১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১. ইদানি সব্বেপি তে পচ্চযে উদ্দিট্ঠপটিপাটিযা নিদ্দিসিত্ৰা দস্সেতুং হেতুপচ্চযোতি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতিআদিমাহ. তত্থ হেতুপচ্চযোতি চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু নিক্খিত্তপটিপাটিযা সব্বপঠমং ভাজেতব্বস্স পদুদ্ধারো. সেসপচ্চযেসুপি ইমিনাৰ নযেন পঠমং ভাজেতব্বপদং উদ্ধরিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. অযং পনেত্থ সম্বন্ধো – যো পচ্চযুদ্দেসে হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, সো নিদ্দেসতো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰং ৰেদিতব্বো. ইমিনা উপাযেন সব্বপচ্চযেসু ভাজেতব্বস্স পদস্স ৰিস্সজ্জনেন সদ্ধিং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো.

ইদানি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি কস্মা ৰুত্তন্তি? পচ্চযস্স চেৰ পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ ৰৰত্থাপনতো. হেতুসম্পযুত্তকানন্তি হি ৰুত্তে হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৰেয্য. এৰং সন্তে অসুকো নাম ধম্মো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি পচ্চযৰৰত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. অথাপি হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুসম্পযুত্তকানন্তি অত্থং অগ্গহেত্ৰাৰ যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৰেয্য, এৰং সন্তে হেতুনা ৰিপ্পযুত্তা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযোপি সম্পযুত্তকাযেৰ, হেতুনা সম্পযুত্তা কুসলাদযোপি. তত্থ অযং হেতু অসুকস্স নাম সম্পযুত্তকধম্মস্স পচ্চযোতি পচ্চযুপ্পন্নৰৰত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. তস্মা পচ্চযঞ্চেৰ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ৰৰত্থাপেন্তো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি আহ. তস্সত্থো – হেতুসম্পযুত্তকানং কুসলাদিধম্মানং যো হেতু সম্পযুত্তকো, সো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. তত্রাপি ‘‘পচ্চযো’’তি অৰত্ৰা ‘‘হেতুপচ্চযেনা’’তি ৰচনং হেতুনো অঞ্ঞথা পচ্চযভাৰপটিসেধনত্থং. অযঞ্হি হেতু হেতুপচ্চযেনাপি পচ্চযো হোতি, সহজাতাদিপচ্চযেনাপি. তত্রাস্স য্ৰাযং সহজাতাদিপচ্চযৰসেন অঞ্ঞথাপি পচ্চযভাৰো, তস্স পটিসেধনত্থং হেতুপচ্চযেনাতি ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৰত্ৰা কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৰুত্তন্তি? নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা. তংসম্পযুত্তকানন্তি হি ৰুত্তে যেন তে তংসম্পযুত্তকা নাম হোন্তি, অযং নাম সোতি নিদ্দিসিতব্বো অপাকটো. তস্স অপাকটত্তা যেন সম্পযুত্তা তে তংসম্পযুত্তকাতি ৰুচ্চন্তি, তং সরূপতোৰ দস্সেতুং ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৰুত্তং.

তংসমুট্ঠানানন্তি এত্থ পন নিদ্দিসিতব্বস্স পাকটত্তা তং-গহণং কতং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – তে হেতূ চেৰ হেতুসম্পযুত্তকা চ ধম্মা সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং, হেতুতো চেৰ হেতুসম্পযুত্তধম্মেহি চ নিব্বত্তানন্তি অত্থো. ইমিনা চিত্তসমুট্ঠানরূপং গণ্হাতি. কিং পন তং চিত্ততো অঞ্ঞেনপি সমুট্ঠাতীতি? আম, সমুট্ঠাতি. সব্বেপি হি চিত্তচেতসিকা একতো হুত্ৰা রূপং সমুট্ঠাপেন্তি. লোকিযধম্মদেসনাযং পন চিত্তস্স অধিকভাৰতো তথাৰিধং রূপং চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি.

যদি এৰং ইধাপি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি অৰত্ৰা চিত্তসমুট্ঠানানন্তি কস্মা ন ৰুত্তন্তি? অচিত্তসমুট্ঠানানম্পি সঙ্গণ্হনতো. পঞ্হাৰারস্মিঞ্হি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আগতং’’. তস্স সঙ্গণ্হনত্থং ইধ চিত্তসমুট্ঠানানন্তি অৰত্ৰা তংসমুট্ঠানানন্তি ৰুত্তং. তস্সত্থো – চিত্তজরূপং অজনযমানাপি তে হেতূ হেতুসম্পযুত্তকা ধম্মা সহজাতাদিপচ্চযৰসেন সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং পৰত্তে চিত্তজানং পটিসন্ধিযঞ্চ কটত্তারূপানম্পি হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. ইমিনা উপাযেন অঞ্ঞেসুপি তংসমুট্ঠানানন্তি আগতট্ঠানেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.

