৭. পঞ্হাৰারৰিভঙ্গৰণ্ণনা
৪০১-৪০৩. পঞ্হাৰারে ‘‘সিযা কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা কুসলত্তিকে উদ্ধরিতব্বপুচ্ছানং লব্ভমানৰসেন ৰিস্সজ্জনং দস্সেতুং কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতিআদি ৰুত্তং. কুসলো চ নামেস সযং উপ্পজ্জন্তো ঠপেত্ৰা পচ্ছাজাতঞ্চ ৰিপাকঞ্চ সেসেহি দ্ৰাৰীসতিযা পচ্চযেহি উপ্পজ্জতি. কুসলস্স পচ্চযো হোন্তো ঠপেত্ৰা পুরেজাতপচ্ছাজাতৰিপাকৰিপ্পযুত্তে সেসেহি ৰীসতিযা পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. তস্মা যেহি পচ্চযেহি কুসলো কুসলস্স পচ্চযো হোতি, তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতুং হেতুপচ্চযেনাতিআদি আরদ্ধং.
তত্থ যা এসা পচ্চযৰিভঙ্গৰারে ৰিয ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি অকত্ৰা ‘‘হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তি দেসনা কতা, তস্সা এৰ করণে ইদং পযোজনং – তত্থ হি সুঞ্ঞট্ঠং দীপেতুং ধম্মানন্তি ৰুত্তং. ইধ পচ্চযতো উপ্পজ্জমানা ধম্মা রাসিতো উপ্পজ্জন্তি, ন একেকতোতি রাসট্ঠং দীপেতুং খন্ধানন্তি ৰুত্তং. পটিচ্চৰারাদীসু ৰা খন্ধৰসেন পচ্চযুপ্পন্নদেসনা আরুল়্হাতি তেনেৰানুক্কমেন ইধাপি আরুল়্হাতি. কস্মা পনেতেসু এৰং আরুল়্হাতি? অসঙ্করতো ৰিভাগদস্সনত্থং. ‘‘একং ধম্মং পটিচ্চ সেসা ধম্মা’’তি হি আদিনা নযেন ৰুচ্চমানে অসুকধম্মং নাম নিস্সায অসুকধম্মাতি ন সক্কা অসঙ্করতো পচ্চযে পচ্চযুপ্পন্নে চ জানিতুং, এৰং সন্তে উদ্দেসনিদ্দেসা নিব্বিসেসা সিযুং. তস্মা অসঙ্করতো ৰিভাগদস্সনত্থং এৰং আরুল়্হাতি ৰেদিতব্বা. চিত্তসমুট্ঠানানন্তি ইদং যস্স অব্যাকতস্স কুসলো হেতুপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তমেৰ দস্সেতুং ৰুত্তং. পচ্চযৰিভঙ্গে পন কুসলাদিৰসেন ৰিভাগং অকত্ৰা সামঞ্ঞতো সব্বেসং হেতূনং ৰসেন উপ্পন্নরূপদস্সনত্থং চিত্তসমুট্ঠানানন্তি অৰত্ৰা তংসমুট্ঠানানন্তি ৰুত্তং. তস্মা তত্থ অব্যাকতহেতুসমুট্ঠানরূপং, ওক্কন্তিক্খণে কটত্তারূপম্পি সঙ্গহং গতং. ইমিনা উপাযেন সেসেসুপি এৰরূপেসু ৰিস্সজ্জনেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
৪০৪. দানং দত্ৰাতি দেয্যধম্মং চজিত্ৰা. যায ৰা চেতনায সো দিয্যতি, সা চেতনা দানং. দত্ৰাতি তং চেতনং পরিযোদাপেত্ৰা ৰিসুদ্ধং কত্ৰা. সীলং সমাদিযিত্ৰাতি পঞ্চঙ্গাদিৰসেন নিচ্চসীলং গণ্হিত্ৰা. ইমিনা সমাদানৰিরতিযেৰ দস্সিতা. সম্পত্তৰিরতিসমুচ্ছেদৰিরতিযো পন লোকে সীলন্তি অপাকটত্তা ন ৰুত্তা. কিঞ্চাপি ন ৰুত্তা, আরম্মণপচ্চযা পন হোন্তিযেৰ. তত্থ সমুচ্ছেদৰিরতি সেক্খানংযেৰ কুসলস্স আরম্মণং হোতি, ন ইতরেসং. উপোসথকম্মং কত্ৰাতি ‘‘পাণং ন হনে, ন চাদিন্নমাদিযে’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এৰং ৰুত্তং উপোসথদিৰসেসু অট্ঠঙ্গউপোসথকিরিযং কত্ৰা. তং পচ্চৰেক্খতীতি তং কুসলং সেক্খোপি পুথুজ্জনোপি পচ্চৰেক্খতি, অরহাপি পচ্চৰেক্খতেৰ. অরহতোপি হি পুব্বে কতং কুসলং কুসলমেৰ, যেন পন চিত্তেন পচ্চৰেক্খতি, তং কিরিযচিত্তং নাম হোতি. তস্মা ‘‘এতং কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্সা’’তি ইমস্মিং অধিকারে ন লব্ভতি. পুব্বে সুচিণ্ণানীতি ‘‘দত্ৰা সমাদিযিত্ৰা কত্ৰা’’তি হি আসন্নে কতানি ৰুত্তানি, ইমানি ন আসন্নে কতানীতি ৰেদিতব্বানি. দানাদীহি ৰা সেসানি কামাৰচরকুসলানি দস্সেতুং ইদং ৰুত্তং. ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা. অযমেৰ ৰা পাল়ি. সেক্খা গোত্রভুন্তি সোতাপন্নং সন্ধায ৰুত্তং. সো হি গোত্রভুং পচ্চৰেক্খতি. ৰোদানন্তি ইদং পন সকদাগামিঅনাগামিনো সন্ধায ৰুত্তং. তেসঞ্হি তং চিত্তং ৰোদানং নাম হোতি. সেক্খাতি সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো. মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি মগ্গফলভৰঙ্গাতিক্কমৰসেন অত্তনা পটিলদ্ধা মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰা, সুদ্ধমগ্গতোযেৰ পন ৰুট্ঠায পচ্চৰেক্খণং নাম নত্থি.
কুসলং অনিচ্চতোতি এত্থ ৰিপস্সনূপগং তেভূমককুসলমেৰ ৰেদিতব্বং, ৰিপস্সনাকুসলং পন কামাৰচরমেৰ. চেতোপরিযঞাণেনাতি রূপাৰচরকুসলং দস্সেতি. আকাসানঞ্চাযতনন্তিআদীহি অরূপাৰচরকুসলারম্মণৰসেন উপ্পজ্জমানং অরূপাৰচরকুসলমেৰ. কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্সাতিআদীহি পুগ্গলং অনামসিত্ৰা ধম্মৰসেন দস্সেতি. তেনেৰেত্থ হেট্ঠা গহিতম্পি চেতোপরিযঞাণং পুন ৰুত্তং.
৪০৫. অস্সাদেতীতি সোমনস্সসহগতলোভসম্পযুত্তচিত্তেহি অনুভৰতি চেৰ রজ্জতি চ. অভিনন্দতীতি সপ্পীতিকতণ্হাৰসেন নন্দতি হট্ঠপহট্ঠো হোতি, দিট্ঠাভিনন্দনায ৰা অভিনন্দতি. রাগো উপ্পজ্জতীতি অস্সাদেন্তস্স রাগো উপ্পজ্জতি নাম. ইদং অট্ঠপি লোভসহগতানি গহেত্ৰা ৰুত্তং. দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতি অভিনন্দন্তস্স অত্তা অত্তনিযন্তিআদিৰসেন চতূহিপি চিত্তেহি সম্পযুত্তা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. অসন্নিট্ঠানগতস্স পনেত্থ ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি. ৰিক্খেপগতস্স উদ্ধচ্চং, অকতং ৰত মে কল্যাণন্তি ৰিপ্পটিসারিনো দোমনস্সং. তং আরব্ভাতি তানি সুচিণ্ণানি আরম্মণং কত্ৰাতি অত্থো. বহুৰচনস্স হেস একৰচনাদেসো, জাতিৰসেন ৰা একৰচনমেৰেতং.
৪০৬. অরহা মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি মগ্গৰীথিযং ফলানন্তরস্স ভৰঙ্গস্স অতিক্কমৰসেন ৰুট্ঠহিত্ৰা. পচ্চৰেক্খণচিত্তানি পনস্স কিরিযাব্যাকতানি. এৰং কিরিযাব্যাকতস্স আরম্মণপচ্চযং দস্সেত্ৰা পুন ৰিপাকাব্যাকতস্স দস্সেতুং সেক্খা ৰাতিআদিমাহ. কুসলে নিরুদ্ধেতি ৰিপস্সনাজৰনৰীথিযা পচ্ছিন্নায. ৰিপাকোতি কামাৰচরৰিপাকো. তদারম্মণতাতি তদারম্মণতায, তং কুসলস্স জৰনস্স আরম্মণভূতং ৰিপস্সিতকুসলং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ন কেৰলঞ্চ তদারম্মণৰসেনেৰ, পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেনাপি. ৰিপাকো হি কম্মং আরম্মণং কত্ৰা গহিতপটিসন্ধিকস্স কুসলারম্মণো হোতিযেৰ, সো পন দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ইধ ন দস্সিতো.
কুসলং অস্সাদেতীতিআদি অকুসলজৰনাৰসানে কুসলারম্মণৰিপাকং দস্সেতুং ৰুত্তং. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনৰিপাকস্সাতি ইদং দুব্বিঞ্ঞেয্যম্পি সমানং মহগ্গতৰিপাকস্স তদারম্মণভাৰেন অনুপ্পত্তিতো লব্ভমানকৰসেন ৰুত্তং. কিরিযস্সাতি অরহত্তং পত্ৰা অসমাপন্নপুব্বে আকাসানঞ্চাযতনে পটিলোমতো ৰা একন্তরিকৰসেন ৰা সমাপন্নকিরিযায. চেতোপরিযঞাণস্সাতিআদীনি পরতো আৰজ্জনায যোজেতব্বানি. যা এতেসং আৰজ্জনা, তস্সা কুসলা খন্ধা আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.
৪০৭-৪০৯. রাগন্তি অত্তনো ৰা পরস্স ৰা রাগং. অত্তনো রাগৰসেন পনেত্থ ৰণ্ণনা পাকটা হোতি. অস্সাদেতীতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. ৰিচিকিচ্ছাদীসু পন তীসু অস্সাদেতব্বতায অভাৰেন ‘‘অস্সাদেতী’’তি ন ৰুত্তং. দিট্ঠি পনেত্থ উপ্পজ্জতি, সা অস্সাদেতীতি পদস্স পরিহীনত্তা আগতপটিপাটিযা পঠমং ন ৰুত্তা. ৰিচিকিচ্ছাদীসুযেৰ তং তং সভাগং পঠমং ৰত্ৰা তস্স তস্স অনন্তরা ৰুত্তা. ইমেসু চ পন রাগাদীসু ‘‘কিং মে পাপধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি অক্খন্তিৰসেন ৰা, ‘‘কতং পাপং কতং লুদ্ধ’’ন্তি ৰিপ্পটিসারাদিৰসেন ৰা দোমনস্সুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা.
৪১০. চক্খুং অনিচ্চতোতি ৰিপস্সনানুক্কমেন ওল়ারিকাযতনানি ৰত্থুরূপঞ্চাতি একাদস রূপানি পাকটত্তা গহিতানি. পুন রূপাযতনাদীনি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং আরম্মণত্তা গহিতানি. যস্মা পনেসা ৰিঞ্ঞাণকাযৰসেন দেসনা, ন ধাতুৰসেন, তস্মা মনোধাতু ন গহিতা. এৰং সব্বত্থ গহিতাগহিতং ৰেদিতব্বং.
৪১১. ফলং পচ্চৰেক্খন্তি নিব্বানং পচ্চৰেক্খন্তীতি পচ্চৰেক্খণকুসলস্স আরম্মণদস্সনত্থং ৰুত্তং.
৪১৩-৪১৬. আরম্মণাধিপতিনিদ্দেসে সেক্খপুথুজ্জনানং ৰসেন চতুভূমককুসলং দস্সিতং, তথা সহজাতাধিপতিনিদ্দেসে. অরহতো উত্তমধম্মং অধিগতত্তা লোকিযকুসলেসু গরুকারো নত্থীতি অগ্গমগ্গোৰ দস্সিতো.
৪১৭. অনন্তরপচ্চযে পুরিমা পুরিমাতি একভূমকাপি নানাভূমকাপি কুসলা একতো কত্ৰা ৰুত্তা. অনুলোমং গোত্রভুস্স, অনুলোমং ৰোদানস্সাতি নানারম্মণৰসেন. গোত্রভু মগ্গস্স, ৰোদানং মগ্গস্সাতি নানাভূমিৰসেন. কুসলং ৰুট্ঠানস্সাতি এত্থ পন কুসলন্তি তেভূমককুসলং. ৰুট্ঠানন্তি তেভূমকৰিপাকং. তেহি কুসলজৰনৰীথিতো ৰুট্ঠহন্তি, তস্মা ৰুট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তং দুৰিধং হোতি – তদারম্মণং ভৰঙ্গঞ্চ. তত্থ কামাৰচরকুসলস্স উভযম্পি ৰুট্ঠানং হোতি, মহগ্গতস্স ভৰঙ্গমেৰ. মগ্গো ফলস্সাতি ইদং যস্মা লোকুত্তরৰিপাকং জৰনৰীথিপরিযাপন্নত্তা ৰুট্ঠানং নাম ন হোতি, তস্মা ৰিসুং ৰুত্তং. অনুলোমং সেক্খাযাতি অসেক্খায কুসলং অনন্তরং ন হোতি, তস্মা ৰিভাগং করোতি. ফলসমাপত্তিযাতি সোতাপত্তিফলসকদাগামিফলঅনাগামিফলসমাপত্তিযাপি. ফলসমাপত্তিযাতি অনাগামিফলসমাপত্তিযা. অকুসলে দুৰিধম্পি ৰুট্ঠানং লব্ভতি. ৰিপাকাব্যাকতা কিরিযাব্যাকতাতি এত্থ ৰিপাকাব্যাকতা ৰিপাকাব্যাকতানংযেৰ, কিরিযাব্যাকতা কিরিযাব্যাকতানংযেৰ ৰেদিতব্বা. ভৰঙ্গং আৰজ্জনাযাতিআদি ৰোমিস্সকৰসেন ৰুত্তং. তত্থ কিরিযাতি কামাৰচরকিরিযা. সা দুৰিধস্সাপি ৰুট্ঠানস্স অনন্তরপচ্চযো হোতি, মহগ্গতা ভৰঙ্গস্সেৰ. ইতি যে হেট্ঠা পচ্চযৰিভঙ্গনিদ্দেসে ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি আরভিত্ৰা কুসলং কুসলস্স, কুসলং অব্যাকতস্স, অকুসলং অকুসলস্স, অকুসলং অব্যাকতস্স, অব্যাকতং অব্যাকতস্স, অব্যাকতং কুসলস্স, অব্যাকতং অকুসলস্সাতি সত্ত ৰারা দস্সিতা; তেসং ৰসেন ইধ সঙ্খেপতো অনন্তরপচ্চযো ৰিভত্তো.
ৰিত্থারতো পনেত্থ –
দসধা সত্তরসধা, সমসট্ঠিৰিধেন চ;
বহুধাপি চ নিদ্দেসং, সাধুকং উপলক্খযে.
অযঞ্হি অনন্তরপচ্চযো ন কেৰলং সত্তধাৰ নিদ্দেসং লভতি, কুসলং পন কুসলস্স ৰিপাকস্স; অকুসলং অকুসলস্স ৰিপাকস্স; ৰিপাকং ৰিপাকস্স কিরিযস্স; কিরিযং কুসলস্স অকুসলস্স ৰিপাকস্স কিরিযস্সাতি এৰং দসধাপি নিদ্দেসং লভতি. ন কেৰলং দসধাযেৰ, কুসলং পন কুসলস্স কুসলৰিপাকস্স অকুসলৰিপাকস্স; অকুসলং অকুসলস্স অকুসলৰিপাকস্স কুসলৰিপাকস্স; কুসলৰিপাকং কুসলৰিপাকস্স অকুসলৰিপাকস্স কিরিযস্স; অকুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকস্স কুসলৰিপাকস্স কিরিযস্স; কিরিযং কিরিযস্স কুসলস্স অকুসলস্স কুসলৰিপাকস্স অকুসলৰিপাকস্সাতি এৰং সত্তরসধা নিদ্দেসং লভতি.
ন কেৰলঞ্চ সত্তরসধাৰ সমসট্ঠিৰিধেনাপি নিদ্দেসং লভতেৰ. কথং? কামাৰচরকুসলঞ্হি ভূমিভেদেন চতুব্বিধস্স কুসলস্স অনন্তরপচ্চযো হোতি, রূপাৰচরারূপাৰচরং সকসকভূমিকস্সেৰাতি কুসলং কুসলস্স ছব্বিধেন অনন্তরপচ্চযো. কামাৰচরকুসলং পন কামাৰচরকুসলৰিপাকস্স অকুসলৰিপাকস্স রূপাৰচরৰিপাকস্স অরূপাৰচরৰিপাকস্স লোকুত্তরৰিপাকস্স; রূপাৰচরকুসলং রূপাৰচরৰিপাকস্স কামাৰচরকুসলৰিপাকস্স; অরূপাৰচরকুসলং কামাৰচরকুসলৰিপাকস্স রূপাৰচরঅরূপাৰচরলোকুত্তরৰিপাকস্স; লোকুত্তরকুসলং লোকুত্তরৰিপাকস্সাতি কুসলং ৰিপাকস্স দ্ৰাদসৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. অকুসলং অকুসলস্স অকুসলৰিপাকস্স তেভূমককুসলৰিপাকস্সাতি পঞ্চৰিধেন অনন্তরপচ্চযো.
কামাৰচরকুসলৰিপাকং কামাৰচরকুসলৰিপাকস্স অকুসলৰিপাকস্স রূপাৰচরৰিপাকস্স অরূপাৰচরৰিপাকস্সাতি কামাৰচরকুসলৰিপাকং ৰিপাকস্স চতুব্বিধেন অনন্তরপচ্চযো. রূপাৰচরৰিপাকং তেভূমককুসলৰিপাকস্সাতি তিৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. অরূপাৰচরৰিপাকং অরূপাৰচরৰিপাকস্স কামাৰচরকুসলৰিপাকস্সাতি দুৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. লোকুত্তরৰিপাকং চতুভূমককুসলৰিপাকস্সাতি চতুব্বিধেন অনন্তরপচ্চযো. এৰং কুসলৰিপাকং ৰিপাকস্স তেরসধাপি অনন্তরপচ্চযো. অকুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকস্স কামাৰচরকুসলৰিপাকস্সাতি দুৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. এৰং সব্বথাপি ৰিপাকং ৰিপাকস্স পঞ্চদসৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. কামাৰচরকুসলৰিপাকং পন কামাৰচরকিরিযস্স, তথা অকুসলৰিপাকং, তথা রূপাৰচরৰিপাকং, তথা অরূপাৰচরৰিপাকঞ্চাতি ৰিপাকং কিরিযস্স চ চতুব্বিধেন অনন্তরপচ্চযো.
কামাৰচরকিরিযং তেভূমককিরিযস্স, রূপাৰচরারূপাৰচরকিরিযং রূপাৰচরারূপাৰচরানঞ্ঞেৰাতি কিরিযং কিরিযস্স পঞ্চৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. কামাৰচরকিরিযং অকুসলৰিপাকস্স চেৰ চতুভূমককুসলৰিপাকস্স চ, রূপাৰচরকিরিযং কামাৰচরকুসলৰিপাকরূপাৰচরৰিপাকানং অরূপাৰচরকিরিযং চতুভূমককুসলৰিপাকস্সাপীতি কিরিযং ৰিপাকস্স একাদসৰিধেন অনন্তরপচ্চযো. কামাৰচরকিরিযং পন কামাৰচরকুসলস্স অকুসলস্সাতি কুসলাকুসলানং দুৰিধেন অনন্তরপচ্চযো হোতি. এৰং সমসট্ঠিৰিধেনাপি নিদ্দেসং লভতি.
