দুকনিক্খেপকথা
১০৬২. দুকেসু অদোসনিদ্দেসে মেত্তাযনৰসেন মেত্তি. মেত্তাকারো মেত্তাযনা. মেত্তায অযিতস্স মেত্তাসমঙ্গিনো চিত্তস্স ভাৰো মেত্তাযিতত্তং. অনুদযতীতি অনুদ্দা, রক্খতীতি অত্থো. অনুদ্দাকারো অনুদ্দাযনা. অনুদ্দাযিতস্স ভাৰো অনুদ্দাযিতত্তং. হিতস্স এসনৰসেন হিতেসিতা. অনুকম্পনৰসেন অনুকম্পা. সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি উপচারপ্পনাপ্পত্তা মেত্তাৰ ৰুত্তা. সেসপদেহি লোকিযলোকুত্তরো অদোসো কথিতো.
১০৬৩. অমোহনিদ্দেসে দুক্খে ঞাণন্তি দুক্খসচ্চে পঞ্ঞা. দুক্খসমুদযেতিআদীসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ দুক্খে ঞাণং সৰনসম্মসনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণাসু ৰত্ততি. তথা দুক্খসমুদযে. নিরোধে পন সৰনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণাসু এৰ. তথা পটিপদায. পুব্বন্তেতি অতীতকোট্ঠাসে. অপরন্তেতি অনাগতকোট্ঠাসে. পুব্বন্তাপরন্তেতি তদুভযে. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ঞাণন্তি অযং পচ্চযো, ইদং পচ্চযুপ্পন্নং, ইদং পটিচ্চ ইদং নিব্বত্তন্তি, এৰং পচ্চযেসু চ পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসু চ ঞাণং.
১০৬৫. লোভনিদ্দেসেপি হেট্ঠা অনাগতানং পদানং অযমত্থো – রঞ্জনৰসেন রাগো. বলৰরঞ্জনট্ঠেন সারাগো. ৰিসযেসু সত্তানং অনুনযনতো অনুনযো. অনুরুজ্ঝতীতি অনুরোধো, কামেতীতি অত্থো. যত্থ কত্থচি ভৰে সত্তা এতায নন্দন্তি, সযং ৰা নন্দতীতি নন্দী. নন্দী চ সা রঞ্জনট্ঠেন রাগো চাতি নন্দীরাগো. তত্থ একস্মিং আরম্মণে সকিং উপ্পন্না তণ্হা ‘নন্দী’. পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানা ‘নন্দীরাগো’তি ৰুচ্চতি. চিত্তস্স সারাগোতি যো হেট্ঠা বলৰরঞ্জনট্ঠেন সারাগোতি ৰুত্তো, সো ন সত্তস্স, চিত্তস্সেৰ সারাগোতি অত্থো.
ইচ্ছন্তি এতায আরম্মণানীতি ইচ্ছা. বহলকিলেসভাৰেন মুচ্ছন্তি এতায পাণিনোতি মুচ্ছা. গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা গহণৰসেন অজ্ঝোসানং. ইমিনা সত্তা গিজ্ঝন্তি, গেধং আপজ্জন্তীতি গেধো; বহলট্ঠেন ৰা গেধো. ‘‘গেধং ৰা পৰনসণ্ড’’ন্তি হি বহলট্ঠেনেৰ ৰুত্তং. অনন্তরপদং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. সব্বতোভাগেন ৰা গেধোতি পলিগেধো. সঞ্জন্তি এতেনাতি সঙ্গো; লগ্গনট্ঠেন ৰা সঙ্গো. ওসীদনট্ঠেন পঙ্কো. আকড্ঢনৰসেন এজা. ‘‘এজা ইমং পুরিসং পরিকড্ঢতি তস্স তস্সেৰ ভৰস্স অভিনিব্বত্তিযা’’তি হি ৰুত্তং. ৰঞ্চনট্ঠেন মাযা. ৰট্টস্মিং সত্তানং জননট্ঠেন জনিকা. ‘‘তণ্হা জনেতি পুরিসং চিত্তমস্স ৰিধাৰতী’’তি (সং. নি. ১.৫৫-৫৭) হি ৰুত্তং. ৰট্টস্মিং সত্তে দুক্খেন সংযোজযমানা জনেতীতি সঞ্জননী. ঘটনট্ঠেন সিব্বিনী. অযঞ্হি ৰট্টস্মিং সত্তে চুতিপটিসন্ধিৰসেন সিব্বতি ঘটেতি, তুন্নকারো ৰিয পিলোতিকায পিলোতিকং; তস্মা ঘটনট্ঠেন সিব্বিনীতি ৰুত্তা. অনেকপ্পকারং ৰিসযজালং তণ্হাৰিপ্ফন্দিতনিৰেসসঙ্খাতং ৰা জালমস্সা অত্থীতি জালিনী.
আকড্ঢনট্ঠেন সীঘসোতা সরিতা ৰিযাতি সরিতা. অল্লট্ঠেন ৰা সরিতা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সরিতানি সিনেহিতানি চ সোমনস্সানি ভৰন্তি জন্তুনো’’তি (ধ. প. ৩৪১). অল্লানি চেৰ সিনিদ্ধানি চাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. ৰিসতাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসটাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসালাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসক্কতীতি ৰিসত্তিকা. ৰিসংৰাদিকাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসংহরতীতি ৰিসত্তিকা. ৰিসমূলাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসফলাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসপরিভোগাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসতা ৰা পন সা তণ্হা রূপে সদ্দে গন্ধে রসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে কুলে গণে ৰিত্থতাতি ৰিসত্তিকা (মহানি. ৩). অনযব্যসনপাপনট্ঠেন কুম্মানুবন্ধসুত্তকং ৰিযাতি সুত্তং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সুত্তকন্তি খো, ভিক্খৰে, নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৯). রূপাদীসু ৰিত্থতট্ঠেন ৰিসটা. তস্স তস্স পটিলাভত্থায সত্তে আযূহাপেতীতি আযূহিনী. উক্কণ্ঠিতুং অপ্পদানতো সহাযট্ঠেন দুতিযা. অযঞ্হি সত্তানং ৰট্টস্মিং উক্কণ্ঠিতুং ন দেতি, গতগতট্ঠানে পিযসহাযো ৰিয অভিরমাপেতি. তেন ৰুত্তং –
‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো, দীঘমদ্ধান সংসরং;
ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং, সংসারং নাতিৰত্ততী’’তি. (অ. নি. ৪.৯; ইতিৰু. ১৫; মহানি. ১৯১; চূল়নি. পারাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭);
পণিধানকৰসেন পণিধি. ভৰনেত্তীতি ভৰরজ্জু. এতায হি সত্তা, রজ্জুযা গীৰায বদ্ধা গোণা ৰিয, ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং নিয্যন্তি. তং তং আরম্মণং ৰনতি ভজতি অল্লীযতীতি ৰনং. ৰনতি যাচতীতি ৰা ৰনং. ৰনথোতি ব্যঞ্জনেন পদং ৰড্ঢিতং. অনত্থদুক্খানং ৰা সমুট্ঠাপনট্ঠেন গহনট্ঠেন চ ৰনং ৰিযাতি ‘ৰনং’; বলৰতণ্হাযেতং নামং. গহনতরট্ঠেন পন ততো বলৰতরো ‘ৰনথো’ নাম. তেন ৰুত্তং –
‘‘ৰনং ছিন্দথ মা রুক্খং, ৰনতো জাযতে ভযং;
ছেত্ৰা ৰনঞ্চ ৰনথঞ্চ, নিব্বনা হোথ ভিক্খৰো’’তি. (ধ. প. ২৮৩);
সন্থৰনৰসেন সন্থৰো; সংসগ্গোতি অত্থো. সো দুৰিধো – তণ্হাসন্থৰো মিত্তসন্থৰো চ. তেসু ইধ তণ্হাসন্থৰো অধিপ্পেতো. সিনেহৰসেন সিনেহো. আলযকরণৰসেন অপেক্খতীতি অপেক্খা. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘ইমানি তে দেৰ চতুরাসীতিনগরসহস্সানি কুসাৰতীরাজধানীপমুখানি. এত্থ দেৰ ছন্দং জনেহি, জীৰিতে অপেক্খং করোহী’’তি (দী. নি. ২.২৬৬). আলযং করোহীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. পাটিযেক্কে পাটিযেক্কে আরম্মণে বন্ধতীতি পটিবন্ধু. ঞাতকট্ঠেন ৰা পাটিযেক্কো বন্ধূতিপি পটিবন্ধু. নিচ্চসন্নিস্সিতট্ঠেন হি সত্তানং তণ্হাসমো বন্ধু নাম নত্থি.
আরম্মণানং অসনতো আসা. অজ্ঝোত্থরণতো চেৰ তিত্তিং অনুপগন্ত্ৰাৰ পরিভুঞ্জনতো চাতি অত্থো. আসিসনৰসেন আসিসনা. আসিসিতস্স ভাৰো আসিসিতত্তং. ইদানি তস্সা পৰত্তিট্ঠানং দস্সেতুং রূপাসাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ আসিসনৰসেন আসাতি আসায অত্থং গহেত্ৰা রূপে আসা রূপাসাতি এৰং নৰপি পদানি ৰেদিতব্বানি. এত্থ চ পুরিমানি পঞ্চ পঞ্চকামগুণৰসেন ৰুত্তানি. পরিক্খারলোভৰসেন ছট্ঠং. তং ৰিসেসতো পব্বজিতানং. ততো পরানি তীণি অতিত্তিযৰত্থুৰসেন গহট্ঠানং. ন হি তেসং ধনপুত্তজীৰিতেহি অঞ্ঞং পিযতরং অত্থি. ‘এতং ময্হং এতং ময্হ’ন্তি ৰা ‘অসুকেন মে ইদং দিন্নং ইদং দিন্ন’ন্তি ৰা এৰং সত্তে জপ্পাপেতীতি জপ্পা. পরতো দ্ৰে পদানি উপসগ্গেন ৰড্ঢিতানি. ততো পরং অঞ্ঞেনাকারেন ৰিভজিতুং আরদ্ধত্তা পুন জপ্পাতি ৰুত্তং. জপ্পনাকারো জপ্পনা. জপ্পিতস্স ভাৰো জপ্পিতত্তং. পুনপ্পুনং ৰিসযে লুম্পতি আকড্ঢতীতি লোলুপো. লোলুপস্স ভাৰো লোলুপ্পং. লোলুপ্পাকারো লোলুপ্পাযনা. লোলুপ্পসমঙ্গিনো ভাৰো লোলুপ্পাযিতত্তং.
পুচ্ছঞ্জিকতাতি যায তণ্হায লাভট্ঠানেসু, পুচ্ছং চালযমানা সুনখা ৰিয, কম্পমানা ৰিচরন্তি, তং তস্সা কম্পনতণ্হায নামং. সাধু মনাপমনাপে ৰিসযে কামেতীতি সাধুকামো. তস্স ভাৰো সাধুকম্যতা. মাতা মাতুচ্ছাতিআদিকে অযুত্তট্ঠানে রাগোতি অধম্মরাগো. যুত্তট্ঠানেপি বলৰা হুত্ৰা উপ্পন্নলোভো ৰিসমলোভো. ‘‘রাগো ৰিসম’’ন্তিআদিৰচনতো (ৰিভ. ৯২৪) ৰা যুত্তট্ঠানে ৰা অযুত্তট্ঠানে ৰা উপ্পন্নো ছন্দরাগো অধম্মট্ঠেন ‘অধম্মরাগো’, ৰিসমট্ঠেন ‘ৰিসমলোভো’তি ৰেদিতব্বো.
আরম্মণানং নিকামনৰসেন নিকন্তি. নিকামনাকারো নিকামনা. পত্থনাৰসেন পত্থনা. পিহাযনৰসেন পিহনা. সুট্ঠু পত্থনা সম্পত্থনা. পঞ্চসু কামগুণেসু তণ্হা কামতণ্হা. রূপারূপভৰে তণ্হা ভৰতণ্হা. উচ্ছেদসঙ্খাতে ৰিভৰে তণ্হা ৰিভৰতণ্হা. সুদ্ধে রূপভৰস্মিংযেৰ তণ্হা রূপতণ্হা. অরূপভৰে তণ্হা অরূপতণ্হা. উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো দিট্ঠিরাগো. নিরোধে তণ্হা নিরোধতণ্হা. রূপে তণ্হা রূপতণ্হা. সদ্দে তণ্হা সদ্দতণ্হা. গন্ধতণ্হাদীসুপি এসেৰ নযো. ওঘাদযো ৰুত্তত্থাৰ.
কুসলধম্মে আৰরতীতি আৰরণং. ছাদনৰসেন ছাদনং. সত্তে ৰট্টস্মিং বন্ধতীতি বন্ধনং. চিত্তং উপগন্ত্ৰা কিলিস্সতি সংকিলিট্ঠং করোতীতি উপক্কিলেসো. থামগতট্ঠেন অনুসেতীতি অনুসযো. উপ্পজ্জমানা চিত্তং পরিযুট্ঠাতীতি পরিযুট্ঠানং; উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেন কুসলচারং গণ্হাতীতি অত্থো. ‘‘চোরা মগ্গে পরিযুট্ঠিংসু ধুত্তা মগ্গে পরিযুট্ঠিংসূ’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ৪৩০) হি মগ্গং গণ্হিংসূতি অত্থো. এৰমিধাপি গহণট্ঠেন পরিযুট্ঠানং ৰেদিতব্বং. পলিৰেঠনট্ঠেন লতা ৰিযাতি লতা. ‘‘লতা উব্ভিজ্জ তিট্ঠতী’’তি (ধ. প. ৩৪০) আগতট্ঠানেপি অযং তণ্হা লতাতি ৰুত্তা. ৰিৰিধানি ৰত্থূনি ইচ্ছতীতি ৰেৰিচ্ছং. ৰট্টদুক্খস্স মূলন্তি দুক্খমূলং. তস্সেৰ দুক্খস্স নিদানন্তি দুক্খনিদানং. তং দুক্খং ইতো পভৰতীতি দুক্খপ্পভৰো. বন্ধনট্ঠেন পাসো ৰিযাতি পাসো. মারস্স পাসো মারপাসো. দুরুগ্গিলনট্ঠেন বল়িসং ৰিযাতি বল়িসং. মারস্স বল়িসং মারবল়িসং. তণ্হাভিভূতা মারস্স ৰিসযং নাতিক্কমন্তি, তেসং উপরি মারো ৰসং ৰত্তেতীতি ইমিনা পরিযাযেন মারস্স ৰিসযোতি মারৰিসযো. সন্দনট্ঠেন তণ্হাৰ নদী তণ্হানদী. অজ্ঝোত্থরণট্ঠেন তণ্হাৰ জালং তণ্হাজালং. যথা সুনখা গদ্দুলবদ্ধা যদিচ্ছকং নীযন্তি, এৰং তণ্হাবদ্ধা সত্তাপীতি দল়্হবন্ধনট্ঠেন গদ্দুলং ৰিযাতি গদ্দুলং. তণ্হাৰ গদ্দুলং তণ্হাগদ্দুলং. দুপ্পূরণট্ঠেন তণ্হাৰ সমুদ্দো তণ্হাসমুদ্দো.
১০৬৬. দোসনিদ্দেসে অনত্থং মে অচরীতি অৰুড্ঢিং মে অকাসি. ইমিনা উপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. অট্ঠানে ৰা পন আঘাতোতি অকারণে কোপো – একচ্চো হি ‘দেৰো অতিৰস্সতী’তি কুপ্পতি, ‘ন ৰস্সতী’তি কুপ্পতি, ‘সূরিযো তপ্পতী’তি কুপ্পতি, ‘ন তপ্পতী’তি কুপ্পতি, ৰাতে ৰাযন্তেপি কুপ্পতি, অৰাযন্তেপি কুপ্পতি, সম্মজ্জিতুং অসক্কোন্তো বোধিপণ্ণানং কুপ্পতি, চীৰরং পারুপিতুং অসক্কোন্তো ৰাতস্স কুপ্পতি, উপক্খলিত্ৰা খাণুকস্স কুপ্পতি ইদং সন্ধায ৰুত্তং – অট্ঠানে ৰা পন আঘাতো জাযতীতি. তত্থ হেট্ঠা নৰসু ঠানেসু সত্তে আরব্ভ উপ্পন্নত্তা কম্মপথভেদো হোতি. অট্ঠানাঘাতো পন সঙ্খারেসু উপ্পন্নো কম্মপথভেদং ন করোতি. চিত্তং আঘাতেন্তো উপ্পন্নোতি চিত্তস্স আঘাতো. ততো বলৰতরো পটিঘাতো. পটিহঞ্ঞনৰসেন পটিঘং. পটিৰিরুজ্ঝতীতি পটিৰিরোধো. কুপ্পনৰসেন কোপো. পকোপো সম্পকোপোতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং. দুস্সনৰসেন দোসো. পদোসো সম্পদোসোতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং. চিত্তস্স ব্যাপত্তীতি চিত্তস্স ৰিপন্নতা, ৰিপরিৰত্তনাকারো. মনং পদূসযমানো উপ্পজ্জতীতি মনোপদোসো. কুজ্ঝনৰসেন কোধো. কুজ্ঝনাকারো কুজ্ঝনা. কুজ্ঝিতস্স ভাৰো কুজ্ঝিতত্তং.
ইদানি অকুসলনিদ্দেসে ৰুত্তনযং দস্সেতুং দোসো দুস্সনাতিআদি ৰুত্তং. তস্মা ‘‘যো এৰরূপো চিত্তস্স আঘাতো…পে… কুজ্ঝিতত্ত’’ন্তি চ ইধ ৰুত্তো, ‘‘দোসো দুস্সনা’’তিআদিনা নযেন হেট্ঠা ৰুত্তো, অযং ৰুচ্চতি দোসোতি. এৰমেত্থ যোজনা কাতব্বা. এৰঞ্হি সতি পুনরুত্তিদোসো পটিসেধিতো হোতি. মোহনিদ্দেসো অমোহনিদ্দেসে ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বো. সব্বাকারেন পনেস ৰিভঙ্গট্ঠকথাযং আৰি ভৰিস্সতি.
১০৭৯. তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সহেতুকাতি তেহি হেতুধম্মেহি যে অঞ্ঞে হেতুধম্মা ৰা নহেতুধম্মা ৰা তে সহেতুকা. অহেতুকপদেপি এসেৰ নযো. এত্থ চ হেতু হেতুযেৰ চ হোতি, তিণ্ণং ৰা দ্ৰিন্নং ৰা একতো উপ্পত্তিযং সহেতুকো চ. ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতো পন মোহো হেতু অহেতুকো. হেতুসম্পযুত্তদুকনিদ্দেসেপি এসেৰ নযো.
১০৯১. সঙ্খতদুকনিদ্দেসে পুরিমদুকে ৰুত্তং অসঙ্খতধাতুং সন্ধায যো এৰ সো ধম্মোতি একৰচননিদ্দেসো কতো. পুরিমদুকে পন বহুৰচনৰসেন পুচ্ছায উদ্ধটত্তা ইমে ধম্মা অপ্পচ্চযাতি পুচ্ছানুসন্ধিনযেন বহুৰচনং কতং. ইমে ধম্মা সনিদস্সনাতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
১১০১. কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যদুকনিদ্দেসে চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানিতব্বা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু কেনচি একেন চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰা সোতৰিঞ্ঞাণেন ৰা ৰিজানিতব্বা. কেনচি ন ৰিঞ্ঞেয্যাতি তেনেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰা সোতৰিঞ্ঞাণেন ৰা ন ৰিজানিতব্বা. ‘এৰং সন্তে দ্ৰিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতী’তি হেট্ঠা ৰুত্তত্তা ‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা’তি অযং দুকো ন হোতি. রূপং পন চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং সদ্দো ন চক্খুৰিঞ্ঞেয্যোতি ইমমত্থং গহেত্ৰা ‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা, যে ৰা পন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা ন তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা’তি অযমেকো দুকোতি ৰেদিতব্বো. এৰং একেকইন্দ্রিযমূলকে চত্তারো চত্তারো কত্ৰা ৰীসতি দুকা ৰিভত্তাতি ৰেদিতব্বা.
কিং পন ‘মনোৰিঞ্ঞাণেন কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেনচি ন ৰিঞ্ঞেয্যা’ নত্থি? তেনেত্থ দুকা ন ৰুত্তাতি? নো নত্থি, ৰৰত্থানাভাৰতো পন ন ৰুত্তা. ন হি, যথা চক্খুৰিঞ্ঞাণেন অৰিঞ্ঞেয্যা এৰাতি ৰৰত্থানং অত্থি, এৰং মনোৰিঞ্ঞাণেনাপীতি ৰৰত্থানাভাৰতো এত্থ দুকা ন ৰুত্তা. মনোৰিঞ্ঞাণেন পন কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যা চেৰ অৰিঞ্ঞেয্যা চাতি অযমত্থো অত্থি. তস্মা সো অৰুত্তোপি যথালাভৰসেন ৰেদিতব্বো. মনোৰিঞ্ঞাণন্তি হি সঙ্খ্যং গতেহি কামাৰচরধম্মেহি কামাৰচরধম্মা এৰ তাৰ কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. তেহিযেৰ রূপাৰচরাদিধম্মাপি কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. রূপাৰচরেহিপি কামাৰচরা কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. তেহেৰ রূপাৰচরাদযোপি কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. অরূপাৰচরেহি পন কামাৰচরা রূপাৰচরা অপরিযাপন্না চ নেৰ ৰিঞ্ঞেয্যা. অরূপাৰচরা পন কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. তেপি চ কেচিদেৰ ৰিঞ্ঞেয্যা কেচি অৰিঞ্ঞেয্যা. অপরিযাপন্নেহি কামাৰচরাদযো নেৰ ৰিঞ্ঞেয্যা. অপরিযাপন্না পন নিব্বানেন অৰিঞ্ঞেয্যত্তা কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. তেপি চ মগ্গফলানং অৰিঞ্ঞেয্যত্তা কেচিদেৰ ৰিঞ্ঞেয্যা কেচি অৰিঞ্ঞেয্যাতি.
১১০২. আসৰনিদ্দেসে পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামাসৰো নাম. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহজাতো রাগো ভৰৰসেন পত্থনা ভৰাসৰো নাম. দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠাসৰো নাম. অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাসৰো নাম. তত্থ তত্থ আগতেসু পন আসৰেসু অসম্মোহত্থং একৰিধাদিভেদো ৰেদিতব্বো. অত্থতো হেতে চিরপারিৰাসিযট্ঠেন আসৰাতি এৰং একৰিধাৰ হোন্তি. ৰিনযে পন ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি (পারা. ৩৯) দুৰিধেন আগতা. সুত্তন্তে সল়াযতনে তাৰ ‘‘তযোমে, আৰুসো, আসৰা – কামাসৰো ভৰাসৰো অৰিজ্জাসৰো’’তি (সং. নি. ৪.৩২১) তিৰিধেন আগতা. নিব্বেধিকপরিযাযে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা নিরযগমনীযা, অত্থি আসৰা তিরচ্ছানযোনিগমনীযা, অত্থি আসৰা পেত্তিৰিসযগমনীযা, অত্থি আসৰা মনুস্সলোকগমনীযা, অত্থি আসৰা দেৰলোকগমনীযা’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) পঞ্চৰিধেন আগতা. ছক্কনিপাতে আহুনেয্যসুত্তে – ‘‘অত্থি আসৰা সংৰরা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা পটিসেৰনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা অধিৰাসনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা পরিৰজ্জনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা ৰিনোদনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা ভাৰনা পহাতব্বা’’তি (অ. নি. ৬.৫৮) ছব্বিধেন আগতা. সব্বাসৰপরিযাযে (ম. নি. ১.১৪ আদযো) ‘দস্সনপহাতব্বেহি’ সদ্ধিং সত্তৰিধেন আগতা. ইধ পনেতে কামাসৰাদিভেদতো চতুব্বিধেন আগতা. তত্রাযং ৰচনত্থো – পঞ্চকামগুণসঙ্খাতে কামে আসৰো ‘কামাসৰো’. রূপারূপসঙ্খাতে কম্মতো চ উপপত্তিতো চ দুৰিধেপি ভৰে আসৰো ‘ভৰাসৰো’. দিট্ঠি এৰ আসৰো ‘দিট্ঠাসৰো’. অৰিজ্জাৰ আসৰো ‘অৰিজ্জাসৰো’.
১১০৩. কামেসূতি পঞ্চসু কামগুণেসু. কামচ্ছন্দোতি কামসঙ্খাতো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো, ন ধম্মচ্ছন্দো. কামনৰসেন রজ্জনৰসেন চ কামোযেৰ রাগো কামরাগো. কামনৰসেন নন্দনৰসেন চ কামোৰ নন্দীতি কামনন্দী. এৰং সব্বত্থ কামত্থং ৰিদিত্ৰা তণ্হাযনট্ঠেন কামতণ্হা, সিনেহনট্ঠেন কামসিনেহো, পরিডয্হনট্ঠেন কামপরিল়াহো, মুচ্ছনট্ঠেন কামমুচ্ছা, গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপনট্ঠেন কামজ্ঝোসানন্তি ৰেদিতব্বং. অযং ৰুচ্চতীতি অযং অট্ঠহি পদেহি ৰিভত্তো কামাসৰো নাম ৰুচ্চতি.
১১০৪. ভৰেসু ভৰছন্দোতি রূপারূপভৰেসু ভৰপত্থনাৰসেনেৰ পৰত্তো ছন্দো ‘ভৰছন্দো’. সেসপদানিপি ইমিনাৰ নযেন ৰেদিতব্বানি.
১১০৫. সস্সতো লোকোতি ৰাতিআদীহি দসহাকারেহি দিট্ঠিপ্পভেদোৰ ৰুত্তো. তত্থ সস্সতো লোকোতি এত্থ খন্ধপঞ্চকং লোকোতি গহেত্ৰা ‘অযং লোকো নিচ্চো ধুৰো সব্বকালিকো’তি গণ্হন্তস্স ‘সস্সত’ন্তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. অসস্সতোতি তমেৰ লোকং ‘উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতী’তি গণ্হন্তস্স উচ্ছেদগহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. অন্তৰাতি পরিত্তকসিণলাভিনো ‘সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা’ কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তিতরূপারূপধম্মে লোকোতি চ কসিণপরিচ্ছেদন্তেন চ ‘অন্তৰা’তি গণ্হন্তস্স ‘অন্তৰা লোকো’তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি উচ্ছেদদিট্ঠিপি. ৰিপুলকসিণলাভিনো পন তস্মিং কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তিতরূপারূপধম্মে লোকোতি চ কসিণপরিচ্ছেদন্তেন চ ‘অনন্তো’তি গণ্হন্তস্স ‘অনন্তৰা লোকো’তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি, উচ্ছেদদিট্ঠিপি.
তং জীৰং তং সরীরন্তি ভেদনধম্মস্স সরীরস্সেৰ ‘জীৰ’ন্তি গহিতত্তা সরীরে উচ্ছিজ্জমানে ‘জীৰম্পি উচ্ছিজ্জতী’তি উচ্ছেদগহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. দুতিযপদে সরীরতো অঞ্ঞস্স জীৰস্স গহিতত্তা সরীরে উচ্ছিজ্জমানেপি ‘জীৰং ন উচ্ছিজ্জতী’তি সস্সতগহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. হোতি তথাগতো পরং মরণাতিআদীসু সত্তো তথাগতো নাম. সো পরং মরণা হোতীতি গণ্হতো পঠমা সস্সতদিট্ঠি. ন হোতীতি গণ্হতো দুতিযা উচ্ছেদদিট্ঠি. হোতি চ ন চ হোতীতি গণ্হতো ততিযা একচ্চসস্সতদিট্ঠি. নেৰ হোতি ন নহোতীতি গণ্হতো চতুত্থা অমরাৰিক্খেপদিট্ঠি. ইমে ধম্মা আসৰাতি ইমে কামাসৰঞ্চ ভৰাসৰঞ্চ রাগৰসেন একতো কত্ৰা, সঙ্খেপতো তযো, ৰিত্থারতো চত্তারো ধম্মা আসৰা নাম.
যো পন ব্রহ্মানং ৰিমানকপ্পরুক্খআভরণেসু ছন্দরাগো উপ্পজ্জতি, সো কামাসৰো হোতি ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? পঞ্চকামগুণিকস্স রাগস্স ইধেৰ পহীনত্তা. হেতুগোচ্ছকং পন পত্ৰা লোভো হেতু নাম হোতি. গন্থগোচ্ছকং পত্ৰা অভিজ্ঝাকাযগন্থো নাম. কিলেসগোচ্ছকং পত্ৰা লোভো কিলেসো নাম হোতি. দিট্ঠিসহজাতো পন রাগো কামাসৰো হোতি ন হোতীতি? ন হোতি; দিট্ঠিরাগো নাম হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘দিট্ঠিরাগরত্তে পুরিসপুগ্গলে দিন্নদানং ন মহপ্ফলং হোতি, ন মহানিসংস’’ন্তি (পটি. ম. ১.১২৯).
ইমে পন আসৰে কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি, মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামাসৰো অনাগামিমগ্গেন পহীযতি, ভৰাসৰো অরহত্তমগ্গেন, দিট্ঠাসৰো সোতাপত্তিমগ্গেন, অৰিজ্জাসৰো অরহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠাসৰো পহীযতি, অনাগামিমগ্গেন কামাসৰো, অরহত্তমগ্গেন ভৰাসৰো অৰিজ্জাসৰো চাতি.
১১২১. সংযোজনেসু মাননিদ্দেসে সেয্যোহমস্মীতি মানোতি উত্তমট্ঠেন ‘অহং সেয্যো’তি এৰং উপ্পন্নমানো. সদিসোহমস্মীতি মানোতি সমসমট্ঠেন ‘অহং সদিসো’তি এৰং উপ্পন্নমানো. হীনোহমস্মীতি মানোতি লামকট্ঠেন ‘অহং হীনো’তি এৰং উপ্পন্নমানো. এৰং সেয্যমানো সদিসমানো হীনমানোতি ইমে তযো মানা তিণ্ণং জনানং উপ্পজ্জন্তি. সেয্যস্সাপি হি ‘অহং সেয্যো সদিসো হীনো’তি তযো মানা উপ্পজ্জন্তি. সদিসস্সাপি, হীনস্সাপি. তত্থ সেয্যস্স সেয্যমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. সদিসস্স সদিসমানোৰ…পে… হীনস্স হীনমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. ইমিনা কিং কথিতং? একস্স তযো মানা উপ্পজ্জন্তীতি কথিতং. খুদ্দকৰত্থুকে পন পঠমকমানভাজনীযে একো মানো তিণ্ণং জনানং উপ্পজ্জতীতি কথিতো.
মানকরণৰসেন মানো. মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তন্তি আকারভাৰনিদ্দেসা. উস্সিতট্ঠেন উন্নতি. যস্সুপ্পজ্জতি তং পুগ্গলং উন্নামেতি, উক্খিপিত্ৰা ঠপেতীতি উন্নমো. সমুস্সিতট্ঠেন ধজো. উক্খিপনট্ঠেন চিত্তং সম্পগ্গণ্হাতীতি সম্পগ্গাহো. কেতু ৰুচ্চতি বহূসু ধজেসু অচ্চুগ্গতধজো. মানোপি পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানো অপরাপরে উপাদায অচ্চুগ্গতট্ঠেন কেতু ৰিযাতি ‘কেতু’. কেতুং ইচ্ছতীতি কেতুকম্যং, তস্স ভাৰো কেতুকম্যতা. সা পন চিত্তস্স, ন অত্তনো. তেন ৰুত্তং – ‘কেতুকম্যতা চিত্তস্সা’তি. মানসম্পযুত্তঞ্হি চিত্তং কেতুং ইচ্ছতি. তস্স চ ভাৰো কেতুকম্যতা; কেতুসঙ্খাতো মানোতি.
১১২৬. ইস্সানিদ্দেসে যা পরলাভসক্কারগরুকারমাননৰন্দনপূজনাসু ইস্সাতি যা এতেসু পরেসং লাভাদীসু ‘কিং ইমিনা ইমেস’ন্তি পরসম্পত্তিখিয্যনলক্খণা ইস্সা. তত্থ লাভোতি চীৰরাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং পটিলাভো. ইস্সুকী হি পুগ্গলো পরস্স তং লাভং খিয্যতি, ‘কিং ইমস্স ইমিনা’তি ন ইচ্ছতি. সক্কারোতি তেসংযেৰ পচ্চযানং সুকতানং সুন্দরানং পটিলাভো. গরুকারোতি গরুকিরিযা, ভারিযকরণং. মাননন্তি মনেন পিযকরণং. ৰন্দনন্তি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দনং. পূজনাতি গন্ধমালাদীহি পূজনা. ইস্সাযনৰসেন ইস্সা. ইস্সাকারো ইস্সাযনা. ইস্সাযিতভাৰো ইস্সাযিতত্তং. উসূযাদীনি ইস্সাদিৰেৰচনানি.
ইমিস্সা পন ইস্সায খিয্যনলক্খণং আগারিকেনাপি অনাগারিকেনাপি দীপেতব্বং. আগারিকো হি একচ্চো কসিৰণিজ্জাদীসু অঞ্ঞতরেন আজীৰেন অত্তনো পুরিসকারং নিস্সায ভদ্দকং যানং ৰা ৰাহনং ৰা রতনং ৰা লভতি. অপরো তস্স অলাভত্থিকো তেন লাভেন ন তুস্সতি. ‘কদা নু খো এস ইমায সম্পত্তিযা পরিহাযিত্ৰা কপণো হুত্ৰা চরিস্সতী’তি চিন্তেত্ৰা একেন কারণেন তস্মিং তায সম্পত্তিযা পরিহীনে অত্তমনো হোতি. অনাগারিকোপি একো ইস্সামনকো অঞ্ঞং অত্তনো সুতপরিযত্তিআদীনি নিস্সায উপ্পন্নলাভাদিসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘কদা নু খো এসো ইমেহি লাভাদীহি পরিহাযিস্সতী’তি চিন্তেত্ৰা, যদা তং একেন কারণেন পরিহীনং পস্সতি, তদা অত্তমনো হোতি. এৰং পরসম্পত্তিখিয্যনলক্খণা ‘ইস্সা’তি ৰেদিতব্বা.
১১২৭. মচ্ছরিযনিদ্দেসে ৰত্থুতো মচ্ছরিযদস্সনত্থং ‘পঞ্চ মচ্ছরিযানি আৰাসমচ্ছরিয’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আৰাসে মচ্ছরিযং আৰাসমচ্ছরিযং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
আৰাসো নাম সকলারামোপি পরিৰেণম্পি একোৰরকোপি রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানাদীনিপি. তেসু ৰসন্তা সুখং ৰসন্তি পচ্চযে লভন্তি. একো ভিক্খু ৰত্তসম্পন্নস্সেৰ পেসলস্স ভিক্খুনো তত্থ আগমনং ন ইচ্ছতি. আগতোপি ‘খিপ্পং গচ্ছতূ’তি চিন্তেতি. ইদং ‘আৰাসমচ্ছরিযং’ নাম. ভণ্ডনকারকাদীনং পন তত্থ ৰাসং অনিচ্ছতো আৰাসমচ্ছরিযং নাম ন হোতি.
কুলন্তি উপট্ঠাককুলম্পি ঞাতিকুলম্পি. তত্থ অঞ্ঞস্স উপসঙ্কমনং অনিচ্ছতো কুলমচ্ছরিযং হোতি. পাপপুগ্গলস্স পন উপসঙ্কমনং অনিচ্ছন্তোপি মচ্ছরী নাম ন হোতি. সো হি তেসং পসাদভেদায পটিপজ্জতি. পসাদং রক্খিতুং সমত্থস্সেৰ পন ভিক্খুনো তত্থ উপসঙ্কমনং অনিচ্ছন্তো মচ্ছরী নাম হোতি.
লাভোতি চতুপচ্চযলাভোৰ. তং অঞ্ঞস্মিং সীলৰন্তেযেৰ লভন্তে ‘মা লভতূ’তি চিন্তেন্তস্স লাভমচ্ছরিযং হোতি. যো পন সদ্ধাদেয্যং ৰিনিপাতেতি, অপরিভোগদুপ্পরিভোগাদিৰসেন ৰিনাসেতি, পূতিভাৰং গচ্ছন্তম্পি অঞ্ঞস্স ন দেতি, তং দিস্ৰা ‘সচে ইমং এস ন লভেয্য, অঞ্ঞো সীলৰা লভেয্য, পরিভোগং গচ্ছেয্যা’তি চিন্তেন্তস্স মচ্ছরিযং নাম নত্থি.
ৰণ্ণো নাম সরীরৰণ্ণোপি গুণৰণ্ণোপি. তত্থ সরীরৰণ্ণে মচ্ছরিপুগ্গলো ‘পরো পাসাদিকো রূপৰা’তি ৰুত্তে তং ন কথেতুকামো হোতি. গুণৰণ্ণমচ্ছরী সীলেন ধুতঙ্গেন পটিপদায আচারেন ৰণ্ণং ন কথেতুকামো হোতি.
ধম্মোতি পরিযত্তিধম্মো চ পটিৰেধধম্মো চ. তত্থ অরিযসাৰকা পটিৰেধধম্মং ন মচ্ছরাযন্তি, অত্তনা পটিৰিদ্ধধম্মে সদেৰকস্স লোকস্স পটিৰেধং ইচ্ছন্তি. তং পন পটিৰেধং ‘পরে জানন্তূ’তি ইচ্ছন্তি. তন্তিধম্মেযেৰ পন ধম্মমচ্ছরিযং নাম হোতি. তেন সমন্নাগতো পুগ্গলো যং গুল়্হং গন্থং ৰা কথামগ্গং ৰা জানাতি তং অঞ্ঞং ন জানাপেতুকামো হোতি. যো পন পুগ্গলং উপপরিক্খিত্ৰা ধম্মানুগ্গহেন, ধম্মং ৰা উপপরিক্খিত্ৰা পুগ্গলানুগ্গহেন ন দেতি, অযং ধম্মমচ্ছরী নাম ন হোতি.
তত্থ একচ্চো পুগ্গলো লোলো হোতি, কালেন সমণো হোতি, কালেন ব্রাহ্মণো, কালেন নিগণ্ঠো. যো হি ভিক্খু ‘অযং পুগ্গলো পৰেণিআগতং তন্তিং সণ্হং সুখুমং ধম্মন্তরং ভিন্দিত্ৰা আলুল়িস্সতী’তি ন দেতি, অযং পুগ্গলং উপপরিক্খিত্ৰা ধম্মানুগ্গহেন ন দেতি নাম. যো পন ‘অযং ধম্মো সণ্হো সুখুমো, সচাযং পুগ্গলো গণ্হিস্সতি অঞ্ঞং ব্যাকরিত্ৰা অত্তানং আৰিকত্ৰা নস্সিস্সতী’তি ন দেতি, অযং ধম্মং উপপরিক্খিত্ৰা পুগ্গলানুগ্গহেন ন দেতি নাম. যো পন ‘সচাযং ইমং ধম্মং গণ্হিস্সতি, অম্হাকং সমযং ভিন্দিতুং সমত্থো ভৰিস্সতী’তি ন দেতি, অযং ধম্মমচ্ছরী নাম হোতি.
ইমেসু পঞ্চসু মচ্ছরিযেসু আৰাসমচ্ছরিযেন তাৰ যক্খো ৰা পেতো ৰা হুত্ৰা তস্সেৰ আৰাসস্স সঙ্কারং সীসেন উক্খিপিত্ৰা ৰিচরতি. কুলমচ্ছরিযেন তস্মিং কুলে অঞ্ঞেসং দানমাননাদীনি করোন্তে দিস্ৰা ‘ভিন্নং ৰতিদং কুলং মমা’তি চিন্তযতো লোহিতম্পি মুখতো উগ্গচ্ছতি, কুচ্ছিৰিরেচনম্পি হোতি, অন্তানিপি খণ্ডাখণ্ডানি হুত্ৰা নিক্খমন্তি. লাভমচ্ছরিযেন সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা সন্তকে লাভে মচ্ছরাযিত্ৰা পুগ্গলিকপরিভোগং ৰিয পরিভুঞ্জিত্ৰা যক্খো ৰা পেতো ৰা মহাঅজগরো ৰা হুত্ৰা নিব্বত্ততি. সরীরৰণ্ণগুণৰণ্ণমচ্ছরেন পরিযত্তিধম্মমচ্ছরিযেন চ অত্তনোৰ ৰণ্ণং ৰণ্ণেতি, পরেসং ৰণ্ণে ‘কিং ৰণ্ণো এসো’তি তং তং দোসং ৰদন্তো পরিযত্তিধম্মঞ্চ কস্সচি কিঞ্চি অদেন্তো দুব্বণ্ণো চেৰ এল়মূগো চ হোতি.
অপিচ আৰাসমচ্ছরিযেন লোহগেহে পচ্চতি. কুলমচ্ছরিযেন অপ্পলাভো হোতি. লাভমচ্ছরিযেন গূথনিরযে নিব্বত্ততি. ৰণ্ণমচ্ছরিযেন ভৰে ভৰে নিব্বত্তস্স ৰণ্ণো নাম ন হোতি. ধম্মমচ্ছরিযেন কুক্কুল়নিরযে নিব্বত্ততীতি.
মচ্ছরাযনৰসেন মচ্ছেরং. মচ্ছরাযনাকারো মচ্ছরাযনা. মচ্ছরেন অযিতস্স মচ্ছেরসমঙ্গিনো ভাৰো মচ্ছরাযিতত্তং. ‘ময্হমেৰ হোন্তু মা অঞ্ঞস্সা’তি সব্বাপি অত্তনো সম্পত্তিযো ব্যাপেতুং ন ইচ্ছতীতি ৰিৰিচ্ছো. ৰিৰিচ্ছস্স ভাৰো ৰেৰিচ্ছং, মুদুমচ্ছরিযস্সেতং নামং. কদরিযো ৰুচ্চতি অনাদরো. তস্স ভাৰো কদরিযং. থদ্ধমচ্ছরিযস্সেতং নামং. তেন হি সমন্নাগতো পুগ্গলো পরম্পি পরেসং দদমানং নিৰারেতি. ৰুত্তম্পি চেতং –
কদরিযো পাপসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাদিট্ঠি অনাদরো;
দদমানং নিৰারেতি, যাচমানান ভোজনন্তি. (সং. নি. ১.১৩২);
যাচকে দিস্ৰা কটুকভাৰেন চিত্তং অঞ্চতি সঙ্কোচেতীতি কটুকঞ্চুকো. তস্স ভাৰো কটুকঞ্চুকতা. অপরো নযো – কটুকঞ্চুকতা ৰুচ্চতি কটচ্ছুগ্গাহো. সমতিত্তিকপুণ্ণায হি উক্খলিযা ভত্তং গণ্হন্তো সব্বতোভাগেন সঙ্কুটিতেন অগ্গকটচ্ছুনা গণ্হাতি, পূরেত্ৰা গহেতুং ন সক্কোতি; এৰং মচ্ছরিপুগ্গলস্স চিত্তং সঙ্কুচতি. তস্মিং সঙ্কুচিতে কাযোপি তথেৰ সঙ্কুচতি, পটিকুটতি, পটিনিৰত্ততি, ন সম্পসারিযতীতি মচ্ছেরং ‘কটুকঞ্চুকতা’তি ৰুত্তং.
অগ্গহিতত্তং চিত্তস্সাতি পরেসং উপকারকরণে দানাদিনা আকারেন যথা ন সম্পসারিযতি, এৰং আৰরিত্ৰা গহিতভাৰো চিত্তস্স. যস্মা পন মচ্ছরিপুগ্গলো অত্তনো সন্তকং পরেসং অদাতুকামো হোতি পরসন্তকং গণ্হিতুকামো, তস্মা ‘ইদং অচ্ছরিযং ময্হমেৰ হোতু, মা অঞ্ঞস্সা’তি পৰত্তিৰসেনস্স অত্তসম্পত্তিনিগূহনলক্খণতা অত্তসম্পত্তিগ্গহণলক্খণতা ৰা ৰেদিতব্বা. সেসং ইমস্মিং গোচ্ছকে উত্তানত্থমেৰ.
ইমানি পন সংযোজনানি কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামরাগপটিঘসংযোজনানি অনাগামিমগ্গেন পহীযন্তি, মানসংযোজনং অরহত্তমগ্গেন, দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসা সোতাপত্তিমগ্গেন, ভৰরাগসংযোজনং অরহত্তমগ্গেন, ইস্সামচ্ছরিযানি সোতাপত্তিমগ্গেন, অৰিজ্জা অরহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসইস্সামচ্ছরিযানি সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তি, কামরাগপটিঘা অনাগামিমগ্গেন, মানভৰরাগঅৰিজ্জা অরহত্তমগ্গেনাতি.
১১৪০. গন্থগোচ্ছকে নামকাযং গন্থেতি, চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং ঘটেতীতি কাযগন্থো. সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৰা সস্সতো লোকো ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইমিনা আকারেন অভিনিৰিসতীতি ইদংসচ্চাভিনিৰেসো. যস্মা পন অভিজ্ঝাকামরাগানং ৰিসেসো অত্থি, তস্মা অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স পদভাজনে ‘‘যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামরাগো’’তি অৰত্ৰা যো রাগো সারাগোতিআদি ৰুত্তং. ইমিনা যং হেট্ঠা ৰুত্তং ‘ব্রহ্মানং ৰিমানাদীসু ছন্দরাগো কামাসৰো ন হোতি, গন্থগোচ্ছকং পত্ৰা অভিজ্ঝাকাযগন্থো হোতী’তি তং সুৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পরতো কিলেসগোচ্ছকেপি এসেৰ নযো. ঠপেত্ৰা সীলব্বতপরামাসন্তি ইদং যস্মা সীলব্বতপরামাসো ‘ইদমেৰ সচ্চ’ন্তিআদিনা আকারেন নাভিনিৰিসতি, ‘সীলেন সুদ্ধী’তিআদিনা এৰ পন অভিনিৰিসতি, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিভূতম্পি তং পটিক্খিপন্তো ‘ঠপেত্ৰা’তি আহ.
১১৬২. নীৰরণগোচ্ছকস্স থিনমিদ্ধনিদ্দেসে চিত্তস্স অকল্লতাতি চিত্তস্স গিলানভাৰো. গিলানো হি অকল্লকোতি ৰুচ্চতি. ৰিনযেপি ৰুত্তং – ‘‘নাহং, ভন্তে, অকল্লকো’’তি (পারা. ১৫১). অকম্মঞ্ঞতাতি চিত্তগেলঞ্ঞসঙ্খাতোৰ অকম্মঞ্ঞতাকারো. ওলীযনাতি ওলীযনাকারো. ইরিযাপথিকচিত্তঞ্হি ইরিযাপথং সন্ধারেতুং অসক্কোন্তং, রুক্খে ৰগ্গুলি ৰিয, খীলে লগ্গিতফাণিতৰারকো ৰিয চ, ওলীযতি. তস্স তং আকারং সন্ধায ওলীযনাতি ৰুত্তং. দুতিযপদং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. লীনন্তি অৰিপ্ফারিকতায পটিকুটিতং. ইতরে দ্ৰে আকারভাৰনিদ্দেসা. থিনন্তি সপ্পিপিণ্ডো ৰিয অৰিপ্ফারিকতায ঘনভাৰেন ঠিতং. থিযনাতি আকারনিদ্দেসো. থিযিতভাৰো থিযিতত্তং, অৰিপ্ফারৰসেনেৰ থদ্ধতাতি অত্থো.
১১৬৩. কাযস্সাতি খন্ধত্তযসঙ্খাতস্স নামকাযস্স. অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. মেঘো ৰিয আকাসং কাযং ওনয্হতীতি ওনাহো. সব্বতোভাগেন ওনাহো পরিযোনাহো. অব্ভন্তরে সমোরুন্ধতীতি অন্তোসমোরোধো. যথা হি নগরে রুন্ধিত্ৰা গহিতে মনুস্সা বহি নিক্খমিতুং ন লভন্তি, এৰম্পি মিদ্ধেন সমোরুদ্ধা ধম্মা ৰিপ্ফারৰসেন নিক্খমিতুং ন লভন্তি. তস্মা অন্তোসমোরোধোতি ৰুত্তং. মেধতীতি মিদ্ধং; অকম্মঞ্ঞভাৰেন ৰিহিংসতীতি অত্থো. সুপন্তি তেনাতি সোপ্পং. অক্খিদলাদীনং পচলভাৰং করোতীতি পচলাযিকা. সুপনা সুপিতত্তন্তি আকারভাৰনিদ্দেসা. যং পন তেসং পুরতো সোপ্পপদং তস্স পুনৰচনে কারণং ৰুত্তমেৰ. ইদং ৰুচ্চতি থিনমিদ্ধনীৰরণন্তি ইদং থিনঞ্চ মিদ্ধঞ্চ একতো কত্ৰা আৰরণট্ঠেন থিনমিদ্ধনীৰরণন্তি ৰুচ্চতি. যং যেভুয্যেন সেক্খপুথুজ্জনানং নিদ্দায পুব্বভাগঅপরভাগেসু উপ্পজ্জতি তং অরহত্তমগ্গেন সমুচ্ছিজ্জতি. খীণাসৰানং পন করজকাযস্স দুব্বলভাৰেন ভৰঙ্গোতরণং হোতি, তস্মিং অসম্মিস্সে ৰত্তমানে তে সুপন্তি, সা নেসং নিদ্দা নাম হোতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, অগ্গিৰেস্সন, গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো নিদ্দং ওক্কমিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭). এৰরূপো পনাযং করজকাযস্স দুব্বলভাৰো ন মগ্গৰজ্ঝো, উপাদিন্নকেপি অনুপাদিন্নকেপি লব্ভতি. উপাদিন্নকে লব্ভমানো যদা খীণাসৰো দীঘমগ্গং গতো হোতি, অঞ্ঞতরং ৰা পন কম্মং কত্ৰা কিলন্তো, এৰরূপে কালে লব্ভতি. অনুপাদিন্নকে লব্ভমানো পণ্ণপুপ্ফেসু লব্ভতি. একচ্চানঞ্হি রুক্খানং পণ্ণানি সূরিযাতপেন পসারিযন্তি রত্তিং পটিকুটন্তি, পদুমপুপ্ফাদীনি সূরিযাতপেন পুপ্ফন্তি, রত্তিং পুন পটিকুটন্তি. ইদং পন মিদ্ধং অকুসলত্তা খীণাসৰানং ন হোতীতি.
তত্থ সিযা – ‘‘ন মিদ্ধং অকুসলং. কস্মা? রূপত্তা. রূপঞ্হি অব্যাকতং. ইদঞ্চ রূপং. তেনেৰেত্থ ‘কাযস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’তি কাযগ্গহণং কত’’ন্তি. যদি ‘কাযস্সা’তি ৰুত্তমত্তেনেৰেতং রূপং, কাযপস্সদ্ধাদযোপি ধম্মা রূপমেৰ ভৰেয্যুং. ‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি’ (ধ. স. ১৬৩; দী. নি. ১.২৩০) ‘কাযেন চেৰ পরমসচ্চং সচ্ছিকরোতী’তি (ম. নি. ২.১৮৩; অ. নি. ৪.১১৩) সুখপটিসংৰেদনপরমত্থসচ্চসচ্ছিকরণানিপি রূপকাযেনেৰ সিযুং. তস্মা ন ৰত্তব্বমেতং ‘রূপং মিদ্ধ’ন্তি. নামকাযো হেত্থ কাযো নাম. যদি নামকাযো, অথ কস্মা ‘সোপ্পং পচলাযিকা’তি ৰুত্তং? ন হি নামকাযো সুপতি, ন চ পচলাযতীতি. ‘লিঙ্গাদীনি ৰিয ইন্দ্রিযস্স, তস্স ফলত্তা. যথা হি ‘ইত্থিলিঙ্গং ইত্থিনিমিত্তং ইত্থিকুত্তং ইত্থাকপ্পো’তি ইমানি লিঙ্গাদীনি ইত্থিন্দ্রিযস্স ফলত্তা ৰুত্তানি, এৰং ইমস্সাপি নামকাযগেলঞ্ঞসঙ্খাতস্স মিদ্ধস্স ফলত্তা সোপ্পাদীনি ৰুত্তানি. মিদ্ধে হি সতি তানি হোন্তীতি. ফলূপচারেন, মিদ্ধং অরূপম্পি সমানং ‘সোপ্পং পচলাযিকা সুপনা সুপিতত্ত’ন্তি ৰুত্তং.
‘অক্খিদলাদীনং পচলভাৰং করোতীতি পচলাযিকা’তি ৰচনত্থেনাপি চাযমত্থো সাধিতোযেৰাতি ন রূপং মিদ্ধং. ওনাহাদীহিপি চস্স অরূপভাৰো দীপিতোযেৰ. ন হি রূপং নামকাযস্স ‘ওনাহো পরিযোনাহো অন্তোসমোরোধো’ হোতীতি. ‘ননু চ ইমিনাৰ কারণেনেতং রূপং? ন হি অরূপং কস্সচি ওনাহো, ন পরিযোনাহো, ন অন্তোসমোরোধো হোতী’তি. যদি এৰং, আৰরণম্পি ন ভৰেয্য. তস্মা. যথা কামচ্ছন্দাদযো অরূপধম্মা আৰরণট্ঠেন নীৰরণা, এৰং ইমস্সাপি ওনাহনাদিঅত্থেন ওনাহাদিতা ৰেদিতব্বা. অপিচ ‘‘পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে’’তি (দী. নি. ২.১৪৬; সং. নি. ৫.২৩৩) ৰচনতোপেতং অরূপং. ন হি রূপং চিত্তুপক্কিলেসো, ন পঞ্ঞায দুব্বলীকরণং হোতীতি.
কস্মা ন হোতি? ননু ৰুত্তং –
‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা সুরং পিৰন্তি মেরযং, সুরামেরযপানা অপ্পটিৰিরতা, অযং, ভিক্খৰে, পঠমো সমণব্রাহ্মণানং উপক্কিলেসো’’তি (অ. নি. ৪.৫০).
অপরম্পি ৰুত্তং ‘‘ছ খোমে, গহপতিপুত্ত, আদীনৰা সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানানুযোগে – সন্দিট্ঠিকা ধনজানি, কলহপ্পৰড্ঢনী, রোগানং আযতনং, অকিত্তিসঞ্জননী, কোপীননিদংসনী, পঞ্ঞায দুব্বলীকরণীত্ৰেৰ ছট্ঠং পদং ভৰতী’’তি (দী. নি. ৩.২৪৮). পচ্চক্খতোপি চেতং সিদ্ধমেৰ. যথা মজ্জে উদরগতে, চিত্তং সংকিলিস্সতি, পঞ্ঞা দুব্বলা হোতি, তস্মা মজ্জং ৰিয মিদ্ধম্পি চিত্তসংকিলেসো চেৰ পঞ্ঞায দুব্বলীকরণঞ্চ সিযাতি. ন, পচ্চযনিদ্দেসতো. যদি হি মজ্জং সংকিলেসো ভৰেয্য, সো ‘‘ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে’’তি (ম. নি. ১.২৯৭) ৰা, ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, পঞ্চিমে চিত্তস্স উপক্কিলেসা, যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং চিত্তং ন চেৰ মুদু হোতি, ন চ কম্মনিযং, ন চ পভস্সরং, পভঙ্গু চ, ন চ সম্মা সমাধিযতি আসৰানং খযায. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দো, ভিক্খৰে, চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তি (সং. নি. ৫.২১৪) ৰা, ‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, চিত্তস্স উপক্কিলেসা? অভিজ্ঝা ৰিসমলোভো চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তি (ম. নি. ১.৭১) ৰা – এৰমাদীসু উপক্কিলেসনিদ্দেসেসু নিদ্দেসং আগচ্ছেয্য. যস্মা পন তস্মিং পীতে উপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তি যে চিত্তসংকিলেসা চেৰ পঞ্ঞায চ দুব্বলীকরণা হোন্তি, তস্মা তং তেসং পচ্চযত্তা পচ্চযনিদ্দেসতো এৰং ৰুত্তং. মিদ্ধং পন সযমেৰ চিত্তস্স সংকিলেসো চেৰ পঞ্ঞায দুব্বলীকরণঞ্চাতি অরূপমেৰ মিদ্ধং.
কিঞ্চ ভিয্যো? সম্পযোগৰচনতো. ‘‘থিনমিদ্ধনীৰরণং অৰিজ্জানীৰরণেন নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তঞ্চা’’তি (ধ. স. ১১৭৬) হি ৰুত্তং. তস্মা সম্পযোগৰচনতো নযিদং রূপং. ন হি রূপং সম্পযুত্তসঙ্খ্যং লভতীতি. অথাপি সিযা – ‘যথালাভৰসেনেতং ৰুত্তং. যথা হি ‘‘সিপ্পিসম্বুকম্পি সক্খরকথলম্পি মচ্ছগুম্বম্পি চরন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’তি (দী. নি. ১.২৪৯; ম. নি. ১.৪৩৩) এৰং একতো কত্ৰা যথালাভৰসেন ৰুত্তং. সক্খরকথলঞ্হি তিট্ঠতি যেৰ ন চরতি, ইতরদ্ৰযং তিট্ঠতিপি চরতিপি. এৰমিধাপি মিদ্ধং নীৰরণমেৰ, ন সম্পযুত্তং, থিনং নীৰরণম্পি সম্পযুত্তম্পীতি সব্বং একতো কত্ৰা যথালাভৰসেন ‘‘নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তঞ্চা’’তি ৰুত্তং. মিদ্ধং পন যথা সক্খরকথলং তিট্ঠতেৰ ন চরতি, এৰং নীৰরণমেৰ, ন সম্পযুত্তং. তস্মা রূপমেৰ মিদ্ধন্তি. ন, রূপভাৰাসিদ্ধিতো. সক্খরকথলঞ্হি ন চরতীতি ৰিনাপি সুত্তেন সিদ্ধং. তস্মা তত্থ যথালাভৰসেনত্থো হোতু. মিদ্ধং পন রূপন্তি অসিদ্ধমেতং. ন সক্কা তস্স ইমিনা সুত্তেন রূপভাৰো সাধেতুন্তি মিদ্ধস্স রূপভাৰাসিদ্ধিতো ন ইদং যথালাভৰসেন ৰুত্তন্তি অরূপমেৰ মিদ্ধং.
কিঞ্চ ভিয্যো? ‘চত্তত্তা’তিআদিৰচনতো. ৰিভঙ্গস্মিঞ্হি ‘‘ৰিগতথিনমিদ্ধোতি তস্স থিনমিদ্ধস্স চত্তত্তা ৰন্তত্তা মুত্তত্তা পহীনত্তা পটিনিস্সট্ঠত্তা, তেন ৰুচ্চতি ৰিগতথিনমিদ্ধো’’তি (ৰিভ. ৫৪৭) চ, ‘‘ইদং চিত্তং ইমম্হা থিনমিদ্ধা সোধেতি ৰিসোধেতি পরিসোধেতি মোচেতি ৰিমোচেতি পরিমোচেতি, তেন ৰুচ্চতি থিনমিদ্ধা চিত্তং পরিসোধেতি’’ চাতি (ৰিভ. ৫৫১) – এৰং ‘চত্তত্তা’তিআদি ৰুত্তং. ন চ ‘রূপং’ এৰং ৰুচ্চতি, তস্মাপি অরূপমেৰ মিদ্ধন্তি. ন, চিত্তজস্সাসম্ভৰৰচনতো. তিৰিধঞ্হি মিদ্ধং – চিত্তজং উতুজং আহারজঞ্চ. তস্মা যং তত্থ চিত্তজং তস্স ৰিভঙ্গে ঝানচিত্তেহি অসম্ভৰো ৰুত্তো, ন অরূপভাৰো সাধিতোতি রূপমেৰ মিদ্ধন্তি. ন, রূপভাৰাসিদ্ধিতোৰ. মিদ্ধস্স হি রূপভাৰে সিদ্ধে সক্কা এতং লদ্ধুং. তত্থ চিত্তজস্সাসম্ভৰো ৰুত্তো. সো এৰ চ ন সিজ্ঝতীতি অরূপমেৰ মিদ্ধং.
কিঞ্চ ভিয্যো? পহানৰচনতো. ভগৰতা হি ‘‘ছ, ভিক্খৰে, ধম্মে পহায ভব্বো পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুং; কতমে ছ? কামচ্ছন্দং, ব্যাপাদং, থিনমিদ্ধং, উদ্ধচ্চং, কক্কুচ্চং, ৰিচিকিচ্ছং; কামেসু খো পনস্স আদীনৰো সম্মপঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতী’’তি (অ. নি. ৬.৭৩) চ, ‘‘ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহায বলৰতিযা পঞ্ঞায অত্তত্থং ৰা পরত্থং ৰা ঞস্সতী’’তি (অ. নি. ৫.৫১) চ আদীসু মিদ্ধস্সাপি পহানং ৰুত্তং. ন চ রূপং পহাতব্বং. যথাহ – ‘‘রূপক্খন্ধো অভিঞ্ঞেয্যো, পরিঞ্ঞেয্যো, ন পহাতব্বো, ন ভাৰেতব্বো ন সচ্ছিকাতব্বো’’তি (ৰিভ. ১০৩১) ইমস্সাপি পহানৰচনতো অরূপমেৰ মিদ্ধন্তি. ন, রূপস্সাপি পহানৰচনতো. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথা’’তি (ম. নি. ১.২৪৭; সং. নি. ৩.৩৩). এত্থ হি রূপস্সাপি পহানং ৰুত্তমেৰ. তস্মা অকারণমেতন্তি. ন, অঞ্ঞথা ৰুত্তত্তা. তস্মিঞ্হি সুত্তে ‘‘যো, ভিক্খৰে, রূপে ছন্দরাগৰিনযো তং তত্থ পহান’’ন্তি (সং. নি. ৩.২৫) এৰং ছন্দরাগপ্পহানৰসেন রূপস্স পহানং ৰুত্তং, ন যথা ‘‘ছ ধম্মে পহায পঞ্চ নীৰরণে পহাযা’’তি এৰং পহাতব্বমেৰ ৰুত্তন্তি, অঞ্ঞথা ৰুত্তত্তা, ন রূপং মিদ্ধং. তস্মা যানেতানি ‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে’’তিআদীনি সুত্তানি ৰুত্তানি, এতেহি চেৰ অঞ্ঞেহি চ সুত্তেহি অরূপমেৰ মিদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং. তথা হি –
‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, আৰরণা নীৰরণা চেতসো অজ্ঝারুহা পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দো, ভিক্খৰে, আৰরণো নীৰরণো…পে… থিনমিদ্ধং, ভিক্খৰে, আৰরণং নীৰরণং চেতসো অজ্ঝারুহং পঞ্ঞায দুব্বলীকরণ’’ন্তি (সং. নি. ৫.২২০) চ, ‘‘থিনমিদ্ধনীৰরণং, ভিক্খৰে, অন্ধকরণং অচক্খুকরণং অঞ্ঞাণকরণং পঞ্ঞানিরোধিকং ৰিঘাতপক্খিকং অনিব্বানসংৰত্তনিক’’ন্তি (সং. নি. ৫.২২১) চ, ‘‘এৰমেৰ খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে থিনমিদ্ধপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি থিনমিদ্ধপরেতেনা’’তি (সং. নি. ৫.২৩৬) চ, ‘‘অযোনিসো, ভিক্খৰে, মনসিকরোতো অনুপ্পন্নো চেৰ কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি…পে… অনুপ্পন্নঞ্চেৰ থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতী’’তি (সং. নি. ৫.২১৬) চ, ‘‘কেৰলোহাযং, ভিক্খৰে, অকুসলরাসি যদিদং পঞ্চ নীৰরণা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭১) চ –
এৰমাদীনি চ অনেকানি এতস্স অরূপভাৰজোতকানেৰ সুত্তানি ৰুত্তানি. যস্মা চেতং অরূপং তস্মা আরুপ্পেপি উপ্পজ্জতি. ৰুত্তঞ্হেতং মহাপকরণে পট্ঠানে – ‘‘নীৰরণং ধম্মং পটিচ্চ নীৰরণো ধম্মো উপ্পজ্জতি, ন পুরেজাতপচ্চযা’’তি এতস্স ৰিভঙ্গে ‘‘আরুপ্পে কামচ্ছন্দনীৰরণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধং… উদ্ধচ্চং অৰিজ্জানীৰরণ’’ন্তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) সব্বং ৰিত্থারেতব্বং. তস্মা সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বং অরূপমেৰ মিদ্ধন্তি.
১১৬৬. কুক্কুচ্চনিদ্দেসে অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতাতিআদীনি মূলতো কুক্কুচ্চদস্সনত্থং ৰুত্তানি. এৰংসঞ্ঞিতায হি কতে ৰীতিকম্মে, নিট্ঠিতে ৰত্থুজ্ঝাচারে, পুন সঞ্জাতসতিনোপি ‘দুট্ঠু মযা কত’ন্তি এৰং অনুতপ্পমানস্স পচ্ছানুতাপৰসেনেতং উপ্পজ্জতি. তেন তং মূলতো দস্সেতুং ‘অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতা’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অকপ্পিযভোজনং কপ্পিযসঞ্ঞী হুত্ৰা পরিভুঞ্জতি, অকপ্পিযমংসং কপ্পিযমংসসঞ্ঞী হুত্ৰা, অচ্ছমংসং সূকরমংসন্তি, দীপিমংসং ৰা মিগমংসন্তি খাদতি; কালে ৰীতিৰত্তে কালসঞ্ঞায, পৰারেত্ৰা অপ্পৰারিতসঞ্ঞায, পত্তস্মিং রজে পতিতে পটিগ্গহিতসঞ্ঞায ভুঞ্জতি – এৰং ‘অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞায’ ৰীতিক্কমং করোতি নাম. সূকরমংসং পন অচ্ছমংসসঞ্ঞায খাদমানো, কালে চ ৰিকালসঞ্ঞায ভুঞ্জমানো ‘কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতায’ ৰীতিক্কমং করোতি নাম. অনৰজ্জং পন কিঞ্চিদেৰ ৰজ্জসঞ্ঞিতায, ৰজ্জঞ্চ অনৰজ্জসঞ্ঞিতায করোন্তো ‘অনৰজ্জে ৰজ্জসঞ্ঞায ৰজ্জে চ অনৰজ্জসঞ্ঞায’ ৰীতিক্কমং করোতি নাম. যস্মা পনেতং ‘‘অকতং ৰত মে কল্যাণং, অকতং কুসলং, অকতং ভীরুত্তাণং, কতং পাপং, কতং লুদ্দং, কতং কিব্বিস’’ন্তি এৰং অনৰজ্জে ৰজ্জসঞ্ঞিতাযপি কতে ৰীতিক্কমে উপ্পজ্জতি, তস্মাস্স অঞ্ঞম্পি ৰত্থুং অনুজানন্তো যং এৰরূপন্তিআদিমাহ.
তত্থ কুক্কুচ্চপদং ৰুত্তত্থমেৰ. কুক্কুচ্চাযনাকারো কুক্কুচ্চাযনা. কুক্কুচ্চেন অযিতস্স ভাৰো কুক্কুচ্চাযিতত্তং. চেতসো ৰিপ্পটিসারোতি এত্থ কতাকতস্স সাৰজ্জানৰজ্জস্স ৰা অভিমুখগমনং ‘ৰিপ্পটিসারো’ নাম. যস্মা পন সো কতং ৰা পাপং অকতং ন করোতি, অকতং ৰা কল্যাণং কতং ন করোতি, তস্মা ৰিরূপো কুচ্ছিতো ৰা পটিসারোতি ‘ৰিপ্পটিসারো’. সো পন চেতসো, ন সত্তস্সাতি ঞাপনত্থং ‘চেতসো’ ৰিপ্পটিসারোতি ৰুত্তং. অযমস্স সভাৰনিদ্দেসো. উপ্পজ্জমানং পন কুক্কুচ্চং আরগ্গমিৰ কংসপত্তং মনং ৰিলিখমানমেৰ উপ্পজ্জতি, তস্মা মনোৰিলেখোতি ৰুত্তং. অযমস্স কিচ্চনিদ্দেসো. যং পন ৰিনযে ‘‘অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতা পটিক্খিত্তং অনুৰসিত্ৰা অনুৰসিত্ৰা আৰসথপিণ্ডং পরিভুঞ্জিতু’’ন্তি কুক্কুচ্চাযন্তো ন পটিগ্গহেসীতি (পাচি. ২০৪) কুক্কুচ্চং আগতং, ন তং নীৰরণং. ন হি অরহতো ‘দুট্ঠু মযা ইদং কত’ন্তি এৰং অনুতাপো অত্থি. নীৰরণপতিরূপকং পনেতং ‘কপ্পতি ন কপ্পতী’তি ৰীমংসনসঙ্খাতং ৰিনযকুক্কুচ্চং নাম.
১১৭৬. ‘‘কতমে ধম্মা নীৰরণা চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তা চা’’তি পদস্স নিদ্দেসে যস্মা থিনমিদ্ধং অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৰিজহতি, তস্মা থিনমিদ্ধনীৰরণং অৰিজ্জানীৰরণেন নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তঞ্চাতি অভিন্দিত্ৰা ৰুত্তং. যস্মা পন উদ্ধচ্চে সতিপি কুক্কুচ্চস্স অভাৰা কুক্কুচ্চেন ৰিনাপি উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্মা তং ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তং. যঞ্চ যেন সম্পযোগং ন গচ্ছতি, তং ন যোজিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ইমে পন নীৰরণে কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামচ্ছন্দব্যাপাদা অনাগামিমগ্গেন পহীযন্তি, থিনমিদ্ধুদ্ধচ্চানি অরহত্তমগ্গেন, কুক্কুচ্চৰিচিকিচ্ছা সোতাপত্তিমগ্গেন, অৰিজ্জা অরহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন কুক্কুচ্চৰিচিকিচ্ছা পহীযন্তি, অনাগামিমগ্গেন কামচ্ছন্দব্যাপাদা, অরহত্তমগ্গেন থিনমিদ্ধুদ্ধচ্চাৰিজ্জাতি.
১১৮২. পরামাসগোচ্ছকে তে ধম্মে ঠপেত্ৰাতি পুচ্ছাসভাগেন বহুৰচনং কতং.
১২১৯. উপাদাননিদ্দেসে ৰত্থুসঙ্খাতং কামং উপাদিযতীতি কামুপাদানং কামো চ সো উপাদানঞ্চাতিপি কামুপাদানং. উপাদানন্তি দল়্হগ্গহণং. দল়্হত্থো হি এত্থ উপসদ্দো উপাযাসউপকট্ঠাদীসু ৰিয. তথা দিট্ঠি চ সা উপাদানঞ্চাতি দিট্ঠুপাদানং. দিট্ঠিং উপাদিযতীতি দিট্ঠুপাদানং. ‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩১) হি পুরিমদিট্ঠিং উত্তরদিট্ঠি উপাদিযহি. তথা সীলব্বতং উপাদিযতীতি সীলব্বতুপাদানং. সীলব্বতঞ্চ তং উপাদানঞ্চাতিপি সীলব্বতুপাদানং. গোসীলগোৰতাদীনি হি ‘এৰং সুদ্ধী’তি অভিনিৰেসতো সযমেৰ উপাদানানি. তথা, ৰদন্তি এতেনাতি ‘ৰাদো’; উপাদিযন্তি এতেনাতি ‘উপাদানং’. কিং ৰদন্তি, উপাদিযন্তি ৰা? অত্তানং. অত্তনো ৰাদুপাদানং অত্তৰাদুপাদানং; ‘অত্তৰাদমত্তমেৰ ৰা অত্তা’তি উপাদিযন্তি এতেনাতি অত্তৰাদুপাদানং.
১২২০. যো কামেসু কামচ্ছন্দোতি এত্থাপি ৰত্থুকামাৰ অনৰসেসতো কামাতি অধিপ্পেতা. তস্মা ৰত্থুকামেসু কামচ্ছন্দো ইধ কামুপাদানন্তি অনাগামিনোপি তং সিদ্ধং হোতি. পঞ্চকামগুণৰত্থুকো পনস্স কামরাগোৰ নত্থীতি.
১২২১. দিট্ঠুপাদাননিদ্দেসে নত্থি দিন্নন্তি. দিন্নং নাম অত্থি, সক্কা কস্সচি কিঞ্চি দাতুন্তি জানাতি; দিন্নস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি যিট্ঠন্তি. যিট্ঠং ৰুচ্চতি মহাযাগো. তং যজিতুং সক্কাতি জানাতি; যিট্ঠস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি হুতন্তি আহুনপাহুনমঙ্গলকিরিযা. তং কাতুং সক্কাতি জানাতি; তস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি, সুকতদুক্কটানন্তি এত্থ দস কুসলকম্মপথা সুকতকম্মানি নাম. দস অকুসলকম্মপথা দুক্কটকম্মানি নাম. তেসং অত্থিভাৰং জানাতি ফলং ৰিপাকো পন নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি অযং লোকোতি পরলোকে ঠিতো ইমং লোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি পরলোকোতি ইধ লোকে ঠিতো পরলোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি মাতাপিতূনং অত্থিভাৰং জানাতি, তেসু কতপচ্চযেন কোচি ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৰনকউপপজ্জনকা সত্তা নত্থীতি গণ্হাতি. সম্মগ্গতা সম্মা পটিপন্নাতি অনুলোমপটিপদং পটিপন্না ধম্মিকসমণব্রাহ্মণা লোকস্মিং নত্থীতি গণ্হাতি. যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তীতি ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং অত্তনাৰ অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন ঞত্ৰা পৰেদনসমত্থো সব্বঞ্ঞূ বুদ্ধো নাম নত্থীতি গণ্হাতি.
ইমানি পন উপাদানানি কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামুপাদানং চতূহি মগ্গেহি পহীযতি, সেসানি তীণি সোতাপত্তিমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠুপাদানাদীনি পহীযন্তি, চতূহি মগ্গেহি কামুপাদানন্তি.
১২৩৫. কিলেসগোচ্ছকে কিলেসা এৰ কিলেসৰত্থূনি. ৰসন্তি ৰা এত্থ অখীণাসৰা সত্তা লোভাদীসু পতিট্ঠিতত্তাতি ‘ৰত্থূনি’. কিলেসা চ তে তপ্পতিট্ঠানং সত্তানং ৰত্থূনি চাতি ‘কিলেসৰত্থূনি’. যস্মা চেত্থ অনন্তরপচ্চযাদিভাৰেন উপ্পজ্জমানা কিলেসাপি ৰসন্তি এৰ নাম, তস্মা কিলেসানং ৰত্থূনীতিপি ‘কিলেসৰত্থূনি’.
১২৩৬. তত্থ কতমো লোভো? যো রাগো সারাগোতি অযং পন লোভো হেতুগোচ্ছকে গন্থগোচ্ছকে ইমস্মিং কিলেসগোচ্ছকেতি তীসু ঠানেসু অতিরেকপদসতেন নিদ্দিট্ঠো. আসৰসংযোজনওঘযোগনীৰরণউপাদানগোচ্ছকেসু অট্ঠহি অট্ঠহি পদেহি নিদ্দিট্ঠো. স্ৰাযং অতিরেকপদসতেন নিদ্দিট্ঠট্ঠানেপি অট্ঠহি অট্ঠহি পদেহি নিদ্দিট্ঠট্ঠানেপি নিপ্পদেসতোৰ গহিতোতি ৰেদিতব্বো. তেসু হেতুগন্থনীৰরণউপাদানকিলেসগোচ্ছকেসু চতুমগ্গৰজ্ঝা তণ্হা একেনেৰ কোট্ঠাসেন ঠিতা. আসৰসংযোজনওঘযোগেসু চতুমগ্গৰজ্ঝাপি দ্ৰে কোট্ঠাসা হুত্ৰা ঠিতা. কথং? আসৰেসু কামাসৰো ভৰাসৰোতি, সংযোজনেসু কামরাগসংযোজনং ভৰরাগসংযোজনন্তি, ওঘেসু কামোঘো ভৰোঘোতি, যোগেসু কামযোগো ভৰযোগোতি.
ইমানি পন কিলেসৰত্থূনি কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা লোভো চতূহি মগ্গেহি পহীযতি, দোসো অনাগামিমগ্গেন, মোহমানা অরহত্তমগ্গেন, দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা সোতাপত্তিমগ্গেন, থিনাদীনি অরহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা পহীযন্তি, অনাগামিমগ্গেন দোসো, অরহত্তমগ্গেন সেসা সত্তাতি.
১২৮৭. কামাৰচরনিদ্দেসে হেট্ঠতোতি হেট্ঠাভাগেন. অৰীচিনিরযন্তি ৰা অগ্গিজালানং ৰা সত্তানং ৰা দুক্খৰেদনায ৰীচি, অন্তরং, ছিদ্দং এত্থ নত্থীতি অৰীচি. সুখসঙ্খাতো অযো এত্থ নত্থীতি নিরযো. নিরতিঅত্থেনপি নিরস্সাদত্থেনপি নিরযো. পরিযন্তং করিত্ৰাতি তং অৰীচিসঙ্খাতং নিরযং অন্তং কত্ৰা. উপরিতোতি উপরিভাগেন. পরনিম্মিতৰসৰত্তিদেৰেতি পরনিম্মিতেসু কামেসু ৰসং ৰত্তনতো এৰংলদ্ধৰোহারে দেৰে. অন্তো করিত্ৰাতি অন্তো পক্খিপিত্ৰা. যং এতস্মিং অন্তরেতি যে এতস্মিং ওকাসে. এত্থাৰচরাতি ইমিনা যস্মা এতস্মিং অন্তরে অঞ্ঞেপি চরন্তি কদাচি কত্থচি সম্ভৰতো, তস্মা তেসং অসঙ্গণ্হনত্থং ‘অৰচরা’তি ৰুত্তং. তেন যে এতস্মিং অন্তরে ওগাল়্হা হুত্ৰা চরন্তি সব্বত্থ সদা চ সম্ভৰতো, অধোভাগে চরন্তি অৰীচিনিরযস্স হেট্ঠা ভূতুপাদাযপৰত্তিভাৰেন, তেসং সঙ্গহো কতো হোতি. তে হি অৰগাল়্হাৰ চরন্তি, অধোভাগেৰ চরন্তীতি অৰচরা. এত্থ পরিযাপন্নাতি ইমিনা পন যস্মা এতে এত্থাৰচরা অঞ্ঞত্থাপি অৰচরন্তি, ন পন তত্থ পরিযাপন্না হোন্তি, তস্মা তেসং অঞ্ঞত্থাপি অৰচরন্তানং পরিগ্গহো কতো হোতি. ইদানি তে এত্থ পরিযাপন্নধম্মে রাসিসুঞ্ঞতপচ্চযভাৰতো চেৰ সভাৰতো চ দস্সেন্তো খন্ধাতিআদিমাহ.
১২৮৯. রূপাৰচরনিদ্দেসে ব্রহ্মলোকন্তি পঠমজ্ঝানভূমিসঙ্খাতং ব্রহ্মট্ঠানং. সেসমেত্থ কামাৰচরনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. সমাপন্নস্স ৰাতিআদীসু পঠমপদেন কুসলজ্ঝানং ৰুত্তং, দুতিযেন ৰিপাকজ্ঝানং, ৰুত্তং ততিযেন কিরিযজ্ঝানং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
১২৯১. অরূপাৰচরনিদ্দেসে আকাসানঞ্চাযতনূপগেতি আকাসানঞ্চাযতনসঙ্খাতং ভৰং উপগতে. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
১৩০১. সরণদুকনিদ্দেসে য্ৰাযং তীসু অকুসলমূলেসু মোহো, সো লোভসম্পযুত্তো চ লোভেন সরণো, দোসসম্পযুত্তো চ দোসেন সরণো. ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তো পন মোহো দিট্ঠিসম্পযুত্তেন চেৰ রূপরাগঅরূপরাগসঙ্খাতেন চ রাগরণেন পহানেকট্ঠভাৰতো সরণো সরজোতি ৰেদিতব্বো.