কস্মা পনাযং হেতু পটিসন্ধিযমেৰ কটত্তারূপানং হেতুপচ্চযো হোতি, ন পৰত্তেতি? পটিসন্ধিযং কম্মজরূপানং চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তিতায. পটিসন্ধিযঞ্হি কম্মজরূপানং চিত্তপটিবদ্ধা পৰত্তি, চিত্তৰসেন উপ্পজ্জন্তি চেৰ তিট্ঠন্তি চ. তস্মিঞ্হি খণে চিত্তং চিত্তজরূপং জনেতুং ন সক্কোতি, তানিপি ৰিনা চিত্তেন উপ্পজ্জিতুং ৰা ঠাতুং ৰা ন সক্কোন্তি. তেনেৰাহ – ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, তস্মিং পতিট্ঠিতে ৰিঞ্ঞাণে নামরূপস্স অৰক্কন্তি হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩৯). পৰত্তিযং পন তেসং চিত্তে ৰিজ্জমানেপি কম্মপটিবদ্ধাৰ পৰত্তি, ন চিত্তপটিবদ্ধা. অৰিজ্জমানে চাপি চিত্তে নিরোধসমাপন্নানং উপ্পজ্জন্তিযেৰ.

কস্মা পন পটিসন্ধিক্খণে চিত্তং চিত্তজরূপং জনেতুং ন সক্কোতীতি? কম্মৰেগক্খিত্ততায চেৰ অপ্পতিট্ঠিতৰত্থুতায চ দুব্বলত্তা. তঞ্হি তদা কম্মৰেগক্খিত্তং অপুরেজাতৰত্থুকত্তা চ অপ্পতিট্ঠিতৰত্থুকন্তি দুব্বলং হোতি. তস্মা পপাতে পতিতমত্তো পুরিসো কিঞ্চি সিপ্পং কাতুং ৰিয রূপং জনেতুং ন সক্কোতি; কম্মজরূপমেৰ পনস্স চিত্তসমুট্ঠানরূপট্ঠানে তিট্ঠতি. তঞ্চ কম্মজরূপস্সেৰ বীজট্ঠানে তিট্ঠতি. কম্মং পনস্স খেত্তসদিসং, কিলেসা আপসদিসা. তস্মা সন্তেপি খেত্তে আপে চ পঠমুপ্পত্তিযং বীজানুভাৰেন রুক্খুপ্পত্তি ৰিয পটিসন্ধিক্খণে চিত্তানুভাৰেন রূপকাযস্স উপ্পত্তি. বীজে পন ৰিগতেপি পথৰীআপানুভাৰেন রুক্খস্স উপরূপরি পৰত্তি ৰিয; ৰিনা চিত্তেন কম্মতোৰ কটত্তারূপানং পৰত্তি হোতীতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘কম্মং খেত্তং ৰিঞ্ঞাণং বীজং তণ্হা স্নেহো’’তি (অ. নি. ৩.৭৭).

অযঞ্চ পনত্থো ওকাসৰসেনেৰ গহেতব্বো. তযো হি ওকাসা – নামোকাসো, রূপোকাসো, নামরূপোকাসোতি. তত্থ অরূপভৰো নামোকাসো নাম. তত্র হি হদযৰত্থুমত্তম্পি রূপপচ্চযং ৰিনা অরূপধম্মাৰ উপ্পজ্জন্তি. অসঞ্ঞভৰো রূপোকাসো নাম. তত্র হি পটিসন্ধিচিত্তমত্তম্পি অরূপপচ্চযং ৰিনা রূপধম্মাৰ উপ্পজ্জন্তি. পঞ্চৰোকারভৰো নামরূপোকাসো নাম. তত্র হি ৰত্থুরূপমত্তম্পি ৰিনা পটিসন্ধিযং অরূপধম্মা, পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৰিনা কম্মজাপি রূপধম্মা নুপ্পজ্জন্তি. যুগনদ্ধাৰ রূপারূপানং উপ্পত্তি. যথা হি সস্সামিকে সরাজকে গেহে সদ্ৰারপালকে রাজাণত্তিং ৰিনা পঠমপ্পৰেসো নাম নত্থি, অপরভাগে পন ৰিনাপি আণত্তিং পুরিমাণত্তিআনুভাৰেনেৰ হোতি, এৰমেৰ পঞ্চৰোকারে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণরাজস্স সহজাতাদিপচ্চযতং ৰিনা রূপস্স পটিসন্ধিৰসেন পঠমুপ্পত্তি নাম নত্থি. অপরভাগে পন ৰিনাপি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স সহজাতাদিপচ্চযানুভাৰং পুরিমানুভাৰৰসেন লদ্ধপ্পৰেসস্স কম্মতো পৰত্তি হোতি. অসঞ্ঞভৰো পন যস্মা অরূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৰিনাৰ অরূপপচ্চযা অসঞ্ঞোকাসত্তা রূপং পৰত্ততি, অস্সামিকে সুঞ্ঞগেহে অত্তনো গেহে চ পুরিসস্স পৰেসো ৰিয. অরূপভৰোপি যস্মা রূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৰিনাৰ রূপপচ্চযা অঞ্ঞোকাসত্তা অরূপধম্মা পৰত্তন্তি. পঞ্চৰোকারভৰো পন রূপারূপোকাসোতি নত্থেত্থ অরূপপচ্চযং ৰিনা পটিসন্ধিক্খণে রূপানং উপ্পত্তীতি. ইতি অযং হেতু পটিসন্ধিযমেৰ কটত্তারূপানং পচ্চযো হোতি, ন পৰত্তেতি.