ন কেৰলঞ্চ সমসট্ঠিৰিধেনেৰ, বহুৰিধেনাপি লভতেৰ. কথং? কামাৰচরপঠমমহাকুসলচিত্তং তাৰ অত্তনো, চতুন্নঞ্চ রূপাৰচরকুসলানং পাদকযোগেন সোল়সন্নং সোমনস্সলোকুত্তরানন্তি একৰীসতিযা চ কুসলানং, জৰনপরিযোসানে তদারম্মণভৰঙ্গৰসেন উপ্পজ্জমানানং একাদসন্নং কামাৰচরৰিপাকানং, ভৰঙ্গৰসেনেৰ পৰত্তানং রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকানং, ফলসমাপত্তিৰসেন পৰত্তানং দ্ৰাদসন্নং লোকুত্তরৰিপাকানন্তি এৰং একৰীসতিযা কুসলানং; দ্ৰত্তিংসায ৰিপাকানন্তি তেপঞ্ঞাসায চিত্তানং অনন্তরপচ্চযো হোতি. তথা দুতিযকুসলচিত্তং. ততিযচতুত্থানি পন ঠপেত্ৰা উপরিভূমককুসলানি চ লোকুত্তরৰিপাকানি চ সেসএকৰীসতিচিত্তানং. পঞ্চমছট্ঠানি অত্তনো চ, নৰন্নঞ্চ উপরিভূমকউপেক্খাকুসলানং, তেৰীসতিযা চ ৰিপাকানন্তি তেত্তিংসায. সত্তমঅট্ঠমানি একৰীসতিযাৰ.
পঞ্চ রূপাৰচরকুসলানি অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমানং রূপাৰচরকুসলানং, চতুন্নম্পি ঞাণসম্পযুত্তমহাৰিপাকানং, পঞ্চন্নং রূপাৰচরৰিপাকানঞ্চাতি দসন্নং. এতেনেৰ চ নযেন অরূপাৰচরকুসলেসু পঠমং অত্তনো ৰিপাকেন সদ্ধিং একাদসন্নং, দুতিযং দ্ৰাদসন্নং, ততিযং তেরসন্নং, চতুত্থং চুদ্দসন্নং ফলসমাপত্তিযা চাতি পন্নরসন্নং লোকুত্তরকুসলং অত্তনো অত্তনো ৰিপাকস্সেৰ. অট্ঠসু লোভসহগতেসু একেকং অকুসলং একাদসন্নং কামাৰচরৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নৰন্নং, মহগ্গতৰিপাকানং অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একৰীসতিযা. দ্ৰে দোমনস্সসহগতানি উপেক্খাসহগতানং ছন্নং কামাৰচরৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি সত্তন্নং. ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতদ্ৰযং সোমনস্সসহগতাহেতুকৰিপাকেন সদ্ধিং একাদসন্নং কামাৰচরৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নৰন্নং রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একৰীসতিযা.
কুসলৰিপাকপঞ্চৰিঞ্ঞাণা কুসলৰিপাকমনোধাতুযা, মনোধাতু দ্ৰিন্নং ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং. তাসু দ্ৰীসু সোমনস্সসহগতা দসন্নং ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং ভৰঙ্গভূতানং তদারম্মণকালে অত্তনো পচ্ছিমস্স ৰোট্ঠব্বনকিরিযস্স চাতি দ্ৰাদসন্নং. উপেক্খাসহগতাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু পন আৰজ্জনমনোধাতুযা দ্ৰিট্ঠানিকায আৰজ্জনমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা দসন্নঞ্চ ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনন্তি দ্ৰাদসন্নমেৰ. তিহেতুকমহাৰিপাকা সোমনস্সসহগতাহেতুকৰজ্জানং দসন্নম্পি কামাৰচরৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকানং আৰজ্জনদ্ৰযস্স চাতি একৰীসতিযা, দুহেতুকৰিপাকা ঠপেত্ৰা মহগ্গতৰিপাকে সেসানং দ্ৰাদসন্নং. পঞ্চ রূপাৰচরৰিপাকা তেভূমককুসলৰিপাকসহেতুকপটিসন্ধিচিত্তানং সত্তরসন্নং আৰজ্জনদ্ৰযস্স চাতি একূনৰীসতিযা. অরূপাৰচরৰিপাকেসু পঠমং কামাৰচরকুসলৰিপাকতিহেতুকপটিসন্ধিচিত্তানং, চতুন্নং অরূপাৰচরৰিপাকচিত্তানং চতুন্নং মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্স চাতি নৰন্নং. দুতিযং হেট্ঠিমৰিপাকং ৰজ্জেত্ৰা অট্ঠন্নং, ততিযং দ্ৰে হেট্ঠিমানি ৰজ্জেত্ৰা সত্তন্নং, চতুত্থং তীণি হেট্ঠিমানি ৰজ্জেত্ৰা ছন্নং চত্তারি লোকুত্তরৰিপাকানি তিহেতুকৰিপাকানং তেরসন্নং অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি চুদ্দসন্নং.
অকুসলৰিপাকপঞ্চৰিঞ্ঞাণা অকুসলৰিপাকমনোধাতুযা, মনোধাতু অকুসলৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা. সা তদারম্মণকালে অত্তনো পচ্ছিমস্স চুতিকালে পটিসন্ধিৰসেন ভৰঙ্গৰসেন চ পৰত্তানং ইতরেসম্পি নৰন্নং কামাৰচরৰিপাকানং উপেক্খাসহগতানং দ্ৰিন্নং পরিত্তকিরিযানঞ্চাতি দ্ৰাদসন্নং. কিরিযমনোধাতু দসন্নং ৰিঞ্ঞাণানং হসিতুপ্পাদকিরিযা পঞ্চৰোকারে ভৰঙ্গৰসেন পৰত্তানং নৰন্নং তিহেতুকৰিপাকানং, তদারম্মণৰসেন পৰত্তানং পঞ্চন্নং সোমনস্সসহগতৰিপাকানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন তেরসন্নং. ৰোট্ঠব্বনকিরিযা ঠপেত্ৰা কিরিযমনোধাতুং দসন্নং কামাৰচরকিরিযানং, কামাৰচরকুসলাকুসলানং পঞ্চৰোকারে ভৰঙ্গৰসেন পৰত্তানং পন্নরসন্নং ৰিপাকচিত্তানঞ্চাতি পঞ্চচত্তালীসায.
কামাৰচরতিহেতুকসোমনস্সসহগতকিরিযদ্ৰযং ভৰঙ্গৰসেন পৰত্তানং তেরসন্নং তিহেতুকৰিপাকানং তদারম্মণৰসেন পঞ্চন্নং সোমনস্সসহগতৰিপাকানং পরিকম্মৰসেন পৰত্তমানানং চতুন্নং রূপাৰচরকিরিযানং অরহত্তফলসমাপত্তিযা অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৰাৰীসতিযা দুহেতুকসোমনস্সসহগতকিরিযদ্ৰযং যথাৰুত্তানং তেরসন্নং ভৰঙ্গচিত্তানং পঞ্চন্নং তদারম্মণানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন সত্তরসন্নং. কামাৰচরতিহেতুকউপেক্খাসহগতকিরিযদ্ৰযং তেসংযেৰ তেরসন্নং ভৰঙ্গানং, তদারম্মণৰসেন পৰত্তানং ছন্নং উপেক্খাসহগতৰিপাকানং, পরিকম্মৰসেন পৰত্তানং একিস্সা রূপাৰচরকিরিযায চতুন্নং অরূপাৰচরকিরিযানং অরহত্তফলসমাপত্তিযা অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন চতুৰীসতিযা. দুহেতুকউপেক্খাসহগতকিরিযদ্ৰযং তেসংযেৰ তেরসন্নং ভৰঙ্গানং ছন্নং তদারম্মণানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন অট্ঠারসন্নং. রূপাৰচরকিরিযেসু একেকং নৰন্নং পঞ্চৰোকারে তিহেতুকভৰঙ্গানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি দসন্নং. অরূপাৰচরকিরিযেসু পঠমং পঞ্চৰোকারে নৰন্নং ভৰঙ্গানং, চতুৰোকারে একস্স অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একাদসন্নং. দুতিযং চতুৰোকারে দ্ৰে ভৰঙ্গানি লভতি. ততিযং তীণি, চতুত্থং চত্তারি ফলসমাপত্তিঞ্চাতি তেসু একেকং যথাপটিপাটিযা একাদসন্নং দ্ৰাদসন্নং তেরসন্নং পঞ্চদসন্নঞ্চ অনন্তরপচ্চযো হোতি. এৰং বহুৰিধেনাপি নিদ্দেসং লভতি. তেন ৰুত্তং –
‘‘দসধা সত্তরসধা, সমসট্ঠিৰিধেন চ;
বহুধাপি চ নিদ্দেসং, সাধুকং উপলক্খযে’’তি.
সমনন্তরপচ্চযাদযো উত্তানত্থাযেৰ.
৪২৩. উপনিস্সযে সদ্ধং উপনিস্সাযাতি কম্মকম্মফলইধলোকপরলোকাদীসু সদ্ধং উপনিস্সযং কত্ৰা. যথা হি পুরিসো হেট্ঠাপথৰিযং উদকং অত্থীতি সদ্দহিত্ৰা পথৰিং খনতি, এৰং সদ্ধো কুলপুত্তো দানাদীনং ফলঞ্চ আনিসংসঞ্চ সদ্দহিত্ৰা দানাদীনি পৰত্তেতি. তস্মা ‘‘সদ্ধং উপনিস্সাযা’’তি ৰুত্তং.
সীলং উপনিস্সাযাতিআদীসুপি ইমে সীলাদযো ধম্মে উপনিস্সযং কত্ৰাতি অত্থো. সীলৰা হি সীলানুভাৰেসু সীলানিসংসেসু চ কুসলো সীলং উপনিস্সায সীলৰন্তানং দানং দেতি, উপরূপরি সীলং সমাদিযতি সুপরিসুদ্ধং অখণ্ডং, চাতুদ্দসীআদীসু পক্খদিৰসেসু উপোসথকম্মং করোতি, সীলসম্পদং নিস্সায ঝানাদীনি উপ্পাদেতি. বহুস্সুতোপি দানাদিপুঞ্ঞকিরিযাযত্তা সব্বসম্পত্তিযো দানাদীনঞ্চ সঙ্কিলেসৰোদানাদিভেদং সুতমযায পঞ্ঞায পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতো সুতং উপনিস্সায দানাদীনি পৰত্তেতি. চাগৰাপি চাগাধিমুত্তো অত্তনো চাগসম্পদং উপনিস্সায দানং দেতি, সীলৰন্তো হুত্ৰা দিন্নং মহপ্ফলন্তি সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং করোতি, তায পটিপত্তিযা পরিসুদ্ধচিত্তো ঝানাদীনি উপ্পাদেতি. পঞ্ঞৰাপি ইধলোকপরলোকহিতঞ্চেৰ লোকসমতিক্কমনুপাযঞ্চ উপপরিক্খন্তো ‘‘সক্কা ইমায পটিপত্তিযা ইধলোকহিতম্পি পরলোকহিতম্পি লোকসমতিক্কমনূপাযঞ্চ সম্পাদেতু’’ন্তি পঞ্ঞং উপনিস্সায দানাদীনি পৰত্তেতি. যস্মা পন ন কেৰলং সদ্ধাদযো দানাদীনংযেৰ উপনিস্সযা, অত্তনো অপরভাগে উপ্পজ্জমানানং সদ্ধাদীনম্পি উপনিস্সযা এৰ, তস্মা সদ্ধা সীলং সুতং চাগো পঞ্ঞা সদ্ধায সীলস্স সুতস্স চাগস্স পঞ্ঞাযাতি ৰুত্তং.
পরিকম্মন্তি অনন্তরং অগ্গহেত্ৰা পুব্বভাগে পরিকম্মং গহেতব্বং. যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্সাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং দিব্বচক্খুপরিকম্মমেৰ, পরিকম্মং ৰিসুং নত্থি. দিব্বচক্খুস্সেৰ পরিভণ্ডঞাণানি এতানি, তস্মিং ইজ্ঝমানে ইজ্ঝন্তি এৰং সন্তেপি তদধিমুত্ততায সহিতং দিব্বচক্খুপরিকম্মং তেসং পরিকম্মন্তি ৰেদিতব্বং. ন হি এতানি সব্বেসং দিব্বচক্খুকানং সমগতিকানি হোন্তি. তস্মা ভৰিতব্বমেত্থ পরিকম্মৰিসেসেনাতি. দিব্বচক্খু দিব্বায সোতধাতুযাতি দূরে রূপানি দিস্ৰা তেসং সদ্দং সোতুকামস্স দিব্বচক্খু সোতধাতুৰিসুদ্ধিযা উপনিস্সযো হোতি. তেসং পন সদ্দং সুত্ৰা তত্থ গন্তুকামতাদিৰসেন দিব্বসোতধাতু ইদ্ধিৰিধঞাণস্স উপনিস্সযো হোতি. এৰং সব্বত্থ তস্স তস্স উপকারকভাৰৰসেন উপনিস্সযপচ্চযতা ৰেদিতব্বা.
মগ্গং উপনিস্সায অনুপ্পন্নং সমাপত্তিন্তি তেন তেন মগ্গেন সিথিলীকতপারিপন্থকত্তা পহীনপারিপন্থকত্তা চ তং তং সমাপত্তিং উপ্পাদেন্তীতি তেসং মগ্গো সমাপত্তিযা উপনিস্সযো হোতি. ৰিপস্সন্তীতি উপরূপরিমগ্গত্থায ৰিপস্সন্তি. অত্থপটিসম্ভিদাযাতিআদি পটিসম্ভিদানং মগ্গপটিলাভেনেৰ ইজ্ঝনতো ৰুত্তং. এৰংইদ্ধানঞ্চ পনেতাসং পচ্ছা তেসু তেসু আরম্মণেসু পৰত্তিযা মগ্গোৰ উপনিস্সযো নাম হোতি.
সদ্ধং উপনিস্সায মানং জপ্পেতীতি অহমস্মি সদ্ধো পসন্নোতি মানং পৰত্তেতি. দিট্ঠিং গণ্হাতীতি তস্মিং তস্মিং ৰচনে সদ্ধাৰসেনেৰ গন্ত্ৰা পঞ্ঞায অত্থং অনুপপরিক্খন্তো ‘‘অত্থি পুগ্গলো’’তিআদিৰসেন দিট্ঠিং গণ্হাতি. সীলং সুতং চাগং পঞ্ঞন্তি অহমস্মি সীলৰা সুতৰা চাগী পঞ্ঞাসম্পন্নোতি মানং জপ্পেতি. সীলসুতচাগপঞ্ঞাসু পন মানমঞ্ঞনং ৰিয দিট্ঠিমঞ্ঞনং উপ্পাদেন্তো দিট্ঠিং গণ্হাতি. রাগস্সাতিআদীসু সদ্ধাদিসম্পদং উপনিস্সায অত্তুক্কংসনকালে তেসু একেকো ধম্মো রাগস্স, পরৰম্ভনকালে দোসস্স, উভযেন সম্পযুত্তস্স মোহস্স, ৰুত্তপ্পকারানং মানদিট্ঠীনং, সদ্ধাদিসম্পদং উপনিস্সায ভৰভোগসম্পত্তিপত্থনায উপনিস্সযো হোতি. এৰমেত্থ লোকিযকুসলঞ্ঞেৰ দস্সিতং. লোকুত্তরং পন সন্তং পণীতং উত্তমং অকুসলৰিদ্ধংসনং. তস্মা চন্দো ৰিয অন্ধকারতমানং ন অকুসলস্স উপনিস্সযো হোতীতি ন গহিতং.
আতাপেতীতিআদি কাযিকদুক্খৰসেন অব্যাকতধম্মদস্সনত্থং ৰুত্তং. সদ্ধো হি সদ্ধং নিস্সায অতিসীতং অতিউণ্হন্তি অনোসক্কিত্ৰা নানপ্পকারানি নৰকম্মৰেয্যাৰচ্চাদীনি করোন্তো অত্তানং আতাপেতি পরিতাপেতি, ভোগং উপ্পাদেত্ৰা পুঞ্ঞানি করিস্সামীতি পরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. সীলৰাপি সীলানুরক্খণত্থং অব্ভোকাসিকত্তাদিৰসেন অত্তানং আতাপেতি পরিতাপেতি, পিণ্ডচারিকত্তাদিৰসেন পরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. সুতৰাপি বাহুস্সচ্চানুরূপং পটিপত্তিং পটিপজ্জিস্সামীতি ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জন্তো অত্তানং আতাপেতি পরিতাপেতি, পরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. চাগৰাপি চাগাধিমুত্ততায অত্তনো যাপনমত্তেপি পচ্চযে অনৰসেসেত্ৰা পরিচ্চজন্তো, অঙ্গাদিপরিচ্চাগং ৰা পন করোন্তো অত্তানং আতাপেতি পরিতাপেতি, পরিচ্চজিতব্বস্স ৰত্থুনো উপ্পাদনত্থং পরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. পঞ্ঞৰাপি উপরূপরি পঞ্ঞং ৰড্ঢেস্সামীতি সপ্পঞ্ঞতং নিস্সায সীতুণ্হাদীনি অগণেত্ৰা সজ্ঝাযমনসিকারেসু যোগং করোন্তো অত্তানং আতাপেতি পরিতাপেতি, মিচ্ছাজীৰে আদীনৰং সম্মাজীৰে চ আনিসংসং দিস্ৰা মিচ্ছাজীৰং পহায পরিসুদ্ধেন আজীৰেন জীৰিতৰুত্তিং পরিযেসন্তো পরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি.
কাযিকস্স সুখস্সাতি সদ্ধাদিসম্পত্তিং উপনিস্সায উপ্পন্নানি সুখোপকরণানি পরিভুঞ্জনকালে সদ্ধাদিসমুট্ঠানপণীতরূপফুটকাযস্স চ তেসং ৰসেন অৰিপ্পটিসারমূলকপামোজ্জপীতিসমুট্ঠানরূপফুটকাযস্স চ সুখুপ্পত্তিকালে তেসং কটত্তা উপ্পন্নৰিপাকসুখকালে চ কাযিকস্স সুখস্স, ৰুত্তনযেনেৰ দুক্খুপ্পত্তিকালে সদ্ধাদিগুণসম্পত্তিং অসহমানেহি পযুত্তৰধবন্ধনাদিকালে চ কাযিকস্স দুক্খস্স, সদ্ধাদযো উপনিস্সায পৰত্তিতফলসমাপত্তিকালে পন ফলসমাপত্তিযা এতেসু একেকো উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বো. কুসলং কম্মন্তি কুসলচেতনা অত্তনো ৰিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো, সা পন বলৰচেতনাৰ লব্ভতি, ন দুব্বলা. তত্রিদং ৰত্থু – একা কির ইত্থী উব্বন্ধিতুকামা রুক্খে রজ্জুং লগ্গেত্ৰা সংৰিধাতব্বং সংৰিদহতি. অথেকো চোরো রত্তিভাগে তং গেহং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ইমায রজ্জুযা কিঞ্চিদেৰ বন্ধিত্ৰা হরিস্সামী’’তি সত্থেন ছিন্দিতুং উপগতো. অথ সা রজ্জু আসীৰিসো হুত্ৰা সুসূতি অকাসি. চোরো ভীতো অপসক্কি. ইত্থী অত্তনো নিৰেসনা নিক্খমিত্ৰা রজ্জুপাসে গীৰং পটিমুঞ্চিত্ৰা উব্বন্ধা কালমকাসি. এৰং বলৰচেতনা অন্তরাযে নিৰারেত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স উপনিস্সযো হোতি. ন পনেতং একন্ততো গহেতব্বং. কতোকাসঞ্হি কম্মং এৰ ৰিপাকস্স অন্তরাযং পটিবাহিত্ৰা ৰিপচ্চতি, ৰিপাকজনকং পন কম্মং ৰিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি ন ৰত্তব্বং. কম্মন্তি এত্থ চতুভূমকম্পি ৰেদিতব্বং. যং পন পরতো ‘‘মগ্গো ফলসমাপত্তিযা’’তি ৰুত্তং, তং অচেতনাৰসেন. তেনেতং দীপেতি – যো কোচি ৰিপাকজনকো ধম্মো, সো অত্তনো ৰিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো হোতীতি.
রাগং উপনিস্সায পাণং হনতীতি যস্মিং ৰত্থুস্মিং সারত্তো হোতি, তস্মিং ৰা ৰিরুদ্ধং, তস্স ৰা অত্থায পাণং হনতি. অদিন্নাদানাদীসুপি এতেনেৰুপাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সন্ধিং ছিন্দতীতি অদিন্নাদানৰসেন ৰুত্তং. তত্থ সন্ধিন্তি গেহসন্ধিং. নিল্লোপং হরতীতি নিলীযিত্ৰা হরতি. একাগারিকং করোতীতি বহূহি সদ্ধিং একমেৰ গেহং পরিৰারেত্ৰা ৰিলুম্পতি. পরিপন্থে তিট্ঠতীতি পন্থদূহনকম্মং করোতি. দোসং উপনিস্সাযাতিআদীসু ‘‘অনত্থং মে অচরী’’তিআদিৰসেন উপ্পন্নং দোসং উপনিস্সযং কত্ৰা. মোহং উপনিস্সাযাতি পাণাতিপাতাদীসু আদীনৰপটিচ্ছাদকং মোহং উপনিস্সযং কত্ৰা. মানং উপনিস্সাযাতি অহং কিং হনিতুং ন সক্কোমি, আদাতুং ন সক্কোমীতি মানং উপনিস্সযং কত্ৰা. কেনচি ৰা পন অৰঞ্ঞাতো হোতি পরিভূতো হীল়িতো, তং ওমানং উপনিস্সযং কত্ৰাতিপি অত্থো. দিট্ঠিং উপনিস্সাযাতি যঞ্ঞাদীসু ব্রাহ্মণাদযো ৰিয পাদসিকমিলক্খুআদযো ৰিয চ দিট্ঠিং উপনিস্সযং কত্ৰা. পত্থনং উপনিস্সাযাতি ‘‘সচে মে ইদং নাম ইজ্ঝিস্সতি, এৰরূপং তে বলিকম্মং করিস্সামীতি এৰং দেৰতাযাচনসঙ্খতং ৰা, অসুকং নাম মে ঘাতেত্ৰা দেহি, অসুকস্স সন্তকং আহর, এহি ৰা মে এতানি কম্মানি করোন্তস্স সহাযো হোহী’’তি এৰমাদিং ৰা পত্থনং উপনিস্সযং কত্ৰা. রাগো দোসো মোহো মানো দিট্ঠি পত্থনা রাগস্সাতি. এত্থ রাগো রাগস্সাপি উপনিস্সযো হোতি দোসাদীনম্পি. দোসাদীসুপি এসেৰ নযো.
পাণাতিপাতো পাণাতিপাতস্সাতি পাণাতিপাতী অসংৰরে ঠিতত্তা অঞ্ঞম্পি পাণং হনতি. যো ৰা এতেন হতো, তস্স ঞাতিমিত্তেহি উপদ্দুতো তেসু অঞ্ঞম্পি হনতি. এৰং পাণাতিপাতো পাণাতিপাতস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. ভণ্ডসামিকং পন গোপকং ৰা ঘাতেত্ৰা পরভণ্ডহরণে, সামিকং ঘাতেত্ৰা তস্স দারাতিক্কমে, নাহং হনামীতি মুসাভণনে, কতস্স পটিচ্ছাদনত্থায অকতস্স ৰা করণত্থায পেসুঞ্ঞং উপসংহারে, তেনেৰ নযেন ফরুসৰাচানিচ্ছারণে, সম্ফপ্পলাপভণনে, পরং হনিত্ৰা অভিজ্ঝাযিতব্বপরৰিত্তূপকরণাভিজ্ঝাযনে, যো তেন ঘাতিতো হোতি; তস্স মিত্তামচ্চা উচ্ছিজ্জন্তূতিআদিচিন্তনে ‘‘এৰং মে পাণাতিপাতো নিজ্জিণ্ণো ভৰিস্সতী’’তি দুক্করকারিকাদিৰসেন দিট্ঠিগ্গহণকালে পাণাতিপাতো অদিন্নাদানাদীনম্পি উপনিস্সযো হোতি. ইমিনা উপাযেন অদিন্নাদানাদিমূলকেসুপি চক্কেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
মাতুঘাতিকম্মং মাতুঘাতিকম্মস্সাতি অঞ্ঞং মাতরং হনন্তং দিস্ৰা ‘‘ৰট্টতি এৰং কাতু’’ন্তি অত্তনো মাতরং হনন্তস্স ৰা, একস্মিং ভৰে হন্ত্ৰা অপরস্মিম্পি হননৰসেন ৰা, একস্মিংযেৰ ভৰে ‘‘গচ্ছ, মে মাতরং হনাহী’’তি পুনপ্পুনং আণাপনৰসেন ৰা, দ্ৰীহি পহারেহি নিযতমরণায দুতিযপহারদানৰসেন ৰা মাতুঘাতিকম্মং মাতুঘাতিকম্মস্স উপনিস্সযো হোতি. সেসানিপি যথাযোগং ইমিনাৰ নযেন ৰেদিতব্বানি. যস্মা পন বলৰাকুসলং দুব্বলাকুসলস্স উপনিস্সযো ন হোতি, তস্মা কম্মপথানন্তরিযকম্মৰসেনেৰ দেসনা কতাতি ৰদন্তি. তং ন একন্ততো গহেতব্বং. পাণাতিপাতাদীনি হি কত্ৰা ‘‘কস্মা এৰমকাসী’’তি চোদিযমানো কোপমত্তকম্পি করোতি. ৰিপ্পটিসারীপি হোতি. অপ্পমত্তকেপি চ কিলেসে উপ্পন্নে তং ৰড্ঢেত্ৰা ৰীতিক্কমং করোতি. তস্মা বলৰং দুব্বলস্স দুব্বলঞ্চ বলৰস্সাপি উপনিস্সযো হোতিযেৰ. যং পন পচ্চযৰিভঙ্গস্স উদ্দেসৰণ্ণনাযং ৰুত্তং ‘‘বলৰকারণট্ঠেন উপনিস্সযো হোতী’’তি, তং কারণভাৰস্সেৰ বলৰতায ৰুত্তং, ন উপনিস্সযপচ্চযধম্মানং. কম্মকিলেসা হি বলৰন্তোপি দুব্বলাপি বলৰকারণং হোন্তিযেৰ.
রাগং উপনিস্সায দানং দেতীতিআদীসু অহো ৰতাহং চাতুমহারাজিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্যন্তি উপপত্তিভৰে ৰা ভোগেসু ৰা রাগং উপনিস্সায দানং দেতি. সীলসমাদানউপোসথকম্মেসুপি এসেৰ নযো. ঝানং পন রাগৰিক্খম্ভনত্থায, ৰিপস্সনং রাগস্স পহানত্থায, মগ্গং সমুচ্ছেদনত্থায উপ্পাদেন্তো রাগং উপনিস্সায উপ্পাদেতি নাম. ৰীতরাগভাৰত্থায পন অভিঞ্ঞং সমাপত্তিঞ্চ উপ্পাদেন্তো রাগং উপনিস্সায উপ্পাদেতি নাম. এত্তাৰতা হি ৰীতরাগো নাম হোতি.
সদ্ধাযাতি দানাদিৰসেন পৰত্তসদ্ধায সীলাদীসুপি এসেৰ নযো. যথেৰ হি দানাদিৰসেন সদ্ধাদযো উপ্পাদেন্তো রাগং উপনিস্সায উপ্পাদেতি নাম, এৰং রাগাদযোপি সদ্ধাদীনং উপনিস্সযপচ্চযা নাম হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. তস্স পটিঘাতত্থাযাতি তস্স পটিবাহনত্থায, ৰিপাকোকাসস্স অনুপ্পদানত্থাযাতি অত্থো. সপ্পটিঘাতেসু তাৰ এৰং হোতু, যানি পন অপ্পটিঘাতানি আনন্তরিযকম্মানি, তেসু ‘‘তস্স পটিঘাতত্থাযা’’তি কস্মা ৰুত্তন্তি? তস্স অজ্ঝাসযৰসেন. তপ্পটিঘাতত্থায পৰত্তেমীতি হিস্স অজ্ঝাসযো, তং গহেত্ৰা এৰং ৰুত্তং.
রাগং উপনিস্সায অত্তানং আতাপেতীতি যত্থ রত্তো, তস্স দুক্করেন পত্তিং সম্পস্সন্তো এৰং করোতীতি সব্বং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. কাযিকস্স সুখস্সাতি রাগাদিসমতিক্কমৰসেন কুসলং কত্ৰা পটিলদ্ধসুখস্স ৰা রাগাদিৰসেন অনাদীনৰদস্সাৰিনো কামে পরিভুঞ্জনৰসেন উপ্পন্নসুখস্স ৰা. দুক্খস্সাতি আতাপনাদিৰসেন উপ্পন্নসুখস্স ৰা রাগাদিহেতু পৰত্তৰধবন্ধনাদিৰসেন উপ্পন্নদুক্খস্স ৰা. ফলসমাপত্তিযাতি রাগাদযো সমুচ্ছিন্দিত্ৰা ৰা উপ্পাদিতায তেহি ৰা অট্টীযমানেন সমাপন্নায.
কাযিকং সুখন্তিআদীসু সুখে উপ্পন্নে তং অস্সাদেত্ৰা পুনপ্পুনং তথারূপেহেৰ পচ্চযেহি তং উপ্পাদেন্তস্স পুরিমং পচ্ছিমস্স উপনিস্সযো হোতি. সীতাদীসু পন অগ্গিসন্তাপনাদীনি অতিসেৰন্তস্স পুব্বভাগে সুখং অপরভাগে দুক্খস্স, ‘‘সুখো ৰতি মিস্সা পরিব্বাজিকায তরুণায লোমসায বাহায সম্ফস্সো’’তি কামেসু পাতব্যতং আপজ্জন্তস্স ইধ কাযিকং সুখং নেরযিকস্স কাযিকদুক্খস্স, অরোগভাৰেন পন সুখিনো ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স কাযিকং সুখং ফলসমাপত্তিযা উপনিস্সযপচ্চযো হোতি. দুক্খপটিঘাতায পন সুখং সেৰন্তস্স দুক্খপটিঘাতায চ ভগৰতো ৰিয আবাধং ৰিক্খম্ভেত্ৰা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স কাযিকদুক্খং কাযিকসুখস্স চেৰ ফলসমাপত্তিযা চ, উপনিস্সযপচ্চযো হোতি. উতুসপ্পাযো সুখস্স চেৰ ফলসমাপত্তিযা চ, অসপ্পাযো দুক্খস্স. উতুঅসপ্পাযং ৰা অভিভৰিত্ৰা সমাপত্তিসমুট্ঠিতরূপৰসেন উপ্পন্নং সুখং অনুভৰিতুকামস্স অসপ্পাযোপি উতু ফলসমাপত্তিযা পচ্চযোৰ. ভোজনসেনাসনেসুপি এসেৰ নযো. পুন কাযিকং সুখন্তিআদীনি কেৰলং একতো দস্সিতানি. হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ পনেসং পচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো. ফলসমাপত্তি কাযিকস্স সুখস্সাতি সমাপত্তিসমুট্ঠানরূপৰসেন উপ্পন্নস্স সুখস্স. তং হেস সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায অনুভৰতি.
কাযিকং সুখং উপনিস্সায দানন্তিআদীসু ‘‘অহো ৰত মে ইদং সুখং ন পরিহাযেয্যা’’তি পত্তস্স ৰা অপরিহাযনৰসেন; ‘‘অহো ৰতাহং আযতিং এৰরূপং সুখং পাপুণেয্য’’ন্তি অপ্পত্তস্স ৰা পত্তিৰসেন; দুক্খেপি ‘‘অহো ৰত মে দুক্খং পরিহাযেয্যা’’তি পত্তস্স পরিহাযনৰসেন ৰা; ‘‘আযতিং এৰরূপং নুপ্পজ্জেয্যা’’তি অনুপ্পাদপত্থনাৰসেন ৰা সুখদুক্খানং উপনিস্সযতা ৰেদিতব্বা. উতুভোজনসেনাসনানি ৰুত্তনযানেৰ. পুন কাযিকং সুখন্তিআদীসু যস্মা ‘‘সাধু খো, মারিস, মোগ্গল্লান, বুদ্ধসরণগমনং হোতী’’তি সুখপ্পত্তানম্পি, ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত, সো ভগৰা, যো এৰরূপস্স দুক্খস্স পরিঞ্ঞায ধম্মং দেসেতী’’তি (উদা. ১৮) দুক্খপ্পত্তানম্পি সদ্ধা উপ্পজ্জতি. সুখদুক্খেহি চ সংযোগৰিযোগত্থায সীলাদিপরিপূরণং করেয্য, তস্মা সুখদুক্খানি সদ্ধাদীনং উপনিস্সযভাৰেন দস্সিতানি. উতুআদীনিপি যথাযোগং যোজেতব্বানি. কাযিকং সুখং উপনিস্সায পাণং হনতীতিআদীসুপি ৰুত্তনযানুসারেনেৰ সুখাদীনং উপনিস্সযতা ৰেদিতব্বা.
ইমস্মিং পন উপনিস্সযভাজনীযে কুসলো কুসলস্স তিৰিধেনাপি উপনিস্সযো, অকুসলস্স দুৰিধেন, অব্যাকতস্স তিৰিধেন. অকুসলো অকুসলস্স তিৰিধেন, কুসলস্স একৰিধেন, অব্যাকতস্স দুৰিধেন. অব্যাকতোপি অব্যাকতস্স তিৰিধেন, তথা কুসলস্স, তথা অকুসলস্সাতি. এৰং কুসলো অট্ঠৰিধেন, অকুসলো ছব্বিধেন, অব্যাকতো নৰৰিধেনাতি তেৰীসতিৰিধেন উপনিস্সযো ভাজিতোতি ৰেদিতব্বো.
৪২৪. পুরেজাতে চক্খাদীনি ওল়ারিকৰসেন ৰুত্তানি. আপোধাতুআদীনিপি পন পুরেজাতারম্মণানি হোন্তিযেৰ. ৰত্থু পুরেজাতং চক্খাযতনন্তিআদি যং ৰত্থু হুত্ৰা পুরেজাতং হোতি, তং দস্সেতুং ৰুত্তং. ৰত্থু ৰিপাকাব্যাকতানন্তি পৰত্তিযং পুরেজাতপচ্চযং সন্ধায ৰুত্তং.
৪২৫. পচ্ছাজাতে ইমস্স কাযস্সাতি চাতুমহাভূতিককাযস্স. পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি উপত্থম্ভনৰসেন পচ্ছাজাতো হুত্ৰা পচ্চযো. উপত্থম্ভকট্ঠেন পচ্চযত্তাযেৰ হেস পচ্ছাজাতপচ্চযোতি ইমস্মিং পঞ্হাৰারে অনুলোমতো আগতো.
৪২৬. আসেৰনপচ্চযে অনুলোমং গোত্রভুস্সাতিআদীনং ৰিসুং গহণে হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ কারণং ৰেদিতব্বং.
৪২৭. কম্মপচ্চযে কুসলা চেতনা সম্পযুত্তকানন্তি এত্থ সহজাতনানাক্খণিকৰিভাগস্স অভাৰতো সহজাতাতি ন ৰুত্তা. অব্যাকতৰিস্সজ্জনে পন সো ৰিভাগো অত্থি, তস্মা তত্থ ৰুত্তা. পটিসন্ধিগ্গহণং কটত্তারূপানং ৰসেন কতং. চেতনা ৰত্থুস্সাতি কিঞ্চাপি পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুপতিট্ঠিতা অরূপধম্মা ৰত্থুপচ্চযা ৰত্তন্তি, চেতনা পন ৰত্থুস্সাপি পচ্চযোতি দস্সেতুং ৰুত্তং.
৪২৮. ৰিপাকপচ্চযে পটিসন্ধিৰারে ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
৪২৯-৪৩৮. আহারপচ্চযে ইমস্স কাযস্সাতি ইমস্মিং চতুসন্ততিৰসেন পৰত্তে চাতুমহাভূতিককাযে আহারসমুট্ঠানস্স জনকৰসেন, সেসস্স উপত্থম্ভকৰসেন আহারপচ্চযেন পচ্চযো. ইন্দ্রিযপচ্চযাদীসুপি পটিসন্ধিৰারো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
পঞ্হাৰারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্হাৰারস্স ঘটনে অনুলোমগণনা
৪৩৯. ইদানেত্থ যথালদ্ধানি ৰিস্সজ্জনানি গণনাৰসেন দস্সেতুং হেতুযা সত্তাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ সত্তাতি কুসলেন কুসলং, অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতন্তি তীণি. তথা অকুসলেন; অব্যাকতেন অব্যাকতমেৰাতি এৰং সত্ত. আরম্মণে নৰাতি একমূলকএকাৰসানানি নৰ. অধিপতিযা দসাতি কুসলং কুসলস্স সহজাততো চেৰ আরম্মণতো চ; অকুসলস্স আরম্মণতোৰ অব্যাকতস্স সহজাততো চেৰ আরম্মণতো চ; কুসলাব্যাকতস্স সহজাততোৰাতি কুসলমূলকানি চত্তারি. অকুসলং অকুসলস্স সহজাততো চেৰ আরম্মণতো চ; অব্যাকতস্স সহজাততোৰ তথা অকুসলাব্যাকতস্সাতি অকুসলমূলকানি তীণি. অব্যাকতো অব্যাকতস্স সহজাততো চেৰ আরম্মণতো চ; কুসলস্স আরম্মণতোৰ তথা অকুসলস্সাতি অব্যাকতমূলকানি তীণীতি এৰং দস. এত্থ পন আরম্মণাধিপতিপি সত্তধা, সহজাতাধিপতিপি সত্তধাৰ লব্ভতি.
অনন্তরে সত্তাতি কুসলমূলকানি দ্ৰে, তথা অকুসলমূলকানি, অব্যাকতমূলকানি তীণীতি এৰং সত্ত. সমনন্তরেপি এতানেৰ. সহজাতে নৰাতি কুসলমূলকানি তীণি, অকুসলমূলকানি তীণি, অব্যাকতমূলকং একং, তথা কুসলাব্যাকতমূলকং, অকুসলাব্যাকতমূলকঞ্চাতি এৰং নৰ. অঞ্ঞমঞ্ঞে তীণীতি কুসলেন কুসলং, অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতন্তি এৰং তীণি. নিস্সযে তেরসাতি সহজাততোৰ কুসলমূলকানি তীণি, তথা অকুসলমূলকানি, তথা অব্যাকতমূলকানি. এত্থ পন পুরেজাতম্পি লব্ভতি. অব্যাকতঞ্হি অব্যাকতস্স সহজাতম্পি হোতি পুরেজাতম্পি; কুসলস্স পুরেজাতমেৰ তথা অকুসলস্স. পুন কুসলাব্যাকতো সহজাতপুরেজাততো কুসলস্স, সহজাততোৰ অব্যাকতস্স, তথা অকুসলাব্যাকতোতি এৰং তেরস. উপনিস্সযে নৰাতি একমূলকেকাৰসানা নৰ. তেসং ৰিভঙ্গে তেৰীসতি ভেদা দস্সিতা. তেসু আরম্মণূপনিস্সযে সত্ত, অনন্তরূপনিস্সযে সত্ত, পকতূপনিস্সযে নৰ হোন্তি. পুরেজাতে তীণীতি অব্যাকতো অব্যাকতস্স, কুসলস্স, অকুসলস্সাতি এৰং তীণি.
পচ্ছাজাতে তীণীতি কুসলো অব্যাকতস্স, অকুসলো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি এৰং তীণি. আসেৰনে তীণি অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসানি. কম্মে সত্ত হেতুসদিসানি. তত্থ দ্ৰীসু ৰিস্সজ্জনেসু নানাক্খণিককম্মম্পি আগতং, পঞ্চসু সহজাতমেৰ. ৰিপাকে একং অব্যাকতেন অব্যাকতং. আহারইন্দ্রিযঝানমগ্গেসু সত্ত হেতুসদিসানেৰ. ইন্দ্রিযং পনেত্থ সহজাতপুরেজাতৰসেন আগতং. সম্পযুত্তে তীণি অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসানি. ৰিপ্পযুত্তে পঞ্চাতি সহজাতপচ্ছাজাততো কুসলেন অব্যাকতং, অকুসলেন অব্যাকতং, সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাততো অব্যাকতেন অব্যাকতং, ৰত্থুপুরেজাততো অব্যাকতেন কুসলং, তথা অকুসলন্তি একং কুসলমূলং, একং অকুসলমূলং, তীণি অব্যাকতমূলানীতি এৰং পঞ্চ.
অত্থিযা তেরসাতি সহজাততো কুসলেন কুসলং, সহজাতপচ্ছাজাততো কুসলেন অব্যাকতং, সহজাততোৰ কুসলেন কুসলাব্যাকতন্তি কুসলমূলানি তীণি, তথা অকুসলমূলানি, সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতাহারিন্দ্রিযতো পন অব্যাকতেন অব্যাকতং, ৰত্থারম্মণপুরেজাততো অব্যাকতেন কুসলং, তথা অকুসলং, সহজাতপুরেজাততো কুসলো চ অব্যাকতো চ অকুসলস্স; স্ৰেৰ অব্যাকতস্স সহজাতপচ্ছাজাতআহারিন্দ্রিযতো সহজাতপুরেজাততো চ কুসলো চ অব্যাকতো চ কুসলস্স; স্ৰেৰ অব্যাকতস্স সহজাতপচ্ছাজাতআহারিন্দ্রিযতোতি এৰং তেরস. নত্থিৰিগতেসু সত্ত অনন্তরসদিসানি. অৰিগতে তেরস অত্থিসদিসানীতি. এৰমেত্থ সত্ত গণনপরিচ্ছেদা একং তীণি পঞ্চ সত্ত নৰ দস তেরসাতি. তেসু ৰিপাকৰসেন একমেৰ এককং, অঞ্ঞমঞ্ঞপুরেজাতপচ্ছাজাতাসেৰনসম্পযুত্তৰসেন পঞ্চ তিকা, ৰিপ্পযুত্তৰসেন একমেৰ পঞ্চকং, হেতুঅনন্তরসমনন্তরকম্মআহারিন্দ্রিযঝানমগ্গনত্থিৰিগতৰসেন দস সত্তকা, আরম্মণসহজাতউপনিস্সযৰসেন তযো নৰকা, অধিপতিৰসেন একং দসকং, নিস্সযঅত্থিঅৰিগতৰসেন তযো তেরসকাতি এৰং তস্মিং তস্মিং পচ্চযে নিদ্দিট্ঠৰারে গণনৰসেন সাধুকং সল্লক্খেত্ৰা তেসং ৰসেন দুকতিকাদীসু পচ্চযসংসন্দনে গণনা ৰেদিতব্বা.
৪৪০. যে পন পচ্চযা যেসং পচ্চযানং ৰিসভাগা ৰা ৰিরুদ্ধা ৰা হোন্তি, তে তেহি সদ্ধিং ন যোজেতব্বা. সেয্যথিদং – হেতুপচ্চযস্স তাৰ আরম্মণানন্তরসমনন্তরূপনিস্সযপুরেজাতপচ্ছাজাতকম্মাসেৰনাহারঝাননত্থিৰিগতা অধিপতিপচ্চযে চ ঠপেত্ৰা ৰীমংসং সেসাধিপতিনো ৰিসভাগা, সহজাতাদযো সভাগা. কস্মা? তথা ভাৰাভাৰতো. হেতুপচ্চযো হি যেসং হেতুপচ্চযো হোতি, তেসং সহজাতাদিপচ্চযোপি হোতি, আরম্মণাদিপচ্চযো পন ন হোতীতি আরম্মণাদযো তস্স ৰিসভাগা নাম. তস্মা সো তেহি, তে ৰা তেন সদ্ধিং, ন যোজেতব্বা. পুরেজাতপচ্ছাজাতসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিনত্থিৰিগতাৰিগতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধা, তেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং ন যোজেতব্বা. তত্থ অযোজনীযে ৰজ্জেত্ৰা যোজনীযেহি যোগে যে ৰারা লব্ভন্তি, তে সঙ্খেপতো দস্সেতুং হেতুপচ্চযা অধিপতিযা চত্তারীতিআদি ৰুত্তং.
তত্থ কিঞ্চাপি হেতুপচ্চযস্স অধিপতিনা সংসন্দনে ঊনতরগণনৰসেন সত্তহি ৰারেহি ভৰিতব্বং, যস্মা পন অধিপতীসু ৰীমংসাৰ হেতুপচ্চযো, ন ইতরে, তস্মা ৰিসভাগে ৰজ্জেত্ৰা সভাগৰসেন ‘‘চত্তারী’’তি ৰুত্তং. তানি এৰং ৰেদিতব্বানি – কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো; কুসলা ৰীমংসা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং, কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো; কুসলা ৰীমংসা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং, কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো; কুসলা ৰীমংসা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো; ৰিপাকাব্যাকতা কিরিযাব্যাকতা ৰীমংসা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানন্তি. এত্থ চ ৰিপাকাব্যাকতা লোকুত্তরতোৰ গহেতব্বা. আরম্মণপচ্চযঅনন্তরপচ্চযাদযো পন ৰিসভাগত্তা ন যোজিতা. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ লব্ভমানঞ্চ অলব্ভমানঞ্চ ঞত্ৰা লব্ভমানৰসেন ৰারা উদ্ধরিতব্বা.
সহজাতে সত্তাতি হেতুযা লদ্ধানেৰ. অঞ্ঞমঞ্ঞে তীণীতি সুদ্ধিকঅঞ্ঞমঞ্ঞে লদ্ধানেৰ. নিস্সযে সত্তাতি হেতুযা লদ্ধানেৰ. ৰিপাকে একন্তি সুদ্ধিকৰিপাকে লদ্ধমেৰ. ইন্দ্রিযমগ্গেসু চত্তারীতি হেট্ঠা ৰুত্তনযানেৰ. সম্পযুত্তে তীণীতি সুদ্ধিকসম্পযুত্তে লদ্ধানেৰ. ৰিপ্পযুত্তে তীণীতি কুসলাদিচিত্তসমুট্ঠানং রূপং পচ্চযুপ্পন্নং কত্ৰা ৰেদিতব্বানি. অত্থিঅৰিগতেসু সত্তাতি হেতুযা লদ্ধানেৰ.
৪৪১-৪৪৩. এৰং যেহি অধিপতিপচ্চযাদীহি একাদসহি পচ্চযেহি সদ্ধিং হেতুপচ্চযো যোজনং লভতি, তেসং ৰসেন দুমূলকনযে গণনং দস্সেত্ৰা ইদানি তিমূলকাদীসু তস্স দস্সনত্থং লক্খণং ঠপেন্তো হেতুসহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতন্তি সত্তাতিআদিমাহ. পোত্থকেসু পন নিস্সউপনিস্সঅধিপাতি এৰং পরিহীনক্খরানি পচ্চযনামানি লিখন্তি, তং সঞ্ঞাকরণমত্তৰসেন লিখিতং. তস্মা তাদিসেসু ঠানেসু পরিপুণ্ণা পাল়ি কাতব্বা. যং পনিদং লক্খণং ঠপিতং, তেন ইদং দীপেতি – অযং হেতুপচ্চযো সহজাতাদীহি চতূহি সদ্ধিং সংসন্দনে অত্তনো ৰিভঙ্গে লদ্ধানি সত্তেৰ ৰিস্সজ্জনানি লভতি. সচে পনেত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো পৰিসতি, অঞ্ঞমঞ্ঞে লদ্ধানি তীণি লভতি. সচে সম্পযুত্তপচ্চযো পৰিসতি, তানেৰ তীণি লভতি. সচে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো পৰিসতি, হেতুৰিপ্পযুত্তদুকে লদ্ধানি তীণি লভতি. সচে ৰিপাকপচ্চযো পৰিসতি, সব্বেহি ৰিপাকসভাগেহি সদ্ধিং সংসন্দনে এৰমেৰ ৰিস্সজ্জনং লভতি. সচে পনেত্থ ইন্দ্রিযমগ্গপচ্চযা পৰিসন্তি, তেহি সদ্ধিং দুমূলকে লদ্ধানি চত্তারিযেৰ লভতি. সচে তেহি সদ্ধিং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো পৰিসতি, হেতাধিপতিদুকে দস্সিতেসু চতূসু ৰিস্সজ্জনেসু ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চা’’তি দ্ৰে অপনেত্ৰা সেসানি দ্ৰে লভতি. সচেপি তত্থ সম্পযুত্তপচ্চযো পৰিসতি, তানেৰ দ্ৰে লভতি. সচে পন ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো পৰিসতি, ইতরানি দ্ৰে লভতি. সচে পন তেসু ৰিপাকপচ্চযো পৰিসতি, সব্বত্থ একমেৰ লভতি. অধিপতিনা পন সদ্ধিং হেতাধিপতিদুকতো ঊনতরগণনেসু অপ্পৰিসন্তেসু চত্তারিযেৰ লভতি. ঊনতরগণনেসু পৰিসন্তেসু তেসং ৰসেন দ্ৰে একন্তি লভতি. এৰং তেসং তেসং পচ্চযানং সমাযোগে লব্ভমানং গণনং ৰিদিত্ৰা তিমূলকাদীসু গণনা উদ্ধরিতব্বাতি.
এতেসু পন ঘটনেসু সব্বপঠমানি চত্তারি ঘটনানি সামঞ্ঞতো নৰন্নম্পি হেতূনং ৰসেন ৰুত্তানি অৰিপাকানি. অব্যাকতেন অব্যাকতৰিস্সজ্জনে পনেত্থ ৰিপাকহেতুপি লব্ভতি.
ততো পরানি পঞ্চ ঘটনানি ৰিপাকহেতুৰসেন ৰুত্তানি. তত্থ সব্বেপি সহজাতৰিপাকা চেৰ ৰিপাকসহজাতরূপা চ. তেসু পঠমে ঘটনে ৰিপাকা চেৰ তংসমুট্ঠানরূপা চ লব্ভন্তি, দুতিযে ৰিপাকা চেৰ পটিসন্ধিযঞ্চ ৰত্থুরূপং. ততিযে অরূপধম্মাৰ. চতুত্থে ৰিপাকচিত্তসমুট্ঠানরূপমেৰ লব্ভতি. পঞ্চমে ৰত্থুরূপমেৰ.
ততো পরানি পঞ্চদস ঘটনানি ইন্দ্রিযমগ্গযুত্তানি অমোহহেতুৰসেন ৰুত্তানি. তত্থ পঠমানি নৰ নিরাধিপতীনি, পচ্ছিমানি ছ সাধিপতীনি. নিরাধিপতিকেসুপি পঠমানি চত্তারি সামঞ্ঞতো সব্বত্থ অমোহৰসেন ৰুত্তানি, পচ্ছিমানি পঞ্চ ৰিপাকামোহৰসেন. তত্থ নিরাধিপতিকেসু পঠমে চত্তারীতি হেট্ঠা হেতাধিপতিদুকে দস্সিতানেৰ. দুতিযে চিত্তসমুট্ঠানরূপং পরিহাযতি. ততিযে ৰত্থুরূপং পরিহাযতি. চতুত্থে কুসলো ধম্মো চিত্তসমুট্ঠানানং, অব্যাকতো তংসমুট্ঠানানন্তি রূপমেৰ লব্ভতি. ততো পরানি ৰিপাকযুত্তানি পঞ্চ হেট্ঠা ৰুত্তনযানেৰ. সাধিপতিকেসু পঠমানি তীণি ঘটনানি সামঞ্ঞতো ৰিপাকাৰিপাকহেতুৰসেন ৰুত্তানি. তেসু পঠমে চত্তারি ৰুত্তনযানেৰ. দুতিযে রূপং পরিহাযতি, ততিযে অরূপং পরিহাযতি. ততো পরানি তীণি ৰিপাকহেতুৰসেন ৰুত্তানি. তেসু পঠমে রূপারূপং লব্ভতি, দুতিযে অরূপমেৰ, ততিযে রূপমেৰ. এৰম্পি তেসং তেসং পচ্চযানং সমাযোগে লব্ভমানং গণনং ৰিদিত্ৰা তিমূলকাদীসু গণনা উদ্ধরিতব্বাতি.
হেতুমূলকং নিট্ঠিতং.
৪৪৪. আরম্মণমূলকেপি অধিপতিপচ্চযাদযো সত্ত আরম্মণেন সভাগা, সেসা সোল়স ৰিসভাগাতি তে অযোজেত্ৰা সত্তেৰ যোজিতা. তেসু অধিপতিযা সত্তাতি কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স, অকুসলস্স ধম্মস্স, অব্যাকতস্সাতি এৰং কুসলমূলানি তীণি, অকুসলমূলং একং, অব্যাকতমূলানি তীণীতি সত্ত. নিস্সযে তীণীতি ৰত্থুৰসেন অব্যাকতমূলানেৰ. উপনিস্সযে সত্ত হেট্ঠিমানি এৰ. পুরেজাতে তীণীতি ৰত্থারম্মণৰসেন অব্যাকতমূলানি. ৰিপ্পযুত্তে তীণীতি ৰত্থুৰসেনেৰ. অত্থিঅৰিগতেসু তীণীতি ৰত্থারম্মণৰসেন. যথা পন হেতুমূলকে লক্খণদস্সনত্থং ঘটনানি ঠপিতানি, তথা আরম্মণমূলকাদীসুপি.
৪৪৫. তত্থ যানি তাৰ ইমস্মিং আরম্মণমূলকে পঞ্চ ঘটনানি ঠপিতানি. তত্থ পঠমং আরম্মণাধিপতিৰসেন সাধিপতিকং. তত্থ সত্তাতি আরম্মণাধিপতিদুকে লদ্ধৰিস্সজ্জনানেৰ. দুতিযং নিরাধিপতিকং. তত্থ তীণীতি ৰত্থারম্মণৰসেন আরম্মণৰসেনেৰ ৰা অব্যাকতমূলানি. ততিযং নিস্সযেন ৰুত্তং. তত্থ তীণীতি ৰত্থুৰসেন অব্যাকতমূলানি. চতুত্থপঞ্চমানি সাধিপতিকানি. তেসু চতুত্থে একন্তি ৰত্থারম্মণৰসেন আরম্মণৰসেনেৰ ৰা অব্যাকতমূলং অকুসলং. পঞ্চমে একন্তি নিস্সযতো অব্যাকতমূলকং অকুসলং. এৰমিধাপি লব্ভমানৰসেন তিকাদীসু গণনা ৰেদিতব্বা. তথা অধিপতিমূলকাদীসু. আরম্মণইন্দ্রিযৰিপাকৰসেন ৰিত্থারযোজনং পন অৰত্ৰা তত্থ তত্থ ৰত্তব্বযুত্তকমেৰ ৰদামাতি.
৪৪৬. অধিপতিমূলকে সহজাতে সত্তাতি সহজাতাধিপতিৰসেন কুসলমূলানি তীণি, অকুসলমূলানি তীণি, অব্যাকতমূলং একং. সহজাতেন পন সদ্ধিং আরম্মণাধিপতি, আরম্মণাধিপতিনা চ সদ্ধিং সহজাতং ন লব্ভতি. অঞ্ঞমঞ্ঞে তীণীতি সহজাতাধিপতিৰসেনেৰ. নিস্সযে অট্ঠাতি কুসলমূলানি তীণি, অকুসলমূলানি তীণি, অব্যাকতমূলানি দ্ৰে. অব্যাকতো হি অধিপতি অব্যাকতস্স সহজাততো চেৰ আরম্মণতো চ নিস্সযো হোতি, অকুসলস্স আরম্মণতোৰ. কুসলস্স পন উভযথাপি ন হোতীতি অব্যাকতমূলানি দ্ৰেযেৰাতি এৰং অট্ঠ. উপনিস্সযে সত্ত আরম্মণসদিসানেৰ. পুরেজাতে একন্তি অব্যাকতাধিপতি আরম্মণৰসেন অকুসলস্স. ৰিপাকে একং অব্যাকতেন অব্যাকতং লোকুত্তরং. আহারাদীসু সত্ত হেট্ঠা একমূলকে লদ্ধানেৰ. ৰিপ্পযুত্তে চত্তারীতি কুসলেন অব্যাকতং, তথা অকুসলেন, অব্যাকতেন অব্যাকতঞ্চ কুসলঞ্চ. অত্থিঅৰিগতেসু অট্ঠ নিস্সযসদিসানেৰ.
৪৪৭-৪৫২. ঘটনানি পনেত্থ পটিপাটিযা আরম্মণাদীহি অযোজেত্ৰা পঠমং অত্থিঅৰিগতেহি যোজিতানি. কিং কারণাতি? উভযাধিপতিমিস্সকত্তা. তত্থ পঠমে ঘটনে আরম্মণাধিপতিৰসেন ৰত্থারম্মণং লব্ভতি, দুতিযে নিস্সযৰসেন গরুং কত্ৰা অস্সাদেন্তস্স ৰত্থুমেৰ, ততিযে সহজাতাধিপতিৰসেন কুসলাদযো রূপানং, আরম্মণাধিপতিৰসেন ৰত্থু অকুসলস্স. ততো পরানি তীণি ঘটনানি আরম্মণাধিপতিৰসেন ৰুত্তানি. তত্থ পঠমে সত্তাতি হেট্ঠা ৰুত্তানেৰ. দুতিযে একন্তি পুরেজাতানি ৰত্থারম্মণানি অকুসলস্স. ততিযে ৰত্থুমেৰ অকুসলস্স. ততো পরানি তীণি ঘটনানি ৰিপাকাৰিপাকসাধারণানি সহজাতাধিপতিৰসেন ৰুত্তানি. তত্থ পঠমে রূপারূপং লব্ভতি, দুতিযে অরূপমেৰ, ততিযে রূপমেৰ. ততো পরানি তীণি ৰিপাকাধিপতিৰসেন ৰুত্তানি. তেসুপি পঠমে রূপারূপং লব্ভতি, দুতিযে অরূপং, ততিযে রূপমেৰ. ততো পরানি ছ ঘটনানি আহারিন্দ্রিযযুত্তানি চিত্তাধিপতিৰসেন ৰুত্তানি. তত্থ তীণি অৰিপাকানি, তীণি সৰিপাকানি. তেসু গণনা পাকটাযেৰ. ততো পরানি ছ ঘটনানি তথেৰ ৰিরিযাধিপতিৰসেন ৰুত্তানি. ননু চ অধিপতিপটিপাটিযা পঠমং ৰিরিযাধিপতিৰসেন ৰত্তব্বানি সিযুং, কস্মা তথা ন ৰুত্তানীতি? পরতো হেতুৰসেন ৰুত্তঘটনেহি সদিসত্তা. পরতো হি হেতুৰসেন ঘটনানি অমোহস্স ৰীমংসাধিপতিত্তা ৰীমংসায চ সম্মাদিট্ঠিভাৰতো মগ্গসম্পযুত্তানি. ৰিরিযম্পি চ সম্মাৰাযামমিচ্ছাৰাযামভাৰেন মগ্গোতি তেন সদ্ধিং ঘটনানি পরতো হেতুৰসেন ৰুত্তঘটনেহি সদিসানীতি পরিৰত্তেত্ৰা ৰুত্তানি. তেসুপি গণনা পাকটাযেৰ.
৪৫৩-৪৫৬. অনন্তরসমনন্তরমূলকেসু সত্তাতি কুসলো কুসলস্স অব্যাকতস্স চ, তথা অকুসলো, অব্যাকতো তিণ্ণন্নম্পীতি এৰং সত্ত. কম্মে একন্তি কুসলা মগ্গচেতনা অত্তনো ৰিপাকাব্যাকতস্স. ঘটনানি পনেতেসু তীণি তীণিযেৰ. তানি বহুতরপটিপাটিযা ৰুত্তানি.
৪৫৭-৪৬০. সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযমূলকেসু যে যে দুকমূলকে পচ্চযা ৰুত্তা তে তেযেৰ আদিতো ঠিতেন সভাগা. তস্মা দুকমূলকে গণনং ঞত্ৰা যে উপরি পচ্চযা ঘটিতা, তেসু ঊনতরগণনস্স ৰসেন সব্বঘটনেসু গণনা ৰেদিতব্বা. তত্থ সহজাতমূলকে দস ঘটনানি. তেসু পঞ্চ অৰিপাকানি, পঞ্চ সৰিপাকানি. তত্থ অৰিপাকেসু তাৰ পঠমে কুসলো কুসলস্স অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি চত্তারি, তথা অকুসলো, অব্যাকতো অব্যাকতস্সেৰাতি এৰং নৰ. তত্থ কুসলাকুসলাদিকেসু অট্ঠসু ৰিস্সজ্জনেসু অরূপঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপঞ্চ লব্ভতি. অব্যাকতে ৰত্থুরূপম্পি. দুতিযে ঘটনে অব্যাকতৰিস্সজ্জনে রূপেসু ৰত্থুমেৰ লব্ভতি, ততিযে তীসুপি অরূপমেৰ, চতুত্থে চিত্তসমুট্ঠানরূপমেৰ, পঞ্চমে পটিসন্ধিযং ৰত্থুনা সদ্ধিং অরূপধম্মা. সৰিপাকেসু পঠমে ৰিপাকা চেৰ ৰিপাকচিত্তসমুট্ঠানরূপঞ্চ, দুতিযে ৰিপাকা চেৰ ৰত্থুরূপঞ্চ, ততিযে ৰিপাকমেৰ, চতুত্থে ৰিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৰ, পঞ্চমে ৰত্থুরূপমেৰ লব্ভতি.
অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকে ছ ঘটনানি. তেসু পঠমানি তীণি অৰিপাকানি, পচ্ছিমানি তীণি সৰিপাকানি. তেসু গণনা পাকটাযেৰ.
৪৬১. নিস্সযমূলকে নিস্সযপচ্চযা আরম্মণে তীণীতি ৰত্থুং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তকুসলাদিৰসেন ৰেদিতব্বানি. উপনিস্সযে একন্তি ৰত্থুং আরম্মণূপনিস্সযং কত্ৰা উপ্পন্নাকুসলং. সেসং দুমূলকে হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৪৬২-৪৬৪. ইমস্মিং পন নিস্সযপচ্চযে ৰীসতি ঘটনানি. তেসু পুরিমানি ছ ঘটনানি পুরেজাতসহজাতৰসেন ৰুত্তানি, ততো চত্তারি পুরেজাতৰসেনেৰ, ততো দস সহজাতৰসেনেৰ. তত্থ পঠমে ঘটনে তেরসাতি নিস্সযপচ্চযৰিভঙ্গে ৰুত্তানেৰ. দুতিযে অট্ঠাতি সহজাতাধিপতিৰসেন সত্ত, ৰত্থুং গরুং কত্ৰা অকুসলঞ্চাতি অট্ঠ. ততিযে সত্ত ইন্দ্রিযপচ্চযে লদ্ধানেৰ. চতুত্থে পঞ্চ ৰিপ্পযুত্তে লদ্ধানি. পঞ্চমে চত্তারীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানানং, ৰত্থু চ অকুসলস্স. ছট্ঠে তীণীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানস্স. পুরেজাতৰসেন চতূসু পঠমে তীণীতি ৰত্থু কুসলাদীনং, চক্খাদীনি চ অব্যাকতস্স. দুতিযে ৰত্থুমেৰ কুসলাদীনং. ততিযে একন্তি ৰত্থু অকুসলস্স. চতুত্থে চক্খাদীনি ৰিঞ্ঞাণপঞ্চকস্স. সহজাতৰসেন দস সৰিপাকাৰিপাকৰসেন দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা সহজাতমূলকে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
৪৬৫. উপনিস্সযমূলকে আরম্মণে সত্তাতি আরম্মণূপনিস্সযে লদ্ধানেৰ. অধিপতিযা সত্তাতি তানেৰ. অনন্তরসমনন্তরেসু অনন্তরূপনিস্সযে লদ্ধানেৰ. নিস্সযে একন্তি ৰত্থু অকুসলস্স. পুরেজাতে একন্তি তস্সেৰ ৰত্থুং ৰা আরম্মণং ৰা. আসেৰনে তীণি অনন্তরূপনিস্সযৰসেন. কম্মে দ্ৰে পকতূপনিস্সযৰসেন. লোকুত্তরকুসলচেতনা পন অনন্তরূপনিস্সযোপি হোতি. ৰিপ্পযুত্তে একং আরম্মণূপনিস্সযৰসেন, তথা অত্থিঅৰিগতেসু. নত্থিৰিগতেসু সত্ত অনন্তরসমানেৰ.
৪৬৬. উপনিস্সযমূলকানি পন সত্ত ঘটনানি হোন্তি. তত্থ পুরিমানি তীণি আরম্মণূপনিস্সযৰসেন ৰুত্তানি. তত্থ পঠমে সত্তাতি কুসলো কুসলাদীনং, তথা অব্যাকতো, অকুসলো অকুসলস্সেৰাতি এৰং সত্ত. দুতিযে একন্তি চক্খাদিঅব্যাকতং অকুসলস্স. ততিযে ৰত্থু অকুসলস্স. ততো পরানি দ্ৰে অনন্তরূপনিস্সযৰসেন ৰুত্তানি. তেসু গণনা পাকটাযেৰ. ততো দ্ৰে অনন্তরপকতূপনিস্সযৰসেন ৰুত্তানি. তত্থ পঠমে লোকিযকুসলাকুসলচেতনাপচ্চযভাৰতো গহেতব্বা, দুতিযে লোকুত্তরকুসলাৰ.
৪৬৭-৪৬৮. পুরেজাতমূলকে আরম্মণে তীণীতি অব্যাকতো কুসলাদীনং. অধিপতিযা একন্তি অব্যাকতো অকুসলস্স. সেসেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ পন সত্ত ঘটনানি. তেসু পঠমং ৰত্থারম্মণৰসেন ৰুত্তং, দুতিযং ৰত্থুৰসেনেৰ, ততিযং আরম্মণৰসেন, চতুত্থং ৰত্থুস্স আরম্মণকালৰসেন, পঞ্চমং আরম্মণাধিপতিৰসেন, ছট্ঠং ৰত্থুনো আরম্মণাধিপতিকালৰসেন, সত্তমং চক্খাদিৰসেন.
৪৬৯-৪৭২. পচ্ছাজাতমূলকে ৰীসতি পচ্চযা ন যুজ্জন্তি, তযোৰ যোজনং লভন্তি. একমেৰেত্থ ঘটনং, তং কাযস্স কুসলাদীনং ৰসেন ৰেদিতব্বং. আসেৰনমূলকেপি একমেৰ ঘটনং.
৪৭৩-৪৭৭. কম্মমূলকে অনন্তরে একন্তি মগ্গচেতনাৰসেন ৰুত্তং. অঞ্ঞমঞ্ঞে তীণীতি এত্থ পটিসন্ধিযং ৰত্থুপি গহেতব্বং. উপনিস্সযে দ্ৰেতি অনন্তরপকতূপনিস্সযৰসেন হেট্ঠা ৰুত্তানেৰ. এৰং সেসানিপি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. এত্থ পন একাদস ঘটনানি. তত্থ পঠমানি দ্ৰে পকতূপনিস্সযানন্তরূপনিস্সযৰিভাগতো নানাক্খণিককম্মৰসেন ৰুত্তানি. ততো পরানি চত্তারি ৰিপাকাৰিপাকতো একক্খণিককম্মৰসেন ৰুত্তানি. তত্থ পঠমে অরূপেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানরূপং লব্ভতি, দুতিযে অরূপেন সদ্ধিং ৰত্থু, ততিযে অরূপমেৰ, চতুত্থে চিত্তসমুট্ঠানরূপমেৰ. পটিসন্ধিযং পন কটত্তারূপম্পি লব্ভতি. ততো পরানি পঞ্চ সৰিপাকানি, তানি হেট্ঠা ৰুত্তনযানেৰ. ৰিপাকমূলকে পঞ্চ ঘটানানি উত্তানত্থানেৰ.
৪৭৮-৪৮৩. আহারমূলকে সত্তাতিআদীনি ৰুত্তনযানেৰ. ঘটনানি পনেত্থ চতুত্তিংস. তেসু পঠমানি পঞ্চ ৰিপাকাৰিপাকসামঞ্ঞতো ৰুত্তানি. তত্থ পঠমে চত্তারোপি আহারা লব্ভন্তি; দুতিযে তযো অরূপাহারাৰ. ততিযে ৰত্থুপি পচ্চযুপ্পন্নং হোতি, চতুত্থে তং পরিহাযতি. পঞ্চমে রূপমেৰ পচ্চযুপ্পন্নং. ততো পরানি পঞ্চ সৰিপাকঘটনানি, তানি হেট্ঠা ৰুত্তনযানেৰ. ততো পরানি নৰ ঘটনানি চেতনাহারৰসেন ৰুত্তানি. ততো পরানি নৰ নিরাধিপতিৰিঞ্ঞাণাহারৰসেন. ততো পরানি সাধিপতিৰিঞ্ঞাণাহারৰসেন ছ ঘটনানি ৰুত্তানি. তত্থ তীণি ৰিপাকাৰিপাকসামঞ্ঞৰসেন ৰুত্তানি. তীণি ৰিপাকৰসেনেৰ. তত্থ লোকিযানং ৰিপাকানং অভাৰতো ৰত্থু পরিহাযতি.
৪৮৪-৪৯৫. ইন্দ্রিযমূলকে পুরেজাতে একন্তি চক্খুন্দ্রিযাদীনং ৰসেন অব্যাকতেন অব্যাকতং. সেসং দুমূলকং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ঘটনানি পনেত্থ ছ সত্ততি. তত্থ পঠমে সব্বানিপি ইন্দ্রিযানি পচ্চযট্ঠেন লব্ভন্তি. দুতিযে রূপজীৰিতিন্দ্রিযং হাযতি. ন হি তং নিস্সযো হোতি. ততিযে অরূপিন্দ্রিযানি রূপানং. চতুত্থে চক্খাদীনি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং. ততো পরানি নৰ ঘটনানি সহজাতঅরূপিন্দ্রিযৰসেন ৰুত্তানি, ততো নৰ মগ্গভূতানং ইন্দ্রিযানং ৰসেন, ততো নৰ ঝানঙ্গভূতানং, ততো নৰ ঝানমগ্গভূতানং, ততো নৰ মনিন্দ্রিযৰসেনেৰ, ততো সাধিপতীনি ছ, ততো ৰীরিযৰসেন মগ্গসম্পযুত্তানি ছ, ততো অমোহহেতুৰসেন নিরাধিপতীনি নৰ, সাধিপতীনি ছ. তেসু সব্বেসু ৰিপাকপচ্চযেন অযুত্তানি চ যুত্তানি চ হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
৪৯৬-৫০০. ঝানমূলকেপি দুমূলকং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ঘটনানি পনেত্থ ছত্তিংস. তেসু পঠমানি নৰ ইন্দ্রিযমগ্গভাৰং অনামসিত্ৰা সাধারণঝানঙ্গৰসেনেৰ ৰুত্তানি. ততো পরানি নৰ ইন্দ্রিযভূতঝানঙ্গৰসেন, ততো নৰ মগ্গভূতঝানঙ্গৰসেন, ততো নৰ ইন্দ্রিযমগ্গভূতঝানঙ্গৰসেন. চতূসুপি চেতেসু নৰকেসু আদিতো চত্তারি চত্তারি ৰিপাকাৰিপাকসাধারণানি. অৰসানে পঞ্চ পঞ্চ ৰিপাকানেৰ, তানি হেট্ঠা ৰুত্তনযানেৰ.
৫০১-৫০৮. মগ্গমূলকেপি দুমূলকং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ঘটনানি পনেত্থ সত্তপঞ্ঞাস. তেসু পঠমানি নৰ ইন্দ্রিযঝানভাৰং অনামসিত্ৰা সুদ্ধিকমগ্গৰসেনেৰ ৰুত্তানি. ততো নৰ ইন্দ্রিযভূতমগ্গৰসেন, ততো নৰ ঝানভূতমগ্গৰসেন, ততো নৰ ইন্দ্রিযঝানভূতমগ্গৰসেন, ততো ছ অধিপতিভূতমগ্গৰসেন, ততো নৰ নিরাধিপতিমগ্গহেতুৰসেন, ততো ছ সাধিপতিমগ্গহেতুৰসেন, তত্থ নৰকেসু পঞ্চ পঞ্চ ছক্কেসু তীণি তীণি ৰিপাকানি. সেসানি সাধারণানি, তানি হেট্ঠা ৰুত্তনযানেৰ.
৫০৯-৫১০. সম্পযুত্তমূলকে দুমূলকং উত্তানত্থমেৰ. এত্থ পন দ্ৰেযেৰ ঘটনানি. তত্থ একং সাধারণৰসেন, একং ৰিপাকৰসেন ৰুত্তং.
৫১১-৫১৪. ৰিপ্পযুত্তমূলকেপি দুমূলকং উত্তানত্থমেৰ. ঘটনানি পনেত্থ তেরস. তত্থ পঠমে পঞ্চাতি কুসলো অব্যাকতস্স, তথা অকুসলো, অব্যাকতো তিণ্ণন্নম্পি. এত্থ চ ইমে ৰিপ্পযুত্তাদযো সহজাতাপি হোন্তি, পচ্ছাজাতপুরেজাতাপি. দুতিযে পুরেজাতসহজাতাৰ ততিযে তেযেৰ অধিপতিৰসেন. তত্থ কুসলো অব্যাকতস্স তথা অকুসলো, অব্যাকতো পন অব্যাকতস্স চ আরম্মণাধিপতিৰসেন অকুসলস্স চাতি এৰং চত্তারি. চতুত্থে তীণীতি কুসলাদীনি অব্যাকতস্স. ইন্দ্রিযানি পনেত্থ রূপানিপি অরূপানিপি. পঞ্চমে পচ্চযা অরূপাৰ ছট্ঠে ৰত্থুৰসেন রূপাৰ সত্তমে কুসলাব্যাকতানং ৰিপস্সনাৰসেন, অকুসলস্স অস্সাদনৰসেন ৰত্থুমেৰ. অট্ঠমে তদেৰাকুসলস্স, নৰমে চক্খাদীনি অব্যাকতস্স, দসমে কুসলাদযো চিত্তসমুট্ঠানানং, একাদসমে পটিসন্ধিযং ৰত্থু খন্ধানং, দ্ৰাদসমে পটিসন্ধিযং খন্ধা কটত্তারূপানং, তেরসমে পটিসন্ধিযং খন্ধা ৰত্থুস্স.
৫১৫-৫১৮. অত্থিপচ্চযমূলকে উপনিস্সযে একন্তি আরম্মণূপনিস্সযৰসেন অব্যাকতং অকুসলস্স. সেসং দুমূলকে উত্তানমেৰ. ঘটনানি পনেত্থ একূনতিংস. তেসু পঠমে অরূপৰত্থারম্মণমহাভূতইন্দ্রিযাহারানং ৰসেন সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতপচ্চযা লব্ভন্তি. দুতিযে পচ্ছাজাতকবল়ীকারাহারা ন লব্ভন্তি. পঠমদুতিযঘটনানেৰ অধিপতিনা সদ্ধিং উপরি ততিযচতুত্থানি কতানি. পুন পঠমমেৰ চতূহি আহারেহি সদ্ধিং পঞ্চমং, রূপিন্দ্রিযেহি সদ্ধিং ছট্ঠং, রূপারূপিন্দ্রিযেহি সদ্ধিং সত্তমং কতং. দুতিযমেৰ ৰা পন ইন্দ্রিযেহি সদ্ধিং সত্তমং কতং. পঠমদুতিযানেৰ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন সদ্ধিং অট্ঠমনৰমানি. তেসু নৰমং অধিপতিনা সদ্ধিং দসমং কতং. ততো একাদসমে পচ্চযৰসেন ৰত্থু হাযতি. দ্ৰাদসমে অরূপধম্মাযেৰ পচ্চযা, তেরসমে ৰত্থারম্মণা, চুদ্দসমে ৰত্থুমেৰ, পন্নরসমে আরম্মণমেৰ, সোল়সমে ৰত্থুমেৰ আরম্মণং, সত্তরসমে পন তদেৰ আরম্মণাধিপতিভাৰেন, অট্ঠারসমেপি তদেৰ আরম্মণূপনিস্সযৰসেন, একূনৰীসতিমে চক্খাদযোৰ পচ্চযা. ইমানি একূনৰীসতি পকিণ্ণকঘটনানি নাম সহজাতং অগ্গহেত্ৰা ৰুত্তানি. ততো পরানি দস সহজাতৰসেন ৰুত্তানি.
৫১৯. নত্থিৰিগতমূলকেসু অনন্তরসমনন্তরমূলকেসু ৰিয উপনিস্সযাসেৰনকম্মৰসেন তীণিযেৰ ঘটনানি, অৰিগতমূলকং অত্থিমূলকসদিসমেৰাতি.
যানি পনেতানি ইমস্মিং পঞ্হাৰারে ঘটনানি ৰুত্তানি, তানি সব্বানিপি দুৰিধানিযেৰ – পকিণ্ণকতো সহজাততো চ. তত্থ সব্বেসম্পি আরম্মণমূলকাদীনং আদিতো সহজাতং অগ্গহেত্ৰা ৰুত্তানি পকিণ্ণকানি নাম. তানি আরম্মণমূলকে পঞ্চপি, অধিপতিমূলকে ছ, অনন্তরমূলকে তীণিপি, তথা সমনন্তরমূলকে, নিস্সযমূলকে দস, উপনিস্সযমূলকে সত্ত, পুরেজাতমূলকে সত্ত, পচ্ছাজাতমূলকে একমেৰ, তথা আসেৰনমূলকে, কম্মমূলকে দ্ৰে, আহারমূলকে একং, ইন্দ্রিযমূলকে চত্তারি, ৰিপ্পযুত্তমূলকে নৰ, অত্থিমূলকে একূনৰীসতি, নত্থিমূলকে তীণিপি, তথাৰিগতমূলকে. অৰিগতমূলকে একূনৰীসতীতি সব্বানিপি সতঞ্চেৰ তীণি চ হোন্তি. সহজাতনিস্সযভাৰেন পনেতানি পকিণ্ণকানীতি ৰুত্তানি.
যানি পন সহজাতং লব্ভন্তি, তানি সহজাতঘটনানি নামাতি ৰুচ্চন্তি. তানি আরম্মণমূলকে অনন্তরসমনন্তরপুরেজাতপচ্ছাজাতআসেৰননত্থিৰিগতমূলকেসু ন লব্ভন্তি. ন হি তে পচ্চযা সহজাতানং পচ্চযা হোন্তি. যথা চ সহজাতানং ন হোন্তি, তথা হেতুসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞৰিপাকঝানমগ্গসম্পযুত্তপচ্চযা. অসহজাতানন্তি হেতুমূলকে সব্বানি চতুৰীসতিপি ঘটনানি সহজাতঘটনানেৰ. তথা অধিপতিমূলকে চতুৰীসতি, সহজাতমূলকে দসপি, অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকে ছপি, নিস্সযমূলকে দস, কম্মমূলকে নৰ, ৰিপাকমূলকে পঞ্চপি, আহারমূলকে তেত্তিংস, ইন্দ্রিযমূলকে দ্ৰাসত্ততি ঝানমূলকে ছত্তিংসাপি, মগ্গমূলকে সত্তপঞ্ঞাসম্পি, সম্পযুত্তমূলকে দ্ৰেপি, ৰিপ্পযুত্তমূলকে চত্তারি, অত্থিমূলকে দস, অৰিগতমূলকে দসাতি সব্বানিপি তীণি সতানি দ্ৰাদস চ হোন্তি. ইতি পুরিমানি সতং তীণি চ ইমানি চ দ্ৰাদসুত্তরানি তীণি সতানীতি সব্বানিপি পঞ্চদসাধিকানি চত্তারি ঘটনসতানি পঞ্হাৰারে আগতানি. তেসু যে যে পচ্চযধম্মা নামৰসেন ন পাকটা হুত্ৰা পঞ্ঞাযন্তি, তেপি হেতুমূলকাদীনং নযানং আদিতো ৰিপাকাৰিপাকসামঞ্ঞতো ৰুত্তেসু ঘটনেসু দস্সেতব্বা. দ্ৰাদসেৰ হি হেতূ ছ আরম্মণা চত্তারো অধিপতযো চত্তারো আহারা ৰীসতি ইন্দ্রিযানি সত্ত ঝানঙ্গানি দ্ৰাদস মগ্গঙ্গানীতি এতে পচ্চযধম্মা নাম. তেসু যে যে ধম্মা একন্তেন কুসলা, একন্তেনেৰ অকুসলা, একন্তেন কুসলৰিপাকা, একন্তেনেৰাকুসলৰিপাকা, একন্তেনেৰ ৰিপাকা, একন্তেনেৰ অৰিপাকা তে তে সাধুকং সল্লক্খেত্ৰা যে তত্থ ৰিপাকা, তে ৰিপাকঘটনেসু, যে অৰিপাকা, তে অৰিপাকঘটনেসু যথাযোগং যোজেতব্বাতি.
পঞ্হাৰারস্স ঘটনে অনুলোমগণনা.
পচ্চনীযুদ্ধারৰণ্ণনা
৫২৭. ইদানি পচ্চনীযং হোতি. তত্থ যথা পটিচ্চ ৰারাদীসু ‘‘অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নহেতুপচ্চযা’’তিআদিনা নযেন লব্ভমানা পঞ্হা লব্ভমানানং পচ্চযানং ৰসেন সরূপতোৰ ৰিত্থারিতা. এৰং অৰিত্থারেত্ৰা একেন লক্খণেন সঙ্খেপতো পচ্চনীযং দস্সেতুং ধম্মসঙ্গাহকেহি কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতিআদিনা নযেন অনুলোমতো কুসলাদীনং পচ্চযা উদ্ধটা. তে চ খো পচ্চযা সমূহৰসেন, নো একেকপচ্চযৰসেনেৰ; তস্মা যে যত্থ সমূহতো দস্সিতা, তে ৰিভজিত্ৰা ৰেদিতব্বা. সব্বেপি হি ইমে চতুৰীসতি পচ্চযা অট্ঠসু পচ্চযেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তি. কতরেসু অট্ঠসু? আরম্মণে, সহজাতে, উপনিস্সযে, পুরেজাতে, পচ্ছাজাতে, কম্মে, আহারে, ইন্দ্রিযেতি. কথং? ঠপেত্ৰা হি ইমে অট্ঠ পচ্চযে সেসেসু সোল়সসু হেতুপচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞৰিপাকঝানমগ্গসম্পযুত্তপচ্চযোতি ইমে ছ পচ্চযা একন্তেন সহজাতা হুত্ৰা সহজাতানঞ্ঞেৰ পচ্চযভাৰতো সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. অনন্তরপচ্চযো সমনন্তরআসেৰননত্থিৰিগতপচ্চযোতি ইমে পন পঞ্চ উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা অত্তনো অনন্তরং উপ্পজ্জমানানঞ্ঞেৰ পচ্চযভাৰতো অনন্তরূপনিস্সযলক্খণেন উপনিস্সযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. নিস্সযপচ্চযো সহজাতপুরেজাতভেদতো দুৰিধো. তত্থ সহজাতনিস্সযো সহজাতানঞ্ঞেৰ নিস্সযপচ্চযভাৰতো সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি, পুরেজাতনিস্সযো পুরেজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি.
অধিপতিপচ্চযোপি সহজাতাধিপতিআরম্মণাধিপতিৰসেন দুৰিধো. তত্থ সহজাতাধিপতি সহজাতানংযেৰ অধিপতিপচ্চযভাৰতো সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি. আরম্মণাধিপতি আরম্মণূপনিস্সযো হোতিযেৰাতি আরম্মণূপনিস্সযলক্খণেন উপনিস্সযপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতভেদতো তিৰিধো. তত্থ সহজাতৰিপ্পযুত্তো সহজাতানঞ্ঞেৰ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযভাৰতো সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি. পুরেজাতৰিপ্পযুত্তো পুরে উপ্পজ্জিত্ৰা পচ্ছা উপ্পজ্জমানানং পচ্চযভাৰতো পুরেজাতে সঙ্গহিতো. পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তো পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৰা পুরে উপ্পন্নানং উপত্থম্ভনৰসেন পচ্চযভাৰতো পচ্ছাজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি. অত্থিপচ্চযঅৰিগতপচ্চযা সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতআহারিন্দ্রিযানঞ্চেৰ অত্থিঅৰিগতেসু চ একেকস্স ৰসেন ছহি ভেদেহি ঠিতা. তত্থ সহজাতঅত্থিঅৰিগতা সহজাতানঞ্ঞেৰ অত্থিঅৰিগতপচ্চযভাৰতো. সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. পুরেজাতা পুরে উপ্পজ্জিত্ৰা পচ্ছা উপ্পজ্জমানানং পচ্চযভাৰতো পুরেজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. পচ্ছাজাতা পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৰা পুরে উপ্পন্নানং উপত্থম্ভনৰসেন পচ্চযভাৰতো পচ্ছাজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. আহারভূতা কবল়ীকারাহারপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ইন্দ্রিযভূতা রূপজীৰিতিন্দ্রিযপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি এৰং ইমে সোল়স পচ্চযা ইমেসু অট্ঠসু পচ্চযেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৰেদিতব্বা.
ইমেসম্পি পন অট্ঠন্নং পচ্চযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্গহো অত্থিযেৰ. আদিতো নিদ্দিট্ঠো হি আরম্মণপচ্চযো অধিপতিঅনধিপতিভেদেন দুৰিধো. তত্থ অধিপতিভূতো আরম্মণূপনিস্সযলক্খণেন উপনিস্সযে সঙ্গহং গচ্ছতি. অনধিপতিভূতো সুদ্ধো আরম্মণপচ্চযোৰ. কম্মপচ্চযোপি সহজাতনানাক্খণিকৰসেন দুৰিধো. তত্থ সহজাতকম্মং অত্তনা সহজাতানঞ্ঞেৰ কম্মপচ্চযভাৰতো সহজাতেযেৰ সঙ্গহং গচ্ছতি. নানাক্খণিককম্মং বলৰদুব্বলৰসেন দুৰিধং. তত্থ বলৰকম্মং ৰিপাকধম্মানং উপনিস্সযোৰ হুত্ৰা পচ্চযো হোতীতি উপনিস্সযে সঙ্গহং গচ্ছতি. বলৰম্পি পন রূপানং দুব্বলঞ্চ অরূপানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযেনেৰ পচ্চযো. আহারপচ্চযোপি রূপারূপতো দুৰিধো. তত্থ অরূপাহারো অত্তনা সহজাতানঞ্ঞেৰ পচ্চযো হোতীতি সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি. রূপাহারো সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতানং পচ্চযো ন হোতি. অত্তনো পন উপ্পাদক্খণং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতিপ্পত্তো আহারপচ্চযতং সাধেতীতি আহারপচ্চযোৰ হোতি. ইন্দ্রিযপচ্চযোপি রূপারূপতো দুৰিধো. তত্থ অরূপিন্দ্রিযপচ্চযো অত্তনা সহজাতানঞ্ঞেৰ ইন্দ্রিযপচ্চযতং সাধেতীতি সহজাতেযেৰ সঙ্গহং গচ্ছতি. রূপিন্দ্রিযপচ্চযো পন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো দুৰিধো. তত্থ অজ্ঝত্তং ইন্দ্রিযপচ্চযো পুরে উপ্পজ্জিত্ৰা পচ্ছা উপ্পজ্জমানানং সসম্পযুত্তধম্মানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ইন্দ্রিযপচ্চযো হোতীতি পুরেজাতেযেৰ সঙ্গহং গচ্ছতি. বাহিরো ইন্দ্রিযপচ্চযো নাম রূপজীৰিতিন্দ্রিযং, তং সহজাতানং পচ্চযো হোন্তম্পি অনুপালনমত্তৰসেনেৰ হোতি, ন জনকৰসেনাতি ইন্দ্রিযপচ্চযোৰ হোতি. এৰং ইমে অট্ঠ পচ্চযা অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৰেদিতব্বা. অযং তাৰ অট্ঠসু পচ্চযেসু অৰসেসানং সোল়সন্নঞ্চেৰ তেসংযেৰ চ অট্ঠন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞৰসেন সঙ্গহনযো.
ইদানি ইমেসং অট্ঠন্নং পচ্চযানং একেকস্মিং চতুৰীসতিযাপি পচ্চযেসু যে যে সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তে তে ৰেদিতব্বা. তত্থ অট্ঠন্নং তাৰ সব্বপঠমে আরম্মণপচ্চযে আরম্মণপচ্চযোৰ সঙ্গহং গচ্ছতি, ন সেসা তেৰীসতি. দুতিযে সহজাতপচ্চযে হেতুপচ্চযো সহজাতাধিপতিপচ্চযো সহজাতপচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো সহজাতনিস্সযপচ্চযো সহজাতকম্মপচ্চযো ৰিপাকপচ্চযো সহজাতআহারপচ্চযো সহজাতইন্দ্রিযপচ্চযো ঝানপচ্চযো মগ্গপচ্চযো সম্পযুত্তপচ্চযো সহজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযো সহজাতত্থিপচ্চযো সহজাতাৰিগতপচ্চযোতি ইমে পন্নরস পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ততিযে উপনিস্সযপচ্চযে অধিপতিভূতো আরম্মণপচ্চযো আরম্মণভূতো অধিপতিপচ্চযো অনন্তরসমনন্তরউপনিস্সযআসেৰনপচ্চযা নানাক্খণিকো বলৰকম্মপচ্চযো নত্থিপচ্চযো ৰিগতপচ্চযোতি ইমে নৰ পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. চতুত্থে পুরেজাতপচ্চযে পুরেজাতনিস্সযপচ্চযো পুরেজাতপচ্চযো পুরেজাতিন্দ্রিযপচ্চযো পুরেজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযো পুরেজাতত্থিপচ্চযো পুরেজাতাৰিগতপচ্চযোতি ইমে ছ পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. পঞ্চমে পচ্ছাজাতপচ্চযে পচ্ছাজাতপচ্চযো পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তপচ্চযো পচ্ছাজাতত্থিপচ্চযো পচ্ছাজাতাৰিগতপচ্চযোতি ইমে চত্তারো পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ছট্ঠে কম্মপচ্চযে নানাক্খণিককম্মপচ্চযোৰ সঙ্গহিতো. সত্তমে আহারপচ্চযে কবল়ীকারাহারৰসেনেৰ আহারপচ্চযো আহারত্থিপচ্চযো আহারাৰিগতপচ্চযোতি ইমে তযো পচ্চযা সঙ্গহিতা. অট্ঠমে ইন্দ্রিযপচ্চযে রূপজীৰিতিন্দ্রিযপচ্চযো ইন্দ্রিযত্থিপচ্চযো ইন্দ্রিযাৰিগতপচ্চযোতি ইমে তযো পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. এৰং ইমেসং অট্ঠন্নং পচ্চযানং একেকস্মিং ইমে চিমে চ পচ্চযা সঙ্গহং গতাতি ঞত্ৰা যে যত্থ সঙ্গহং গতা, তে তস্স গণনেন গহিতাৰ হোন্তীতি ৰেদিতব্বা.
এৰং সব্বপচ্চযসঙ্গাহকানং ইমেসং অট্ঠন্নং পচ্চযানং ৰসেন একূনপঞ্ঞাসায পঞ্হেসু ইমস্মিং পচ্চনীযে ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদযো ইমে পন্নরস পঞ্হা উদ্ধরিত্ৰা ৰিস্সজ্জিতা. তত্থ কুসলো কুসলস্স, কুসলো অকুসলস্স, কুসলো অব্যাকতস্স, কুসলো কুসলাব্যাকতস্সাতি কুসলাদিকা চত্তারো পঞ্হা; তথা অকুসলাদিকা; অব্যাকতো পন অব্যাকতস্স, অব্যাকতো কুসলস্স, অব্যাকতো অকুসলস্সাতি অব্যাকতাদিকা তযো; কুসলো চ অব্যাকতো চ কুসলস্স; তথা অব্যাকতস্স; অকুসলো চ অব্যাকতো চ অকুসলস্স; তথা অব্যাকতস্সাতি দুমূলকেকাৰসানা চত্তারো হোন্তি. তেসু পঠমে পঞ্হে যেহি ভৰিতব্বং, তে সব্বে সঙ্গহেত্ৰা তযো পচ্চযা ৰুত্তা. দুতিযে দ্ৰে, ততিযে পঞ্চ, চতুত্থে একোৰ পঞ্চমে তযো, ছট্ঠে দ্ৰে, সত্তমে পঞ্চ, অট্ঠমে একোৰ নৰমে সত্ত, দসমে তযো, একাদসমে তযো, দ্ৰাদসমে দ্ৰে, তেরসমে চত্তারো, চুদ্দসমে দ্ৰে, পন্নরসমেপি চত্তারোৰ. তে ‘‘সহজাতপচ্চযেনা’’তি অৰত্ৰা ‘‘সহজাতং পচ্ছাজাত’’ন্তি ৰুত্তা. তত্থ কারণং পরতো ৰক্খাম.
সমাসতো পনেত্থ একো দ্ৰে তযো চত্তারো পঞ্চ সত্তাতি ছল়েৰ পচ্চযপরিচ্ছেদা হোন্তি. অযং পঞ্হাৰারস্স পচ্চনীযে উক্কট্ঠৰসেন পঞ্হাপরিচ্ছেদো চেৰ তে তে পচ্চযে সঙ্গহেত্ৰা দস্সিতপচ্চযপরিচ্ছেদো চ. ‘‘ন হেতুপচ্চযো’’তিআদীসু হি চতুৰীসতিযাপি পচ্চযপচ্চনীযেসু একপচ্চনীযেপি ইতো উদ্ধং পঞ্হা ৰা পচ্চযা ৰা ন লব্ভন্তি, হেট্ঠা লব্ভন্তি. তস্মা যেসু পঞ্হেসু ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্স সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰং একোৰ পচ্চযো আগতো, তস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তে তে পঞ্হা পরিহাযন্তি. যস্মিং পন পঞ্হে ‘‘কুসলো ধম্মো অকুসলস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰং দ্ৰে পচ্চযা আগতা. তত্থ নারম্মণপচ্চযাতি এৰং একস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তেপি ইতরস্স পচ্চযস্স ৰসেন সো পঞ্হো লব্ভতেৰ. তেসু পন দ্ৰীসুপি পচ্চযেসু পটিক্খিত্তেসু সো ৰারো পচ্ছিজ্জতি. এৰমেৰ যেসু পঞ্হেসু তযো চত্তারো পঞ্চ সত্ত ৰা লব্ভন্তি, তেসু ঠপেত্ৰা পটিক্খিত্তে পচ্চযে অৰসেসানং ৰসেন তে পঞ্হা লব্ভন্তিযেৰ. সব্বেসু পন পচ্চযেসু পটিক্খিত্তেসু সব্বেপি তে ৰারা পচ্ছিজ্জন্তীতি ইদমেৰ চেত্থ লক্খণং. ইমিনা লক্খণেন আদিতো পট্ঠায তেসু তেসু পঞ্হেসু সঙ্খিপিত্ৰা ৰুত্তপচ্চযানং পভেদো চ তস্মিং তস্মিং পচ্চনীযে তেসং তেসং পঞ্হানং পরিহানি চ ৰেদিতব্বা.
তত্রাযং ৰিত্থারকথা – পঠমপঞ্হে তাৰ তীহি পচ্চযেহি একূনৰীসতি পচ্চযা দস্সিতা. কথং? কুসলো হি কুসলস্স পুরেজাতপচ্ছাজাতৰিপাকৰিপ্পযুত্তেহেৰ পচ্চযো ন হোতি, সেসেহি ৰীসতিযা হোতি, তেসু আরম্মণপচ্চযো একোৰ সহজাতে পন সব্বসঙ্গাহিকৰসেন পন্নরস পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৰুত্তা. তেসু হেতুপচ্চযে পটিক্খিত্তে চুদ্দস হোন্তি. কুসলো পন কুসলস্স নেৰ ৰিপাকপচ্চযো ন, ৰিপ্পযুত্তপচ্চযোতি তে দ্ৰে অপনেত্ৰা সেসে দ্ৰাদস সন্ধায সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুত্তং. উপনিস্সযপচ্চযেপি সব্বসঙ্গাহিকৰসেন নৰ পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৰুত্তা. তেসু অধিপতিভূতো আরম্মণপচ্চযো আরম্মণভূতো চ অধিপতিপচ্চযো আরম্মণূপনিস্সযৰসেন উপনিস্সযমেৰ অনুপৰিট্ঠো. কুসলো পন কুসলস্স নানাক্খণিককম্মপচ্চযো ন হোতীতি তং অপনেত্ৰা সেসে ছ সন্ধায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুত্তং. এৰং পঠমপঞ্হে তীহি পচ্চযেহি একূনৰীসতিপচ্চযা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. তেসু ইমস্মিং হেতুপচ্চনীযে ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স নহেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি দানং দত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা তং পচ্চৰেক্খতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি পচ্চৰেক্খতী’’তি এৰমাদিনা আরম্মণপচ্চযাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ উদ্ধরিত্ৰা পাল়ি দস্সেতব্বা.
আরম্মণপচ্চযে পন পটিক্খিত্তে তস্স ৰিত্থারং অপনেত্ৰা হেতুপচ্চযৰিত্থারং পক্খিপিত্ৰা সাযেৰ পাল়ি দস্সেতব্বা, সেসপচ্চযপটিক্খেপেসুপি এসেৰ নযো. তস্মিং পন পচ্চযে পটিক্খিত্তে যে ৰারা পরিহাযন্তি, তে পরতো ৰক্খাম.
দুতিযপঞ্হে পন দ্ৰীহি পচ্চযেহি তযো পচ্চযা দস্সিতা. কথং? কুসলো হি অকুসলস্স অনন্তরাদিৰসেন পচ্চযো ন হোতি. তস্মা তে অপনেত্ৰা আরম্মণূপনিস্সযৰসেন সঙ্গহিতং আরম্মণাধিপতিঞ্চেৰ পকতূপনিস্সযঞ্চ সন্ধায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুত্তং. তস্মা সুদ্ধো আরম্মণপচ্চযো আরম্মণাধিপতিৰসেন অধিপতিপচ্চযো উপনিস্সযপচ্চযোতি দুতিযপঞ্হে দ্ৰীহি পচ্চযেহি ইমে তযো পচ্চযা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা.
ততিযপঞ্হে পন পঞ্চহি পচ্চযেহি অট্ঠারস পচ্চযা দস্সিতা. কথং? কুসলো হি অব্যাকতস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপুরেজাতাসেৰনৰিপাকসম্পযুত্তেহিযেৰ পচ্চযো ন হোতি, সেসেহি একূনৰীসতিযা হোতি. তেসু আরম্মণপচ্চযো একো. যস্মা পন কুসলো অব্যাকতস্স অঞ্ঞমঞ্ঞৰিপাকসম্পযুত্তৰসেন পচ্চযো ন হোতি, হেতুপচ্চযো পটিক্খিত্তো, কম্মপচ্চযো ৰিসুং গহিতো, তস্মা ইমে পঞ্চ অপনেত্ৰা সহজাতেন দস পচ্চযা দস্সিতা. উপনিস্সযেন হেট্ঠা ৰুত্তেসু ছসু ঠপেত্ৰা আসেৰনং সেসা পঞ্চ. পচ্ছাজাতো একোৰ তথা সহজাতনানাক্খণিকৰসেন দুৰিধোপি কম্মপচ্চযোতি এৰং ততিযপঞ্হে পঞ্চহি পচ্চযেহি ইমে অট্ঠারস পচ্চযা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা.
চতুত্থপঞ্হে পন একেন পচ্চযেন দস. কথং? কুসলো হি কুসলাব্যাকতস্স সহজাতে ৰুত্তেসু পন্নরসসু অঞ্ঞমঞ্ঞৰিপাকসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তেহি পচ্চযো ন হোতি, হেতুপচ্চযো পটিক্খিত্তো. ইতি ইমে পঞ্চ অপনেত্ৰা সেসা দস পচ্চযা এত্থ একেন পচ্চযেন দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা.
৫২৮. যথা চ ইমেসু কুসলাদিকেসু চতূসু, তথা অকুসলাদিকেসুপি চতূসু পঞ্হেসু তেহি তেহি পচ্চযেহি তে তেযেৰ পচ্চযা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা.
৫২৯. ততো পরানং অব্যাকতাদীনং তিণ্ণং পঞ্হানং পঠমপঞ্হে সত্তহি পচ্চযেহি তেৰীসতি পচ্চযা দস্সিতা. কথং? অব্যাকতো হি অব্যাকতস্স চতুৰীসতিযাপি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. হেতুপচ্চযে পন পটিক্খিত্তে তেৰীসতি হোন্তি. তেসু আরম্মণপচ্চযো একোৰ. যস্মা পনেত্থ অসহজাতানম্পি সঙ্গহণত্থং আহারিন্দ্রিযপচ্চযা ৰিসুং গহিতা. তস্মা ইমে তযো অপনেত্ৰা সহজাতেন দ্ৰাদস পচ্চযা দস্সিতা. উপনিস্সযেন হেট্ঠা ৰুত্তা ছ, পুরেজাতো একোৰ তথা পচ্ছাজাতআহারিন্দ্রিযপচ্চযাতি এৰমেত্থ সত্তহি পচ্চযেহি ইমে তেৰীসতি পচ্চযা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. দুতিযে তীহি পচ্চযেহি দ্ৰাদস দস্সিতা. কথং? আরম্মণপচ্চযো একো, উপনিস্সযেন পন আরম্মণূপনিস্সযৰসেন আরম্মণাধিপতিঅনন্তরসমনন্তরনত্থিৰিগতউপনিস্সযপচ্চযোতি ছ দস্সিতা. পুরেজাতেন পুরেজাতনিস্সযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতা পঞ্চাতি এৰমেত্থ তীহি পচ্চযেহি ইমে দ্ৰাদস পচ্চযা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. ততিযেপি এসেৰ নযো.
৫৩০. ততো পরানং দুকমূলকানং চতুন্নং পঞ্হানং পঠমপঞ্হে ‘‘সহজাতপচ্চযেন পুরেজাতপচ্চযেনা’’তি অৰত্ৰা ‘‘সহজাতং পুরেজাত’’ন্তি ৰুত্তেহি দ্ৰীহি নিস্সযঅত্থিঅৰিগতৰসেন তযো পচ্চযা দস্সিতা. কুসলা হি খন্ধা ৰত্থুনা সদ্ধিং একতো কুসলস্স পচ্চযভাৰং সাধযমানা কিঞ্চাপি সহজাতা, সহজাতপচ্চযা পন ন হোন্তি ৰত্থুমিস্সকত্তা. তস্মা তেসং সহজাতানং নিস্সযঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন সহজাতন্তি ৰুত্তং. ৰত্থুম্হিপি এসেৰ নযো. তম্পি হি কিঞ্চাপি পুরেজাতং, খন্ধমিস্সকত্তা পন পুরেজাতপচ্চযো ন হোতি. কেৰলং পুরেজাতানং নিস্সযাদীনং ৰসেন পুরেজাতন্তি ৰুত্তং.
দুতিযপঞ্হে ‘‘সহজাতং পচ্ছাজাতং আহারং ইন্দ্রিয’’ন্তি ৰুত্তেহি চতূহিপি সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতৰসেন চত্তারো পচ্চযা দস্সিতা. ইমস্মিঞ্হি ৰারে সহজাতপচ্চযো লব্ভতি, পচ্ছাজাতপচ্চযাদযো ন লব্ভন্তি. পচ্ছাজাতানং পন আহারিন্দ্রিযসঙ্খাতানঞ্চ অত্থিঅৰিগতানং ৰসেনেতং ৰুত্তং. কুসলা হি খন্ধা অব্যাকতা চ মহাভূতা উপাদারূপানং সহজাতপচ্চযেন নিস্সযপচ্চযেন অত্থিঅৰিগতপচ্চযেহীতি চতুধা পচ্চযা হোন্তি. পচ্ছাজাতা পন কুসলা তেহিযেৰ ভূতেহি সদ্ধিং তেসঞ্ঞেৰ উপাদারূপানং অত্থিঅৰিগতৰসেন পচ্চযো. কবল়ীকারাহারোপি পচ্ছাজাতেহি কুসলেহি সদ্ধিং পুরেজাতস্স কাযস্স অত্থিঅৰিগতৰসেনেৰ পচ্চযো. রূপজীৰিতিন্দ্রিযম্পি পচ্ছাজাতেহি কুসলেহি সদ্ধিং কটত্তারূপানং অত্থিঅৰিগতপচ্চযেনেৰ পচ্চযো. ইতি ইমং চতুধা পচ্চযভাৰং সন্ধায ‘‘সহজাতং পচ্ছাজাতং, আহারং ইন্দ্রিয’’ন্তি ইদং ৰুত্তং. পচ্ছাজাতাহারিন্দ্রিযপচ্চযা পনেত্থ ন লব্ভন্তিযেৰ. পরতো অকুসলমিস্সকপঞ্হাদ্ৰযেপি এসেৰ নযোতি. এৰমেত্থ তেসু তেসু পঞ্হেসু সঙ্খিপিত্ৰা ৰুত্তপচ্চযানং পভেদো ৰেদিতব্বো. তস্মিং তস্মিং পন পচ্চযে তেসং তেসং পঞ্হানং পরিহানাপরিহানিং পরতো আৰিকরিস্সামাতি.
পচ্চনীযুদ্ধারস্স অত্থৰণ্ণনা.
পচ্চনীযগণনৰণ্ণনা
৫৩২. ইদানি এতে ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্সা’’তিআদযো অনুলোমৰসেন পন্নরস ৰারা দস্সিতা. যস্মা পচ্চনীযেপি এতেযেৰ, ন ইতো উদ্ধং; হেট্ঠা পন হোন্তি, তস্মা যস্স যস্স পচ্চযস্স পচ্চনীযে যে যে ৰারা লব্ভন্তি, তে তে আদিতো পট্ঠায গণনৰসেন দস্সেতুং নহেতুযা পন্নরসাতিআদি আরদ্ধং.
তত্থ নহেতুযা সব্বেসম্পি যথাদস্সিতানং পচ্চযানং ৰসেন পন্নরস লব্ভন্তি. নারম্মণে সহজাতে হেতুপচ্চযো পৰিসতি. তস্মিং তস্মিং ৰারে সুদ্ধো আরম্মণপচ্চযো পরিহাযতি, সেসপচ্চযৰসেন তে ৰারা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি. যথা চ নারম্মণে, এৰং সেসেসুপি. সহজাতে হেতুপচ্চযো পৰিসতি. তস্মিং তস্মিঞ্চ ৰারে নউপনিস্সযে নঅনন্তরেতি এৰং পচ্চনীযতো ঠিতা পচ্চযা পরিহাযন্তি, অৰসেসপচ্চযৰসেন তে তে ৰারা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি. নসহজাতে পন ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ, কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স, অকুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা অকুসলস্সাতি ইমে চত্তারো ৰারা পরিহাযন্তি. এতেসঞ্হি চতুন্নং পুরিমেসু দ্ৰীসু সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি একাদসন্নং পচ্চযানং ৰসেন একোৰ পচ্চযসঙ্গহো ৰুত্তো. তে তস্মিং পটিক্খিত্তে অঞ্ঞেনাকারেন ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি. পচ্ছিমেসু দ্ৰীসু নিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযে সন্ধায ‘‘সহজাতং পুরেজাত’’ন্তি ৰুত্তং. তে সহজাতে পটিক্খিত্তে অৰসেসানং হেতুআদীনঞ্চ পুরেজাতানঞ্চেৰ নিস্সযঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তস্মা ইমে চত্তারোপি ৰারা পরিহাযন্তি. অৰসেসানং ৰসেন ‘‘একাদসা’’তি ৰুত্তং.
তত্থ সিযা – যথা হেতুম্হি পটিক্খিত্তে সেসানং অধিপতিআদীনং ৰসেন তে ৰারা লদ্ধা, এৰং সহজাতে পটিক্খিত্তে অৰসেসানং হেতুআদীনং ৰসেন কস্মা ন লব্ভন্তীতি? নিপ্পদেসত্তা. হেতুআদযো হি সহজাতানং একদেসমত্ততো সপ্পদেসা, তস্মা তেসু পটিক্খিত্তেসু অঞ্ঞেসং ৰসেন তে ৰারা লব্ভন্তি. সহজাতো পন নিপ্পদেসো সব্বেপি হেতুআদযো গণ্হাতি, তস্মা তস্মিং পটিক্খিত্তে সব্বেপি তে পটিক্খিত্তা হোন্তি. ন হি অসহজাতা হেতুপচ্চযাদযো নাম অত্থি. ইতি সহজাতস্স নিপ্পদেসত্তা তস্মিং পটিক্খিত্তে সব্বেপি তে উভোপি ৰারা ন লব্ভন্তি. ‘‘সহজাতং পুরেজাত’’ন্তি ৰিস্সজ্জিতৰারেসু পন কিঞ্চাপি সহজাতপচ্চযোযেৰ নত্থি, যস্মা পনেত্থ সহজাতাৰ অরূপক্খন্ধা নিস্সযঅত্থিঅৰিগতৰসেন পচ্চযা, সহজাতে চ পটিক্খিত্তে একন্তেন সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতা পটিক্খিত্তা হোন্তি, তস্মা তস্স পটিক্খিত্তত্তা তেপি ৰারা ন লব্ভন্তীতি এৰং সব্বথাপেত্থ ইমে চত্তারো ৰারা পরিহাযন্তি. অৰসেসানঞ্ঞেৰ ৰসেন একাদসাতি ৰুত্তং.
নঅঞ্ঞমঞ্ঞননিস্সযনসম্পযুত্তেপি তেযেৰ ৰারা পরিহাযন্তি. কস্মা? সহজাতগতিকত্তা. যথেৰ হি অরূপধম্মভূতো সহজাতপচ্চযো নিপ্পদেসেন চত্তারো অরূপক্খন্ধে গণ্হাতি, তথা অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তাপীতি সহজাতগতিকত্তা এতেসুপি পটিক্খিত্তেসু তে ৰারা ন লব্ভন্তীতি ৰেদিতব্বা. তেন ৰুত্তং নঅঞ্ঞমঞ্ঞে একাদস, ননিস্সযে একাদস, নসম্পযুত্তে একাদসাতি.
তত্থ সিযা – কিঞ্চাপি ইমে অৰিসেসেন কুসলাদিভেদানং চতুন্নং খন্ধানং সঙ্গাহকত্তা সহজাতগতিকা, কুসলো পন কুসলাব্যাকতস্স ঠপেত্ৰা সহজাতপচ্চযং অঞ্ঞথা পচ্চযোৰ ন হোতি, তস্মা তস্মিং পটিক্খিত্তে সো ৰারো পরিহাযতু. কুসলো পন কুসলাব্যাকতানং নেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি, তস্মিং পটিক্খিত্তে সো ৰারো কস্মা পরিহাযতীতি? অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৰসেন পৰত্তিসব্ভাৰতো. যথেৰ হি কুসলাব্যাকতা কুসলস্স সহজাতপচ্চযোৰ ন হোন্তি. সহজাতধম্মৰসেন পন নিস্সযপচ্চযাদীহি পৰত্তিসব্ভাৰতো তস্মিং পটিক্খিত্তে সো ৰারো পরিহাযতি, এৰমিধাপি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৰসেন সহজাতাদীহি পৰত্তিসব্ভাৰতো তস্মিং পটিক্খিত্তে সো ৰারো পরিহাযতি. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযোতি পদস্স হি অযমত্থো – যে ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতা, ন তেহি পচ্চযো. কুসলো চ কুসলাব্যাকতানং সহজাতাদিৰসেন পচ্চযো হোন্তো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মেহেৰ পচ্চযো হোতি, তস্মা তস্মিং পটিক্খিত্তে সো ৰারো পরিহাযতি. যথা চ সো ৰারো, তথা সেসাপি তযোতি চত্তারোপি তে ৰারা পরিহাযন্তি.
ননিস্সযে একাদসাতি এত্থাপি যস্মা তেসং ৰারানং একেন্তেন সহজাতপচ্চযধম্মাৰ নিস্সযভূতা, তস্মা নিস্সযে পটিক্খিত্তে পরিহাযন্তি. নপুরেজাতে তেরসাতি সহজাতং পুরেজাতন্তি ৰুত্তৰিস্সজ্জনে দ্ৰিমূলকে দ্ৰে অপনেত্ৰা তেরস. যথা হি তে সহজাতে পটিক্খিত্তে পুরেজাতানঞ্ঞেৰ নিস্সযঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তথা পুরেজাতেপি পটিক্খিত্তে সহজাতানঞ্ঞেৰ নিস্সযঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তস্মা তে অপনেত্ৰা তেরসাতি ৰেদিতব্বা.
নপচ্ছাজাতে পন্নরসাতি এত্থ ‘‘পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰা ‘‘সহজাতং পচ্ছাজাতং আহারং ইন্দ্রিয’’ন্তি ৰা আগতট্ঠানেসু ঠপেত্ৰা পচ্ছাজাতং অৰসেসৰসেনপি তে পঞ্হা লব্ভন্তি, তস্মা পন্নরসেৰ ৰুত্তা. নকম্মেতিআদীসু যস্মা কম্মৰিপাকাহারিন্দ্রিযঝানমগ্গাপি কুসলাদিভেদানং চতুন্নং খন্ধানং একদেসোৰ তস্মা ঠপেত্ৰা তে ধম্মে অৰসেসধম্মৰসেন সহজাতধম্মা পচ্চযা হোন্তীতি একম্পি পঞ্হাৰিস্সজ্জনং ন পরিহীনং. নসম্পযুত্তে একাদসাতি যস্মা তেসু চতূসু ৰারেসু সম্পযুত্তধম্মা সহজাতাদিপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি, তস্মা সম্পযুত্তপচ্চযপটিক্খেপেন তেযেৰ ৰারা পরিহাযন্তীতি ৰেদিতব্বা. নৰিপ্পযুত্তে নৰাতি দুমূলকএকাৰসানা চত্তারো একমূলকদুকাৰসানা দ্ৰে চাতি ইমে ছ ৰারা একন্তেন ৰিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মেহি যুত্তা. তেহি সহজাতাদিৰসেন পচ্চযা হোন্তি, তস্মা ৰিপ্পযুত্তে পটিক্খিত্তে সব্বেপি তে পরিহাযন্তীতি নৰেৰ লব্ভন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘নৰিপ্পযুত্তে নৰা’’তি. নোঅত্থিনোঅৰিগতেসুপি তেযেৰ ৰেদিতব্বা. একন্তেন হি তে ৰারা অত্থিঅৰিগতপচ্চযধম্মযুত্তা, তস্মা তে তেসং পটিক্খেপে পরিহাযন্তি. যেপি লব্ভন্তি, তেসু আরম্মণৰসেন অনন্তরাদিৰসেন ৰা ৰিস্সজ্জনানি কাতব্বানি. সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতআহারিন্দ্রিযভেদতো পঞ্চন্নং অত্থিঅৰিগতানং ৰিপ্পযুত্তধম্মানং ৰা ৰসেন ন কাতব্বানীতি.
৫৩৩. এৰং পচ্চনীযে লদ্ধৰারে গণনতো দস্সেত্ৰা ইদানি দুমূলকাদিৰসেন পচ্চযগণনং দস্সেতুং নহেতুপচ্চযা নারম্মণে পন্নরসাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ নহেতুমূলকদুকেসু অতিরেকগণনো ঊনতরগণনেন সদ্ধিং যোজিতো ঊনতরগণনোৰ হোতি.
তিমূলকে নউপনিস্সযে তেরসাতি কুসলো অকুসলস্স, অকুসলো কুসলস্সাতি দ্ৰে ৰারা পরিহাযন্তি. কস্মা? নারম্মণেন সদ্ধিং নউপনিস্সযস্স ঘটিতত্তা. আরম্মণৰসেন হি উপনিস্সযৰসেন চ ইমেসং পৰত্তি. তঞ্চ উভযং পটিক্খিত্তং. আরম্মণাধিপতি চ আরম্মণূপনিস্সযগ্গহণেন গহিতো হোতিযেৰ.
ছমূলকেপি নউপনিস্সযে তেরসাতি তেযেৰ তেরস. সত্তমূলকে পন নউপনিস্সযে সত্তাতি নসহজাতেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা তত্থ পরিহীনেহি চতূহি সদ্ধিং ‘‘কুসলো কুসলস্স, কুসলো অকুসলস্স, অকুসলো অকুসলস্স, অকুসলো কুসলস্সা’’তি ইমে অনন্তরূপনিস্সযপকতূপনিস্সযৰসেন পৰত্তমানা চত্তারোতি অট্ঠ পরিহাযন্তি, তস্মা অৰসেসানং ৰসেন সত্তাতি ৰুত্তং. নপুরেজাতে একাদসাতি নসহজাতেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা একাদস. নপচ্ছাজাতে নৰাতি তেসু একাদসসু সহজাতং পচ্ছাজাতং আহারং ইন্দ্রিযন্তি লদ্ধৰিস্সজ্জনেসু দুমূলকে অব্যাকতন্তে দ্ৰে ৰারে অপনেত্ৰা. তে হি সহজাতে পটিক্খিত্তেপি পচ্ছাজাতৰসেন অপরিহীনা. সহজাতেন পন সদ্ধিং পচ্ছাজাতে পটিক্খিত্তে পরিহাযন্তীতি সেসানং ৰসেন নৰাতি ৰুত্তং. অট্ঠমূলকে ননিস্সযে একাদসাতি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তসদিসমেৰ. নৰমূলকে নউপনিস্সযে পঞ্চাতি কুসলাদযো অব্যাকতন্তা তযো দুমূলকা অব্যাকতন্তা দ্ৰে চাতি পঞ্চ. তেসু নানাক্খণিককম্মকবল়ীকারাহাররূপজীৰিতিন্দ্রিযপচ্ছাজাতধম্মৰসেন ৰিস্সজ্জনং ৰেদিতব্বং.
দসমূলকে নপুরেজাতে পঞ্চাতিআদীসুপি তেযেৰ. নপচ্ছাজাতে তীণীতি পচ্ছাজাতৰসেন লব্ভমানে দুমূলকে অব্যাকতন্তে দ্ৰে অপনেত্ৰা অৰসেসা. নৰিপ্পযুত্তেপি তেযেৰ তযো. নোঅত্থিযা দ্ৰেতি নানাক্খণিককম্মৰসেন কুসলঞ্চ অকুসলঞ্চ কটত্তারূপস্স. ৰিপাকং পনেত্থ নউপনিস্সযেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা ন লব্ভতি. একাদসমূলকে হেট্ঠা ৰুত্তসদিসাৰ গণনা. দ্ৰাদসমূলকে নকম্মে একন্তি অব্যাকতেন অব্যাকতং. তত্থ চ আহারিন্দ্রিযৰসেন ৰিস্সজ্জনং ৰেদিতব্বং. তেরসমূলকাদীসুপি সব্বত্থ একন্তি আগতট্ঠানে ইদমেৰ গহেতব্বং. নাহারে পন ইন্দ্রিযৰসেন ৰিস্সজ্জনং ৰেদিতব্বং. নইন্দ্রিযে আহারৰসেন. চুদ্দসমূলকাদীসু নকম্মেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা নোঅত্থিনোঅৰিগতা ন লব্ভন্তীতি ন ৰুত্তা. নাহারপচ্চযা নঝানপচ্চযাতি নইন্দ্রিযং অপনেত্ৰা ৰুত্তং. তস্মা তত্থ ইন্দ্রিযৰসেন একং ৰেদিতব্বং. নৰিপাকপচ্চযা নইন্দ্রিযপচ্চযাতি নাহারং অপনেত্ৰা ৰুত্তং, তস্মা তত্থ আহারৰসেন একং ৰেদিতব্বং. ইমেসু পন দ্ৰীসু পচ্চনীযতো ঠিতেসু গণনা নাম নত্থি, তস্মা একতো ন দস্সিতাতি.
নহেতুমূলকং.
৫৩৪. নারম্মণমূলকাদীসুপি পন্নরসতেরসএকাদসনৰাতি সব্বদুকেসু চত্তারোৰ মূলগণনপরিচ্ছেদা. তিকাদীসু পন বহুপচ্চযসমাযোগে ইতরানিপি সত্ত পঞ্চ তীণি দ্ৰে একন্তি পরিচ্ছিন্নগণনানি ৰিস্সজ্জনানি লব্ভন্তিযেৰ. তেসু যেসং পচ্চযানং সমাযোগে যং যং লব্ভতি, তং তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সাধুকং সল্লক্খেত্ৰা উদ্ধরিতব্বং. সব্বেসু চেতেসু নারম্মণমূলকাদীসু নারম্মণাদীনি পদানি অতিক্কন্তেন হেতুপদেন সদ্ধিং পঠমং বন্ধিত্ৰাৰ চক্কানি কতানি. যস্মা পন তানি নহেতুমূলকে ৰুত্তসদিসানেৰ হোন্তি, তস্মা ৰিত্থারেন অদস্সেত্ৰা সঙ্খেপং কত্ৰা দস্সিতানি. তত্থ যথা নহেতুমূলকে নারম্মণনউপনিস্সযা ৰিসুং ৰিসুং পন্নরস ৰারে লভন্তাপি সমাযোগে তেরস লভিংসু, এৰং সব্বত্থ তেরসেৰ লভন্তি. যথা চ নারম্মণনসহজাতেহি সদ্ধিং নউপনিস্সযে সত্ত ৰারা হোন্তি, এৰং নউপনিস্সযনারম্মণেহি সদ্ধিং নসহজাতেপি সত্ত.
৫৩৮. ননিস্সযপচ্চযা নউপনিস্সযপচ্চযা নপচ্ছাজাতে তীণীতি কুসলাদীনি অব্যাকতন্তানি. তেসু কটত্তারূপঞ্চ আহারসমুট্ঠানঞ্চ পচ্চযুপ্পন্নং.
৫৪৩-৫৪৪. নাহারনইন্দ্রিযমূলকেসু চতুক্কেসু নকম্মেন সদ্ধিং অঘটিতত্তা নহেতুমূলকে ৰিয একেন্তেন লব্ভন্তি. নইন্দ্রিযমূলকে নউপনিস্সযে চ নপুরেজাতে চ ঠপেত্ৰা নাহারে তীণীতি কাতব্বন্তি নইন্দ্রিযপচ্চযতো পট্ঠায ইমে দ্ৰে পচ্চযে ঘটেত্ৰা নইন্দ্রিযপচ্চযা…পে… নউপনিস্সযপচ্চযা নাহারে তীণী. নইন্দ্রিযপচ্চযা…পে… নপুরেজাতপচ্চযা নাহারে তীণীতি এৰং ইমেহি পচ্চযেহি সদ্ধিং নাহারপচ্চযে চ গণনা কাতব্বাতি অত্থো. তত্থ তীণীতি কুসলাদীনেৰ অব্যাকতস্স. তত্থ কুসলাকুসলা কটত্তারূপানং পুরেজাতস্স চ কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন, অব্যাকতা পন চিত্তচেতসিকা পচ্ছাজাতপচ্চযেনেৰাতি ইমেসং ৰসেন তীণি ৰিস্সজ্জনানি কাতব্বানি. পরতো পন নপচ্ছাজাতেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা নাহারে দ্ৰেতি ৰুত্তং. তত্থ কটত্তারূপৰসেন কুসলং অব্যাকতস্স, তথা অকুসলন্তি এত্তকমেৰ লব্ভতি. আহারস্স পন পটিক্খিত্তত্তা কবল়ীকারাহারো অত্থিঅৰিগতৰসেনাপি পচ্চযভাৰং ন লভতি.
৫৪৫. নৰিপ্পযুত্তমূলকস্স চতুমূলকে নউপনিস্সযে পঞ্চাতি কুসলো সহজাতকুসলস্স, কুসলো কটত্তারূপসঙ্খাতস্স অব্যাকতস্স, অকুসলো সহজাতঅকুসলস্স, তথা কটত্তারূপসঙ্খাতস্স অব্যাকতস্স, অব্যাকতো সহজাতঅব্যাকতস্সাতি এৰং পঞ্চ. নৰিপ্পযুত্তপচ্চযা…পে… নউপনিস্সযে তীণীতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ কুসলাদযো তযো অব্যাকতস্স.
৫৪৬. নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুযা নৰাতি নহেতুপচ্চযা নোঅত্থিযা ৰুত্তা নৰেৰ. সব্বেপি হি তে একমূলকেকাৰসানা অনন্তরপকতূপনিস্সযৰসেন লব্ভন্তি. নারম্মণে নৰাতিপি তেযেৰ নারম্মণে ঠত্ৰা নউপনিস্সযে দ্ৰে কাতব্বা. যাৰ নিস্সযম্পীতি নোঅত্থিমূলকে নযে ‘‘নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুপচ্চযা নারম্মণপচ্চযা’’তি এৰং চক্কবন্ধগমনেন নারম্মণপচ্চযে ঠত্ৰা ইমেহি ৰা তীহি, ইতো পরেসু নাধিপতিআদীসু অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা সদ্ধিং যাৰ নিস্সযপচ্চযং পাপুণাতি, তাৰ গন্ত্ৰা নউপনিস্সযে দ্ৰে ৰিস্সজ্জনানি কাতব্বানীতি অত্থো.
এৰং লক্খণং ঠপেত্ৰা পুন নারম্মণতো পট্ঠায যাৰ নিস্সযা সত্ত পচ্চযে গহেত্ৰা নউপনিস্সযে দ্ৰেতি আহ. তত্থ নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুপচ্চযা নারম্মণপচ্চযা নউপনিস্সযে দ্ৰে, নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুনারম্মণনাধিপতিপচ্চযা নউপনিস্সযে দ্ৰেতি এৰং নারম্মণতো পুরিমপচ্ছিমেহি নিস্সযপরিযোসানেহি সব্বপদেহি সদ্ধিং যোজনা কাতব্বা. দ্ৰেতি পনেত্থ কুসলো অব্যাকতস্স, অকুসলো অব্যাকতস্সাতি নানাক্খণিককম্মৰসেন কটত্তারূপস্স পচ্চযৰসেন ৰেদিতব্বানি. নউপনিস্সযপদেন সদ্ধিং নপুরেজাতাদীসু সব্বত্থ দ্ৰে. কম্মপচ্চযো পনেত্থ ন গহিতো. তস্মিঞ্হি গহিতে তেপি দ্ৰে ৰারা ছিজ্জন্তি, ৰিস্সজ্জনমেৰ ন লব্ভতি. এৰং যেন যেন সদ্ধিং যস্স যস্স সংসন্দনে. যং লব্ভতি, যঞ্চ পরিহাযতি, তং সব্বং সাধুকং সল্লক্খেত্ৰা সব্বপচ্চনীযেসু গণনা উদ্ধরিতব্বাতি.
পচ্চনীযগণনৰণ্ণনা.
অনুলোমপচ্চনীযৰণ্ণনা
৫৫০. অনুলোমপচ্চনীযে ‘‘হেতুযা সত্ত, আরম্মণে নৰা’’তি এৰং অনুলোমে ‘‘নহেতুযা পন্নরস, নারম্মণে পন্নরসা’’তি এৰং পচ্চনীযে চ লদ্ধগণনেসু পচ্চযেসু যো পচ্চযো অনুলোমতো ঠিতো, তস্স অনুলোমে লদ্ধৰারেহি সদ্ধিং যে পচ্চনীযতো ঠিতস্স পচ্চনীযে লদ্ধৰারেসু সদিসৰারা, তেসং ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বা. অনুলোমস্মিঞ্হি হেতুপচ্চযে ‘‘হেতুযা সত্তা’’তি সত্ত ৰারা লদ্ধা, পচ্চনীযে নারম্মণপচ্চযে ‘‘নারম্মণে পন্নরসা’’তি পন্নরস লদ্ধা. তেসু যে হেতুযা সত্ত ৰুত্তা, তেহি সদ্ধিং নারম্মণে ৰুত্তেসু পন্নরসসু ‘‘কুসলো কুসলস্স, অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতস্স, অকুসলো অকুসলস্স, অব্যাকতস্স, অকুসলাব্যাকতস্স, অব্যাকতো অব্যাকতস্সা’’তি ইমে সত্ত সদিসা. তে সন্ধায হেতুপচ্চযা নআরম্মণে সত্তাতি ৰুত্তং. নঅধিপতিযা সত্তাতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
নসহজাতস্স পন হেতুপচ্চযস্স অভাৰা নসহজাতে একোপি ন লব্ভতি, তস্মা তেন সদ্ধিং যোজনা ন কতা. নঅঞ্ঞমঞ্ঞে কুসলাদযো তযো রূপাব্যাকতস্স লব্ভন্তি, তে সন্ধায তীণীতি ৰুত্তং. তথা নসম্পযুত্তে. নৰিপ্পযুত্তে পন কুসলং কুসলস্স, অকুসলং অকুসলস্স, অব্যাকতং অব্যাকতস্সাতি অরূপধম্মৰসেন তীণি ৰেদিতব্বানি. ননিস্সযনোঅত্থিনোঅৰিগতা নসহজাতো ৰিয ন লব্ভন্তিযেৰাতি তেহিপি সদ্ধিং যোজনা ন কতা. এৰমেত্থ সত্ত তীণীতি দ্ৰেযেৰ গণনপরিচ্ছেদা, তেসং ৰসেন ঊনতরগণনেন সদ্ধিং অতিরেকগণনস্সপি গণনং পরিহাপেত্ৰা পচ্চযঘটনেসু গণনা ৰেদিতব্বা.
৫৫১. তত্থ হেতুসহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতন্তি নারম্মণে সত্তাতি কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেন পচ্চযো, নারম্মণপচ্চযেন পচ্চযো. কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেন পচ্চযো, নারম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি ইমিনা নযেন সত্ত ৰারা উদ্ধরিতব্বা. নাধিপতিযা সত্তাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. দুতিযে ঘটনে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পৰিট্ঠত্তা ঠপেত্ৰা নসম্পযুত্তং সেসেসু তীণীতি ৰুত্তং. নসম্পযুত্তে পন অঞ্ঞমঞ্ঞৰিপ্পযুত্তং পটিসন্ধিনামরূপং সন্ধায একন্তি ৰুত্তং. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো চেত্থ অনুলোমঘটনে পৰিট্ঠত্তা পচ্চনীযতো ন লব্ভতি, তস্মা ‘‘নঅঞ্ঞমঞ্ঞে’’তি ন ৰুত্তং. যথা চেত্থ, এৰং সেসঘটনেসুপি পৰিট্ঠপচ্চযা পচ্চনীযতো ন লব্ভন্তীতি ন ৰুত্তা. ততিযঘটনে সম্পযুত্তস্স পৰিট্ঠত্তা সব্বত্থ তীণিযেৰ. চতুত্থঘটনে ৰিপ্পযুত্তস্স পৰিট্ঠত্তা তীণি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স. পঞ্চমে ৰিপাকস্স পৰিট্ঠত্তা সব্বত্থ একং অব্যাকতেন অব্যাকতং. ইতো পরেসুপি ৰিপাকসম্পযুত্তেসু এসেৰ নযো.
৫৫২. হেতুসহজাতনিস্সযইন্দ্রিযমগ্গঅত্থিঅৰিগতন্তি নারম্মণে চত্তারীতি কুসলো কুসলস্স, অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতস্স; অব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি ইমেসং ৰসেন ৰেদিতব্বানি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. নঅঞ্ঞমঞ্ঞে দ্ৰেতি কুসলো অব্যাকতস্স, তথা অব্যাকতো. পরতোপি দ্ৰীসু এসেৰ নযো. ইমিনা উপাযেন সব্বঘটনেসু লব্ভমানৰসেন গণনা ৰেদিতব্বা. সব্বানিপি চেতানি ইমস্মিং অনুলোমপচ্চনীযে সহজাতৰসেন চেৰ পকিণ্ণকৰসেন চ পন্নরসাধিকানি চত্তারি ঘটনসতানি ৰুত্তানি. তেসু তস্মিং তস্মিং ঘটনে যে অনুলোমতো ঠিতা পচ্চযা, তেসং একোপি পচ্চনীযতো ন লব্ভতি. হেতুমূলকে চেত্থ পঠমে ঘটনে অনুলোমতো পঞ্চন্নং পচ্চযানং ঠিতত্তা পচ্চনীযতো একূনৰীসতি পচ্চযা আগতা. এৰং সেসেসুপি অনুলোমতো ঠিতাৰসেসা পচ্চনীযতো আগতা. অনুলোমতো চেত্থ বহূসুপি ঠিতেসু পচ্চনীযতো একেকোৰ আগতোতি ৰেদিতব্বো. যথা চ হেতুমূলকে, এৰং আরম্মণাদিমূলকেসুপি সব্বমেতং ৰিধানং যথানুরূপতো ৰেদিতব্বন্তি.
অনুলোমপচ্চনীযৰণ্ণনা.
পচ্চনীযানুলোমৰণ্ণনা
৬৩১. পচ্চনীযানুলোমেপি ‘‘হেতুযা সত্ত, আরম্মণে নৰা’’তি এৰং অনুলোমে ‘‘নহেতুযা পন্নরস, নারম্মণে পন্নরসা’’তি এৰং পচ্চনীযে চ লদ্ধগণনেসু পচ্চযেসু যো পচ্চনীযতো ঠিতো, তস্স পচ্চনীযতো লদ্ধৰারেসু যে অনুলোমতো ঠিতস্স অনুলোমতো লদ্ধৰারেহি সদিসা ৰারা, তেসং ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বা. পচ্চনীযস্মিঞ্হি নহেতুপচ্চযে ‘‘নহেতুযা পন্নরসা’’তি পন্নরস ৰারা লদ্ধা, অনুলোমে আরম্মণপচ্চযে ‘‘আরম্মণে নৰা’’তি নৰ ৰারা লদ্ধা. তত্থ যে নহেতুযা পন্নরস ৰুত্তা, তেসু যে ৰারা আরম্মণে ৰুত্তেহি নৰহি সদিসা, তেসং ৰসেন গণনা ৰেদিতব্বা. তত্থ যে আরম্মণে নৰ ৰুত্তা, তে নহেতুযা ৰুত্তেসু পন্নরসসু কুসলো ‘‘কুসলাকুসলাব্যাকতানং, অকুসলো অকুসলকুসলাব্যাকতানং, অব্যাকতো অব্যাকতকুসলাকুসলান’’ন্তি ইমেহি নৰহি সদিসা, তে সন্ধায নহেতুযা আরম্মণে নৰাতি ৰুত্তং. অধিপতিযা দসাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. আরম্মণাদীনঞ্হি অনুলোমগণনায যে ৰারা ৰুত্তা নহেতুপচ্চযেন সদ্ধিং সংসন্দনেপি তে সব্বে লব্ভন্তীতি ৰেদিতব্বা. ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স নহেতুপচ্চযেন পচ্চযো আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, দানং দত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা তং পচ্চৰেক্খতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি পচ্চৰেক্খতী’’তি ইমিনা উপাযেন তেসং পাল়ি উদ্ধরিতব্বা.
নহেতুপচ্চযা অধিপতিযা দসাতি এত্থ ঠপেত্ৰা ৰীমংসাধিপতিং সেসাধিপতিৰসেন অনুলোমৰিভঙ্গে আগতৰারা উদ্ধরিতব্বা. এৰমেত্থ নৰ দসসত্ততীণিতেরসএকন্তি ছ গণনপরিচ্ছেদা, তেসং ৰসেন ঊনতরগণনেন সদ্ধিং অতিরেকগণনস্সাপি গণনং পরিহাপেত্ৰা নহেতুমূলকাদীনং নযানং তিমূলকাদীসু সব্বসংসন্দনেসু গণনা ৰেদিতব্বা. ইদং তাৰ সাধারণলক্খণং. ন পনেতং সব্বসংসন্দনেসু গচ্ছতি, যেহি পন পচ্চযেহি সদ্ধিং যেসং পচ্চযানং সংসন্দনে যে ৰারা ৰিরুজ্ঝন্তি, তে অপনেত্ৰা অৰসেসানং ৰসেনপেত্থ গণনা ৰেদিতব্বা.
নহেতুপচ্চযা নআরম্মণপচ্চযা অধিপতিযা সত্তাতি এত্থ হি কুসলো অকুসলস্স; অব্যাকতো কুসলস্স, অকুসলস্সাতি ইমে আরম্মণাধিপতিৰসেন লব্ভমানা তযো ৰারা ৰিরুজ্ঝন্তি. কস্মা? নআরম্মণপচ্চযাতি ৰুত্তত্তা. তস্মা তে অপনেত্ৰা সহজাতাধিপতিনযেনেৰেত্থ ‘‘কুসলো কুসলস্স, অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতস্স; অকুসলো অকুসলস্স, অব্যাকতস্স, অকুসলাব্যাকতস্স; অব্যাকতো অব্যাকতস্সা’’তি সত্ত ৰারা ৰেদিতব্বা. তেপি নহেতুপচ্চযাতি ৰচনতো ঠপেত্ৰা ৰীমংসাধিপতিং সেসাধিপতীনং ৰসেন. এৰং সব্বত্থ ঊনতরগণনপচ্চযৰসেন অৰিরুজ্ঝমানগণনৰসেন চ গণনা ৰেদিতব্বা.
যেসু চ পচ্চযেসু পচ্চনীযতো ঠিতেসু যে অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি, তেপি ৰেদিতব্বা. সেয্যথিদং – অনন্তরে পচ্চনীযতো ঠিতে সমনন্তরাসেৰননত্থিৰিগতা অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি, সহজাতে পচ্চনীযতো ঠিতে হেতুঅঞ্ঞমঞ্ঞৰিপাকঝানমগ্গসম্পযুত্তা অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি, নিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতে ৰত্থুপুরেজাতো অনুলোমতো ন তিট্ঠতি. আহারে ৰা ইন্দ্রিযে ৰা পচ্চনীযতো ঠিতে হেতুঅঞ্ঞমঞ্ঞৰিপাকঝানমগ্গসম্পযুত্তা অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি. আরম্মণে পন পচ্চনীযতো ঠিতে অধিপতিউপনিস্সযা অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি, আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযা পন ন লব্ভন্তি. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ যং লব্ভতি, যঞ্চ ন লব্ভতি, তং জানিত্ৰা লব্ভমানৰসেন ৰারা উদ্ধরিতব্বা.
তত্থ সব্বেসুপি তিমূলকাদীসু অনন্তরে সত্তাতিআদযো দুমূলকে লদ্ধৰারাযেৰ সত্তমূলকাদীসু পন নসহজাতপচ্চযা নিস্সযে তীণীতি পুরেজাতৰসেন ৰত্থুনিস্সযে তীণি. কম্মে দ্ৰে নানাক্খণিকৰসেনেৰ. আহারে একং কবল়ীকারাহারৰসেন. ইন্দ্রিযে একং রূপিন্দ্রিযৰসেন. কমেন গন্ত্ৰা ৰিপ্পযুত্তে তীণীতি কুসলাদীনং অব্যাকতন্তানি পচ্ছাজাতৰসেন. অত্থিঅৰিগতেসু পঞ্চাতি তানি চেৰ তীণি, কুসলাব্যাকতা অব্যাকতস্স, অকুসলাব্যাকতা অব্যাকতস্সাতি ইমানি চ দ্ৰে পচ্ছাজাতাহারিন্দ্রিযৰসেনাতি. পচ্ছাজাতপচ্চযস্স পচ্চনীকভাৰতো পট্ঠায পন অত্থিঅৰিগতেসু একন্তি অব্যাকতো অব্যাকতস্স আহারিন্দ্রিযৰসেন. নাহারে গহিতে নইন্দ্রিযপচ্চযাতি ন গহেতব্বং. তথা নইন্দ্রিযে গহিতে নাহারপচ্চযাতি. কস্মা? দ্ৰীসু একতো গহিতেসু গণেতব্বৰারস্স অভাৰতো. ঝানমগ্গাদীসুপি পচ্চনীকতো ঠিতেসু আহারতো ৰা ইন্দ্রিযতো ৰা একং অনুলোমং অকত্ৰাৰ অৰসানে ইন্দ্রিযে একং, অত্থিযা একং, অৰিগতে একং, আহারে একং, অত্থিযা একং, অৰিগতে একন্তি ৰুত্তং. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
নহেতুমূলকং.
৬৩৬. নারম্মণমূলকাদীসু নঅঞ্ঞমঞ্ঞমূলকে নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হেতুযা তীণীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানানং. অধিপতিযা অট্ঠাতি অধিপতিযা ৰুত্তেসু দসসু ‘‘কুসলো কুসলাব্যাকতস্স, অকুসলো অকুসলাব্যাকতস্সা’’তি দ্ৰে অপনেত্ৰা সেসানি অট্ঠ. সহজাতে পঞ্চাতি হেতুযা ৰুত্তেহি তীহি সদ্ধিং ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ অব্যাকতস্স, অকুসলো চ অব্যাকতো চ অব্যাকতস্সা’’তি ইমে দ্ৰে. নিস্সযে সত্তাতি তেহি পঞ্চহি সদ্ধিং ‘‘অব্যাকতো কুসলস্স, অব্যাকতো অকুসলস্সা’’তি ইমে দ্ৰে ৰত্থুৰসেন. কম্মে তীণীতি হেতুযা ৰুত্তানেৰ. সেসতিকেসুপি এসেৰ নযো. অধিপতিযা তীণীতি হেট্ঠা ৰুত্তানেৰ.
৬৪৪. নাহারমূলকে অঞ্ঞমঞ্ঞে তীণীতি ঠপেত্ৰা আহারে সেসচেতসিকৰসেন ৰেদিতব্বানি. যথা চ হেট্ঠা, তথা ইধাপি নাহারনইন্দ্রিযেসু একেকমেৰ গহিতং, ন দ্ৰে একতো.
৬৪৮. নসম্পযুত্তপচ্চযা হেতুযা তীণীতি হেট্ঠা নঅঞ্ঞমঞ্ঞে ৰুত্তানেৰ. অধিপতিযা অট্ঠাতি ৰুত্তানেৰ. নৰিপ্পযুত্তমূলকে কম্মে পঞ্চাতি কুসলাদিচেতনা সহজাতকুসলাদীনং, নানাক্খণিকা কুসলাকুসলচেতনা কম্মসমুট্ঠানরূপস্সাতি এৰং পঞ্চ. আহারিন্দ্রিযেসু তীণি সহজাতসদিসানি. ঝানমগ্গাদীসু তীণি হেতুসদিসানি.
৬৫০. নোঅত্থিমূলকে যস্মা হেতু নোঅত্থি নাম ন হোতি, নিযমতো অত্থিযেৰ, তস্মা তং অগ্গহেত্ৰা নারম্মণে নৰাতি ৰুত্তং. যথা চ হেতু, তথা অঞ্ঞেপি অত্থিপচ্চযলক্খণযুত্তা এত্থ অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি. কম্মে দ্ৰেতি ইদং পন নানাক্খণিককম্মৰসেন ৰুত্তং. পচ্চনীযতো সব্বে লব্ভন্তি. যং পন অনুলোমতো লব্ভমানম্পি অগ্গহেত্ৰা ততো পুরেতরা পচ্চযা পচ্চনীযতো গয্হন্তি, সো পচ্ছা যোজনং লভতি. তেনেৰেত্থ ‘‘নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুপচ্চযা…পে… নোঅৰিগতপচ্চযা কম্মে দ্ৰে’’তি ৰুত্তং. কস্মা পনেস সকট্ঠানেযেৰ ন গহিতোতি? যস্মা অৰসেসেসুপি পচ্চনীযতো ঠিতেসু একোৰ অনুলোমতো লব্ভতি. ইদঞ্হি ইমস্মিং পচ্চযানুলোমে লক্খণং – যো সব্বেসু পচ্চনীযতো ঠিতেসু একোৰ অনুলোমতো লব্ভতি, সো পচ্ছা ৰুচ্চতীতি. নোঅত্থিপচ্চযা নোহেতুপচ্চযা…পে… নোঅৰিগতপচ্চযা উপনিস্সযে নৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ইদং পন পকতূপনিস্সযৰসেন ৰুত্তং. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ লব্ভমানং অলব্ভমানং পুরেৰুত্তং পচ্ছাৰুত্তঞ্চ ৰেদিতব্বন্তি.
পঞ্হাৰারস্স পচ্চনীযানুলোমৰণ্ণনা.
নিট্ঠিতা চ কুসলত্তিকপট্ঠানস্স ৰণ্ণনাতি.