্তনো পরিসায সদ্ধিং চঙ্কমন্তং ওলোকেত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, সারিপুত্তং সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং চঙ্কমন্ত’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি. ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মহাপঞ্ঞা’’তি (সং. নি. ২.৯৯) সব্বং ৰিত্থারেতব্বন্তি.

পঞ্চমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা.

ছট্ঠবলনিদ্দেসো

৮১৪. ছট্ঠবলনিদ্দেসে আসযন্তি যত্থ সত্তা আসযন্তি নিৰসন্তি, তং তেসং নিৰাসট্ঠানং দিট্ঠিগতং ৰা যথাভূতং ঞাণং ৰা. অনুসযন্তি অপ্পহীনানুসযিতং কিলেসং. চরিতন্তি কাযাদীহি অভিসঙ্খতং কুসলাকুসলং. অধিমুত্তন্তি অজ্ঝাসযং. অপ্পরজক্খেতিআদীসু পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং পরিত্তং রাগদোসমোহরজং এতেসন্তি অপ্পরজক্খা. তস্সেৰ মহন্ততায মহারজক্খা. উভযেনাপি মন্দকিলেসে মহাকিলেসে চ সত্তে দস্সেতি. যেসং সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি তিক্খানি, তে তিক্খিন্দ্রিযা. যেসং তানি মুদূনি, তে মুদিন্দ্রিযা. যেসং আসযাদযো কোট্ঠাসা সুন্দরা, তে স্ৰাকারা. ৰিপরীতা দ্ৰাকারা. যে কথিতকারণং সল্লক্খেন্তি, সুখেন সক্কা হোন্তি ৰিঞ্ঞাপেতুং, তে সুৰিঞ্ঞাপযা. ৰিপরীতা দুৰিঞ্ঞাপযা. যে অরিযমগ্গপটিৰেধস্স অনুচ্ছৰিকা উপনিস্সযসম্পন্না, তে ভব্বা. ৰিপরীতা অভব্বা.

৮১৫. এৰং ছট্ঠবলস্স মাতিকং ঠপেত্ৰা ইদানি যথাপটিপাটিযা ভাজেন্তো কতমো চ সত্তানং আসযোতিআদিমাহ. তত্থ সস্সতো লোকোতিআদীনং অত্থো হেট্ঠা নিক্খেপকণ্ডৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১১০৫) ৰুত্তোযেৰ. ইতি ভৰদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৰাতি এৰং সস্সতদিট্ঠিং ৰা সন্নিস্সিতা. সস্সতদিট্ঠি হি এত্থ ভৰদিট্ঠীতি ৰুত্তা; উচ্ছেদদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠীতি. সব্বদিট্ঠীনঞ্হি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠী হি সঙ্গহিতত্তা সব্বেপি দিট্ঠিগতিকা সত্তা ইমাৰ দ্ৰে দিট্ঠিযো সন্নিস্সিতা হোন্তি. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘দ্ৰযসন্নিস্সিতো খো পনাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন – অত্থিতঞ্চেৰ নত্থিতঞ্চা’’তি (সং. নি. ২.১৫). এত্থ হি অত্থিতাতি সস্সতং, নত্থিতাতি উচ্ছেদো. অযং তাৰ ৰট্টসন্নিস্সিতানং পুথুজ্জনসত্তানং আসযো.

ইদানি ৰিৰট্টসন্নিস্সিতানং সুদ্ধসত্তানং আসযং দস্সেতুং এতে ৰা পন উভো অন্তে অনুপগম্মাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ এতে ৰা পনাতি এতেযেৰ. উভো অন্তেতি সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতে দ্ৰে অন্তে. অনুপগম্মাতি অনল্লীযিত্ৰা. ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসূতি ইদপ্পচ্চযতায চেৰ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু চ. অনুলোমিকা খন্তীতি ৰিপস্সনাঞাণং. যথাভূতং ৰা ঞাণন্তি মগ্গঞাণং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যা পটিচ্চসমুপ্পাদে চেৰ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু চ এতে উভো সস্সতুচ্ছেদঅন্তে অনুপগন্ত্ৰা ৰিপস্সনা পটিলদ্ধা, যঞ্চ ততো উত্তরিমগ্গঞাণং – অযং সত্তানং আসযো, অযং ৰট্টসন্নিস্সিতানঞ্চ ৰিৰট্টসন্নিস্সিতানঞ্চ সব্বেসম্পি সত্তানং আসযো, ইদং ৰসনট্ঠানন্তি. অযং আচরিযানং সমানত্থকথা.

ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ – ‘মগ্গো নাম ৰাসং ৰিদ্ধংসেন্তো গচ্ছতি, ননু ত্ৰং মগ্গো ৰাসোতি ৰদেসী’তি? সো ৰত্তব্বো ‘ত্ৰং অরিযৰাসভাণকো হোসি ন হোসী’তি? সচে পন ‘ন হোমী’তি ৰদতি, ‘অভাণকতায ন জানাসী’তি ৰত্তব্বো. সচে ‘ভাণকোস্মী’তি ৰদতি, ‘সুত্তং আহরা’তি ৰত্তব্বো. সচে আহরতি, ইচ্চেতং কুসলং; নো চে আহরতি সযং আহরিতব্বং – ‘‘দসযিমে, ভিক্খৰে, অরিযৰাসা, যে অরিযা আৰসিংসু ৰা আৰসন্তি ৰা আৰসিস্সন্তি ৰা’’তি (অ. নি. ১০.১৯). এতঞ্হি সুত্তং মগ্গস্স ৰাসভাৰং দীপেতি. তস্মা সুকথিতমেৰেতন্তি. ইদং পন ভগৰা সত্তানং আসযং জানন্তো ইমেসঞ্চ দিট্ঠিগতানং ৰিপস্সনাঞাণমগ্গঞাণানং অপ্পৰত্তিক্খণেপি জানাতি এৰ. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘কামং সেৰন্তঞ্ঞেৰ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো কামগরুকো কামাসযো কামাধিমুত্তো’তি. নেক্খম্মং সেৰন্তঞ্ঞেৰ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো নেক্খম্মগরুকো নেক্খম্মাসযো নেক্খম্মাধিমুত্তো’তি. ব্যাপাদং…পে… অব্যাপাদং… থিনমিদ্ধং…পে… আলোকসঞ্ঞং নেক্খম্মং সেৰন্তঞ্ঞেৰ জানাতি সেৰন্তঞ্ঞেৰ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো আলোকসঞ্ঞাগরুকো আলোকসঞ্ঞাসযো আলোকসঞ্ঞাধিমুত্তো’’তি (পটি. ম. ১.১১৩).

৮১৬. অনুসযনিদ্দেসে কামরাগো চ সো অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযো চাতি কামরাগানুসযো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. যং লোকে পিযরূপন্তি যং ইমস্মিং লোকে পিযজাতিকং. সাতরূপন্তি সাতজাতিকং অস্সাদপদট্ঠানং ইট্ঠারম্মণং. এত্থ সত্তানং রাগানুসযো অনুসেতীতি এতস্মিং ইট্ঠারম্মণে সত্তানং অপ্পহীনট্ঠেন রাগানুসযো অনুসেতি. যথা নাম উদকে নিমুগ্গস্স হেট্ঠা চ উপরি চ সমন্তভাগে চ উদকমেৰ হোতি, এৰমেৰ ইট্ঠারম্মণে রাগুপ্পত্তি নাম সত্তানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণা. তথা অনিট্ঠারম্মণে পটিঘুপ্পত্তি. ইতি ইমেসু দ্ৰীসু ধম্মেসূতি এৰং ইমেসু দ্ৰীসু কামরাগপটিঘৰন্তেসু ইট্ঠানিট্ঠারম্মণধম্মেসু. অৰিজ্জানুপতিতাতি কামরাগপটিঘসম্পযুত্তা হুত্ৰা আরম্মণকরণৰসেন অৰিজ্জা অনুপতিতা. তদেকট্ঠোতি তায অৰিজ্জায সম্পযুত্তেকট্ঠৰসেন একট্ঠো. মানো চ দিট্ঠি চ ৰিচিকিচ্ছা চাতি নৰৰিধো মানো, দ্ৰাসট্ঠিৰিধা দিট্ঠি, অট্ঠৰত্থুকা চ ৰিচিকিচ্ছা. ভৰরাগানুসযো পনেত্থ কামরাগানুসযেনেৰ সঙ্গহিতোতি ৰেদিতব্বো.

৮১৭. চরিতনিদ্দেসে তেরস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, দ্ৰাদস অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, চতস্সো আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. তত্থ কামাৰচরো পরিত্তভূমকো, ইতরো মহাভূমকো. তীসুপি ৰা এতেসু যো কোচি অপ্পৰিপাকো পরিত্তভূমকো, বহুৰিপাকো মহাভূমকোতি ৰেদিতব্বো.

৮১৮. অধিমুত্তিনিদ্দেসো হেট্ঠা পকাসিতোৰ. কস্মা পনাযং অধিমুত্তি হেট্ঠা ৰুত্তাপি পুন গহিতাতি? অযঞ্হি হেট্ঠা পাটিযেক্কং বলদস্সনৰসেন গহিতা, ইধ সত্তানং তিক্খিন্দ্রিযমুদিন্দ্রিযভাৰদস্সনত্থং.

৮১৯. মহারজক্খনিদ্দেসে উস্সদগতানীতি ৰেপুল্লগতানি. পহানক্কমৰসেন চেস উপ্পটিপাটিযা নিদ্দেসো কতো.

৮২০. অনুস্সদগতানীতি অৰেপুল্লগতানিং. তিক্খিন্দ্রিযমুদিন্দ্রিযনিদ্দেসে উপনিস্সযইন্দ্রিযানি নাম কথিতানি. উপ্পটিপাটিযা নিদ্দেসে পনেত্থ পযোজনং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

৮২৩. তথা দ্ৰাকারনিদ্দেসাদীসু পাপাসযাতি অকুসলাসযা. পাপচরিতাতি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারপরিপূরকা. পাপাধিমুত্তিকাতি সক্কাযাভিরতা ৰট্টজ্ঝাসযা.

৮২৪. স্ৰাকারনিদ্দেসে যস্মা কল্যাণকো নাম অনুসযো নত্থি, তস্মা কল্যাণানুসযাতি ন ৰুত্তং. সেসং ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বং.

৮২৬. ভব্বাভব্বনিদ্দেসে কম্মাৰরণেনাতি পঞ্চৰিধেন আনন্তরিযকম্মেন. কিলেসাৰরণেনাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. ৰিপাকাৰরণেনাতি অহেতুকপটিসন্ধিযা. যস্মা পন দুহেতুকানম্পি অরিযমগ্গপটিৰেধো নত্থি, তস্মা দুহেতুকপটিসন্ধিপি ৰিপাকাৰরণমেৰাতি ৰেদিতব্বা. অস্সদ্ধাতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধারহিতা. অচ্ছন্দিকাতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দরহিতা. উত্তরকুরুকা মনুস্সা অচ্ছন্দিকট্ঠানং পৰিট্ঠা. দুপ্পঞ্ঞাতি ভৰঙ্গপঞ্ঞায পরিহীনা. ভৰঙ্গপঞ্ঞায পন পরিপুণ্ণাযপি যস্স ভৰঙ্গং লোকুত্তরস্স পাদকং ন হোতি, সো দুপ্পঞ্ঞোযেৰ নাম. অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তন্তি কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং মগ্গং ওক্কমিতুং অভব্বা.

৮২৭. ন কম্মাৰরণেনাতিআদীনি ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বানি. ইদং দ্ৰিন্নং ঞাণানং ভাজনীযং – ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তিঞাণস্স চ আসযানুসযঞাণস্স চ. এত্থ হি আসযানুসযঞাণেন ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তিঞাণম্পি ভাজিতং. ইতি ইমানি দ্ৰে ঞাণানি একতো হুত্ৰা একং বলঞাণং নাম জাতন্তি.

ছট্ঠবলনিদ্দেসৰণ্ণনা.

সত্তমবলনিদ্দেসো

৮২৮. সত্তমবলনিদ্দেসে ঝাযতীতি ঝাযী. চত্তারো ঝাযীতি ঝাযিনো চত্তারো জনা ৰুচ্চন্তি. তত্থ পঠমচতুক্কে তাৰ পঠমো সমাপত্তিলাভী সমানোযেৰ ‘ন লাভীম্হী’তি, কম্মট্ঠানং সমানংযেৰ ‘ন কম্মট্ঠান’ন্তি সঞ্ঞী হোতি. অযং অপ্পগুণজ্ঝানলাভীতি ৰেদিতব্বো. দুতিযো সমাপত্তিযা অলাভীযেৰ ‘লাভীম্হী’তি, অকম্মট্ঠানং সমানংযেৰ ‘কম্মট্ঠান’ন্তি সঞ্ঞী হোতি. অযং নিদ্দাঝাযী নাম. নিদ্দাযিত্ৰা পটিবুদ্ধো এৰং মঞ্ঞতি. ততিযো সমাপত্তিলাভী সমানো ‘সমাপত্তিলাভীম্হী’তি, কম্মট্ঠানমেৰ সমানং ‘কম্মট্ঠান’ন্তি সঞ্ঞী হোতি. অযং পগুণজ্ঝানলাভীতি ৰেদিতব্বো. চতুত্থো অলাভীযেৰ ‘অলাভীম্হী’তি, অকম্মট্ঠানংযেৰ ‘অকম্মট্ঠান’ন্তি সঞ্ঞী হোতি. এৰমেত্থ দ্ৰে জনা অজ্ঝাযিনোৰ ঝাযীনং অন্তো পৰিট্ঠত্তা ঝাযীতি ৰুত্তা.

দুতিযচতুক্কে সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন সমাধিপারিবন্ধিকধম্মে ৰিক্খম্ভেন্তো দন্ধং সমাপজ্জতি নাম. একং দ্ৰে চিত্তৰারে ঠত্ৰা সহসা ৰুট্ঠহন্তা খিপ্পং ৰুট্ঠহতি নাম. সুখেনেৰ পন সমাধিপারিবন্ধিকধম্মে সোধেন্তো খিপ্পং সমাপজ্জতি নাম. যথাপরিচ্ছেদেন অৰুট্ঠহিত্ৰা কালং অতিনামেত্ৰা ৰুট্ঠহন্তো দন্ধং ৰুট্ঠাতি নাম. ইতরে দ্ৰেপি ইমিনাৰ নযেন ৰেদিতব্বা. ইমে চত্তারোপি জনা সমাপত্তিলাভিনোৰ.

ততিযচতুক্কে ‘ইদং ঝানং পঞ্চঙ্গিকং, ইদং চতুরঙ্গিক’ন্তি এৰং অঙ্গৰৰত্থানপরিচ্ছেদে ছেকো সমাধিস্মিং সমাধিকুসলো নাম. নীৰরণানি পন ৰিক্খম্ভেত্ৰা চিত্তমঞ্জূসায চিত্তং ঠপেতুং অছেকো নো সমাধিস্মিং সমাপত্তিকুসলো নাম. ইতরেপি তযো ইমিনাৰ নযেন ৰেদিতব্বা. ইমেপি চত্তারো সমাপত্তিলাভিনোযেৰ.

ইদানি যানি ঝানানি নিস্সায ইমে পুগ্গলা ‘ঝাযী’ নাম জাতা, তানি দস্সেতুং চত্তারি ঝানানীতিআদিমাহ. তত্থ চত্তারি ঝানানি তযো চ ৰিমোক্খা অত্থতো হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযমেৰ (ধ. স. অট্ঠ. ১৬০, ২৪৮) পকাসিতা. সেসানম্পি ৰিমোক্খট্ঠো তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অপিচেত্থ পটিপাটিযা সত্ত অপ্পিতপ্পিতক্খণে পচ্চনীকধম্মেহি ৰিমুচ্চনতো চ আরম্মণে চ অধিমুচ্চনতো ৰিমোক্খো নাম. অট্ঠমো পন সব্বসো সঞ্ঞাৰেদযিতেহি ৰিমুত্তত্তা অপগতৰিমোক্খো নাম. সমাধীসু চতুক্কনযপঞ্চকনযেসু পঠমজ্ঝানসমাধি সৰিতক্কসৰিচারো নাম. পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানসমাধি অৰিতক্কৰিচারমত্তসমাধি নাম. চতুক্কনযেপি পঞ্চকনযেপি উপরি তীসু ঝানেসু সমাধি অৰিতক্ক অৰিচারসমাধি নাম. সমাপত্তীসু হি পটিপাটিযা অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং ‘সমাধী’তিপি নামং ‘সমাপত্তী’তিপি. কস্মা? চিত্তেকগ্গতাসব্ভাৰতো. নিরোধসমাপত্তিযা তদভাৰতো ন সমাধীতি নামং.

হানভাগিযো ধম্মোতি অপ্পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকারানং কামাদিঅনুপক্খন্দনং. ৰিসেসভাগিযো ধম্মোতি পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকারানং দুতিযজ্ঝানাদিঅনুপক্খন্দনং. ৰোদানম্পি ৰুট্ঠানন্তি ইমিনা পগুণৰোদানং ৰুট্ঠানং নাম কথিতং. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপরিমস্স উপরিমস্স পদট্ঠানং হোতি. তস্মা ৰোদানম্পি ৰুট্ঠানন্তি ৰুত্তং. তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠানন্তি ইমিনা ভৰঙ্গৰুট্ঠানং নাম কথিতং. ভৰঙ্গেন হি সব্বজ্ঝানেহি ৰুট্ঠানং হোতি. নিরোধতো পন ফলসমাপত্তিযাৰ ৰুট্ঠহন্তি. ইদং পাল়িমুত্তকৰুট্ঠানং নামাতি.

সত্তমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা.

অট্ঠমবলাদিনিদ্দেসো

৮২৯. অট্ঠমবলনিদ্দেসে অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসন্তিআদি সব্বম্পি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতমেৰ. নৰমবলনিদ্দেসেপি দিব্বেন চক্খুনাতিআদি সব্বং তত্থেৰ ৰিত্থারিতং.

নৰমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা.

দসমবলনিদ্দেসো

৮৩১. দসমবলনিদ্দেসে চেতোৰিমুত্তিন্তি ফলসমাধিং. পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি ফলঞাণং. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰ. অযং তাৰেত্থ আচরিযানং সমানত্থকথা. পরৰাদী পনাহ – ‘‘দসবলঞাণং নাম পাটিযেক্কং নত্থি, সব্বঞ্ঞুতঞাণস্সেৰাযং পভেদো’’তি. তং ন তথা দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমেৰ হি দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞাণং. দসবলঞাণঞ্হি সকসককিচ্চমেৰ জানাতি. সব্বঞ্ঞুতঞাণং পন তম্পি ততো অৰসেসম্পি জানাতি. দসবলঞাণেসুপি হি পঠমং কারণাকারণমেৰ জানাতি, দুতিযং কম্মন্তরৰিপাকন্তরমেৰ, ততিযং কম্মপরিচ্ছেদমেৰ, চতুত্থং ধাতুনানত্তকরণমেৰ, পঞ্চমং সত্তানং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৰ, ছট্ঠং ইন্দ্রিযানং তিক্খমুদুভাৰমেৰ, সত্তমং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৰ, অট্ঠমং পুব্বেনিৰুত্থখন্ধসন্ততিমেৰ, নৰমং সত্তানং চুতিপটিসন্ধিমেৰ, দসমং সচ্চপরিচ্ছেদমেৰ. সব্বঞ্ঞুতঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ ততো উত্তরিতরঞ্চ পজানাতি. এতেসং পন কিচ্চং ন সব্বং করোতি. তঞ্হি ঝানং হুত্ৰা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ইদ্ধি হুত্ৰা ৰিকুব্বিতুং ন সক্কোতি, মগ্গো হুত্ৰা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি.

অপিচ পরৰাদী এৰং পুচ্ছিতব্বো – ‘‘দসবলঞাণং নাম এতং সৰিতক্কসৰিচারং, অৰিতক্কৰিচারমত্তং, অৰিতক্কাৰিচারং, কামাৰচরং, রূপাৰচরং, অরূপাৰচরং, লোকিযং, লোকুত্তর’’ন্তি? জানন্তো ‘‘পটিপাটিযা সত্ত ঞাণানি সৰিতক্কসৰিচারানী’’তি ৰক্খতি; ততো ‘‘পরানি দ্ৰে ঞাণানি অৰিতক্কাৰিচারানী’’তি ৰক্খতি; ‘‘আসৰক্খযঞাণং সিযা সৰিতক্কসৰিচারং, সিযা অৰিতক্কৰিচারমত্তং, সিযা অৰিতক্কৰিচার’’ন্তি ৰক্খতি. তথা ‘‘পটিপাটিযা সত্ত কামাৰচরানি, ততো দ্ৰে রূপাৰচরানি, অৰসানে একং লোকুত্তর’’ন্তি ৰক্খতি; ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞাণং পন সৰিতক্কসৰিচারমেৰ, কামাৰচরমেৰ, লোকিযমেৰা’’তি ৰক্খতি. ইতি অঞ্ঞদেৰ দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞাণন্তি.

সম্মোহৰিনোদনিযা ৰিভঙ্গট্ঠকথায

ঞাণৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.