ননু ‘‘হেতূ সহজাতানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুত্তে সব্বোপি অযমত্থো গহিতো হোতি, অথ কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপান’’ন্তি ইদং গহিতন্তি? পৰত্তিযং কটত্তারূপাদীনং পচ্চযভাৰপটিবাহনতো. এৰঞ্হি সতি যানি পৰত্তিযং হেতুনা সহ একক্খণে কটত্তারূপানি চেৰ উতুআহারসমুট্ঠানানি চ জাযন্তি, তেসম্পি হেতূ হেতুপচ্চযোতি আপজ্জেয্য, ন চ সো তেসং পচ্চযো. তস্মা তেসং পচ্চযভাৰস্স পটিবাহনত্থমেতং গহিতন্তি ৰেদিতব্বং.

ইদানি ‘‘নানপ্পকারভেদতো পচ্চযুপ্পন্নতো’’তি ইমেসং পদানং ৰসেনেত্থ ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. তেসু নানপ্পকারভেদতোতি অযঞ্হি হেতু নাম জাতিতো কুসলাকুসলৰিপাককিরিযভেদতো চতুব্বিধো. তত্থ কুসলহেতু ভূমন্তরতো কামাৰচরাদিভেদেন চতুব্বিধো, অকুসলহেতু কামাৰচরোৰ ৰিপাকহেতু কামাৰচরাদিভেদেন চতুব্বিধো, কিরিযহেতু কামাৰচরো রূপাৰচরো অরূপাৰচরোতি তিৰিধো. তত্থ কামাৰচরকুসলহেতু নামতো অলোভাদিৰসেন তিৰিধো. রূপাৰচরাদিকুসলহেতূসুপি এসেৰ নযো. অকুসলহেতু লোভাদিৰসেন তিৰিধো. ৰিপাককিরিযহেতূ পন অলোভাদিৰসেন তযো তযো হোন্তি. তংতংচিত্তসম্পযোগৰসেন পন তেসং তেসং হেতূনং নানপ্পকারভেদোযেৰাতি এৰং তাৰেত্থ নানপ্পকারভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

পচ্চযুপ্পন্নতোতি ইমিনা পচ্চযেন ইমে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ইমেসং নাম ধম্মানং অযং পচ্চযোতি এৰম্পি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি অত্থো. তত্থ ইমস্মিং তাৰ হেতুপচ্চযে কামাৰচরকুসলহেতু কামভৰরূপভৰেসু অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো হোতি, অরূপভৰে সম্পযুত্তধম্মানংযেৰ. রূপাৰচরকুসলহেতু কামভৰরূপভৰেসুযেৰ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. অরূপাৰচরকুসলহেতু কামাৰচরকুসলহেতুসদিসোৰ. তথা অপরিযাপন্নকুসলহেতু, তথা অকুসলহেতু. কামাৰচরৰিপাকহেতু পন কামভৰস্মিংযেৰ অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং, পটিসন্ধিযং কটত্তারূপানং, পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. রূপাৰচরৰিপাকহেতু রূপভৰে ৰুত্তপ্পকারানঞ্ঞেৰ হেতুপচ্চযো. অরূপাৰচরৰিপাকহেতু অরূপভৰে সম্পযুত্তকানঞ্ঞেৰ হেতুপচ্চযো. অপরিযাপন্নৰিপাকহেতু কামভৰরূপভৰেসু সম্পযুত্তকানঞ্চেৰ চিত্তসমুট্ঠানরূপানঞ্চ অরূপভৰে অরূপধম্মানঞ্ঞেৰ হেতুপচ্চযো. কিরিযহেতূসু পন তেভূমকেসুপি কুসলহেতুসদিসোৰ পচ্চযোতি. এৰমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.

হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা.