তিকনিক্খেপকথা
৯৮৫. এত্তাৰতা কুসলত্তিকো সব্বেসং কুসলাদিধম্মানং পদভাজননযেন ৰিত্থারিতো হোতি. যস্মা পন য্ৰাযং কুসলত্তিকস্স ৰিভজননযো ৰুত্তো, সেসতিকদুকানম্পি এসেৰ ৰিভজননযো হোতি – যথা হি এত্থ, এৰং ‘কতমে ধম্মা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং রূপারম্মণং ৰা…পে… যে ৰা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অরূপিনো ধম্মা ঠপেত্ৰা ৰেদনাখন্ধং, ইমে ধম্মা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’তিআদিনা অনুক্কমেন সব্বতিকদুকেসু সক্কা পণ্ডিতেহি ৰিভাজননযং সল্লক্খেতুং – তস্মা তং ৰিত্থারদেসনং নিক্খিপিত্ৰা, অঞ্ঞেন নাতিসঙ্খেপনাতিৰিত্থারনযেন সব্বতিকদুকধম্মৰিভাগং দস্সেতুং কতমে ধম্মা কুসলাতি নিক্খেপকণ্ডং আরদ্ধং. চিত্তুপ্পাদকণ্ডঞ্হি ৰিত্থারদেসনা, অট্ঠকথাকণ্ডং সঙ্খেপদেসনা. ইদং পন নিক্খেপকণ্ডং চিত্তুপ্পাদকণ্ডং উপাদায সঙ্খেপো, অট্ঠকথাকণ্ডং উপাদায ৰিত্থারোতি সঙ্খিত্তৰিত্থারধাতুকং হোতি. তযিদং, ৰিত্থারদেসনং নিক্খিপিত্ৰা দেসিতত্তাপি, হেট্ঠা ৰুত্তকারণৰসেনাপি, নিক্খেপকণ্ডং নামাতি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং –
মূলতো খন্ধতো চাপি, দ্ৰারতো চাপি ভূমিতো;
অত্থতো ধম্মতো চাপি, নামতো চাপি লিঙ্গতো;
নিক্খিপিত্ৰা দেসিতত্তা, নিক্খেপোতি পৰুচ্চতীতি.
ইদঞ্হি তীণি কুসলমূলানীতিআদিনা নযেন মূলতো নিক্খিপিত্ৰা দেসিতং. তংসম্পযুত্তো ৰেদনাক্খন্ধোতি খন্ধতো. তংসমুট্ঠানং কাযকম্মন্তি দ্ৰারতো. কাযদ্ৰারপ্পৰত্তঞ্হি কম্মং কাযকম্মন্তি ৰুচ্চতি. সুখভূমিযং, কামাৰচরেতি ভূমিতো নিক্খিপিত্ৰা দেসিতং. তত্থ তত্থ অত্থধম্মনামলিঙ্গানং ৰসেন দেসিতত্তা অত্থাদীহি নিক্খিপিত্ৰা দেসিতং নামাতি ৰেদিতব্বং.
তত্থ কুসলপদনিদ্দেসে তাৰ তীণীতি গণনপরিচ্ছেদো. কুসলানি চ তানি মূলানি চ, কুসলানং ৰা ধম্মানং হেতুপচ্চযপভৰজনকসমুট্ঠাননিব্বত্তকট্ঠেন মূলানীতি কুসলমূলানি. এৰং অত্থৰসেন দস্সেত্ৰা ইদানি নামৰসেন দস্সেতুং অলোভো অদোসো অমোহোতি আহ. এত্তাৰতা যস্মা মূলেন মুত্তং কুসলং নাম নত্থি, তস্মা চতুভূমককুসলং তীহি মূলেহি পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা. তংসম্পযুত্তোতি তেহি অলোভাদীহি সম্পযুত্তো. তত্থ অলোভেন সম্পযুত্তে সঙ্খারক্খন্ধে, অদোসামোহাপি অলোভেন সম্পযুত্তসঙ্খারক্খন্ধগণনংযেৰ গচ্ছন্তি. সেসদ্ৰযৰসেন সম্পযোগেপি এসেৰ নযো. ইতি চতুভূমককুসলং পুন তংসম্পযুত্তকচতুক্খন্ধৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা. তংসমুট্ঠানন্তি তেহি অলোভাদীহি সমুট্ঠিতং. ইমিনাপি নযেন তদেৰ চতুভূমিককুসলং তিণ্ণং কম্মদ্ৰারানং ৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা. এৰং তাৰ কুসলং তীসু ঠানেসু পরিযাদিযিত্ৰা দস্সিতং.
৯৮৬. অকুসলেপি এসেৰ নযো. দ্ৰাদসন্নঞ্হি অকুসলচিত্তানং একম্পি মূলেন মুত্তং নাম নত্থীতি মূলেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা. তংসম্পযুত্তচতুক্খন্ধতো চ উদ্ধং অকুসলং নাম নত্থীতি তানেৰ দ্ৰাদস অকুসলচিত্তানি চতুক্খন্ধৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি. ধম্মরাজা কাযকম্মাদিৰসেন পন নেসং পৰত্তিসব্ভাৰতো কম্মদ্ৰারৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা. যং পনেত্থ তদেকট্ঠা চ কিলেসাতিআদি ৰুত্তং, তত্থ একস্মিং চিত্তে পুগ্গলে ৰা ঠিতন্তি ‘একট্ঠং’. তত্থ একস্মিং চিত্তে ঠিতং সহজেকট্ঠং নাম হোতি. একস্মিং পুগ্গলে ঠিতং পহানেকট্ঠং নাম. তেন লোভাদিনা অঞ্ঞেন ৰা তত্থ তত্থ নিদ্দিট্ঠেন সহ একস্মিং ঠিতন্তি তদেকট্ঠং. তত্থ ‘কতমে ধম্মা সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি সংকিলিট্ঠত্তিকে; ‘কতমে ধম্মা হীনা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি হীনত্তিকে ‘কতমে ধম্মা অকুসলা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি ইমস্মিং কুসলত্তিকে; ‘কতমে ধম্মা সংকিলিট্ঠা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি কিলেসগোচ্ছকে ‘কতমে ধম্মা সরণা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসাতি সরণদুকে’তি – ইমেসু এত্তকেসু ঠানেসু ‘সহজেকট্ঠং’ আগতং.
দস্সনেনপহাতব্বত্তিকে পন ‘ইমানি তীণি সংযোজনানি, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি, দস্সনেনপহাতব্বহেতুকত্তিকেপি ‘ইমানি তীণি সংযোজনানি, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি, পুন তত্থেৰ তীণি সংযোজনানি – সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা সীলব্বতপরামাসো, ইমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বা; তদেকট্ঠো লোভো দোসো মোহো, ইমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বহেতূ; তদেকট্ঠা চ কিলেসা তংসম্পযুত্তো ৰেদনাখন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তংসমুট্ঠানং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, ইমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বহেতুকাতি; সম্মপ্পধানৰিভঙ্গে ‘‘তত্থ কতমে পাপকা অকুসলা ধম্মা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’’তি (ৰিভ. ৩৯১) – ইমেসু পন এত্তকেসু ঠানেসু ‘পহানেকট্ঠং’ আগতন্তি ৰেদিতব্বং.
৯৮৭. অব্যাকতপদনিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৰাতি. ইমস্মিং তিকে তীণি লক্খণানি তিস্সো পঞ্ঞত্তিযো কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং অজটাকাসং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স আরম্মণং নিরোধসমাপত্তি চ ন লব্ভতীতি ৰুত্তং.
৯৮৮. ৰেদনাত্তিকনিদ্দেসে সুখভূমিযন্তি এত্থ যথা তম্বভূমি কণ্হভূমীতি তম্বকণ্হভূমিযোৰ ৰুচ্চন্তি, এৰং সুখম্পি সুখভূমি নাম. যথা উচ্ছুভূমি সালিভূমীতি উচ্ছুসালীনং উপ্পজ্জনট্ঠানানি ৰুচ্চন্তি, এৰং সুখস্স উপ্পজ্জনট্ঠানং চিত্তম্পি সুখভূমি নাম. তং ইধ অধিপ্পেতং. যস্মা পন সা কামাৰচরে ৰা হোতি, রূপাৰচরাদীসু ৰা, তস্মাস্সা তং পভেদং দস্সেতুং কামাৰচরেতিআদি ৰুত্তং. সুখৰেদনং ঠপেত্ৰাতি যা সা সুখভূমিযং সুখৰেদনা, তং ঠপেত্ৰা. তংসম্পযুত্তোতি তায ঠপিতায সুখৰেদনায সম্পযুত্তো. সেসপদদ্ৰযেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বোতি.
ইমস্মিং তিকে তিস্সো ৰেদনা, সব্বং রূপং, নিব্বানন্তি ইদম্পি ন লব্ভতি. অযঞ্হি তিকো কুসলত্তিকে চ অলব্ভমানেহি ইমেহি চ তীহি কোট্ঠাসেহি মুত্তকো নাম. ইতো পরেসু পন তিকদুকেসু পাল়িতো চ অত্থতো চ যং ৰত্তব্বং সিযা তং সব্বং পদানুক্কমেন মাতিকাকথাযঞ্চেৰ কুসলাদীনং নিদ্দেসে চ ৰুত্তমেৰ. যং পন যত্থ ৰিসেসমত্তং তদেৰ ৰক্খাম.
৯৯১. তত্থ ৰিপাকত্তিকে তাৰ কিঞ্চাপি অরূপধম্মা ৰিয রূপধম্মাপি কম্মসমুট্ঠানা অত্থি, অনারম্মণত্তা পন তে কম্মসরিক্খকা ন হোন্তীতি সারম্মণা অরূপধম্মাৰ কম্মসরিক্খকত্তা ৰিপাকাতি ৰুত্তা, বীজসরিক্খকং ফলং ৰিয. সালিবীজস্মিঞ্হি ৰপিতে অঙ্কুরপত্তাদীসু নিক্খন্তেসুপি সালিফলন্তি ন ৰুচ্চতি. যদা পন সালিসীসং পক্কং হোতি পরিণতং, তদা বীজসরিক্খকো সালি এৰ সালিফলন্তি ৰুচ্চতি. অঙ্কুরপত্তাদীনি পন বীজজাতানি বীজতো নিব্বত্তানীতি ৰুচ্চন্তি, এৰমেৰ রূপম্পি কম্মজন্তি ৰা উপাদিণ্ণন্তি ৰা ৰত্তুং ৰট্টতি.
৯৯৪. উপাদিণ্ণত্তিকে কিঞ্চাপি খীণাসৰস্স খন্ধা ‘অম্হাকং মাতুলত্থেরো অম্হাকং চূল়পিতুত্থেরো’তি ৰদন্তানং পরেসং উপাদানস্স পচ্চযা হোন্তি, মগ্গফলনিব্বানানি পন অগ্গহিতানি অপরামট্ঠানি অনুপাদিণ্ণানেৰ. তানি হি, যথা দিৰসং সন্তত্তো অযোগুল়ো মক্খিকানং অভিনিসীদনস্স পচ্চযো ন হোতি, এৰমেৰ তেজুস্সদত্তা তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন গহণস্স পচ্চযা ন হোন্তি. তেন ৰুত্তং – ইমে ধম্মা অনুপাদিণ্ণঅনুপাদানিযাতি.
৯৯৮. অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকেসুপি এসেৰ নযো.
১০০০. ৰিতক্কত্তিকে ৰিতক্কসহজাতেন ৰিচারেন সদ্ধিং কুসলত্তিকে অলব্ভমানাৰ ন লব্ভন্তি.
১০০৩. পীতিসহগতত্তিকে পীতিআদযো অত্তনা সহজাতধম্মানং পীতিসহগতাদিভাৰং দত্ৰা সযং পিট্ঠিৰট্টকা জাতা. ইমস্মিঞ্হি তিকে দ্ৰে দোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা দুক্খসহগতং কাযৰিঞ্ঞাণং উপেক্খাৰেদনা রূপং নিব্বানন্তি – ইদম্পি ন লব্ভতি. অযঞ্হি তিকো কুসলত্তিকে চ অলব্ভমানেহি ইমেহি চ পঞ্চহি কোট্ঠাসেহি মুত্তকো নাম.
১০০৬. দস্সনেনপহাতব্বত্তিকে সঞ্ঞোজনানীতি বন্ধনানি. সক্কাযদিট্ঠীতি ৰিজ্জমানট্ঠেন সতি খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে; সযং ৰা সতী তস্মিং কাযে দিট্ঠীতি ‘সক্কাযদিট্ঠি’. সীলেন সুজ্ঝিতুং সক্কা, ৰতেন সুজ্ঝিতুং সক্কা, সীলৰতেহি সুজ্ঝিতুং সক্কাতি গহিতসমাদানং পন সীলব্বতপরামাসো নাম.
১০০৭. ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো. স্ৰাযং কত্থচি লোকং উপাদায ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.১৮৯). কত্থচি সাসনং. যথাহ – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি ওকাসং. যথাহ –
‘‘ইধেৰ তিট্ঠমানস্স, দেৰভূতস্স মে সতো;
পুনরাযু চ মে লদ্ধো, এৰং জানাহি মারিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯);
কত্থচি পদপূরণমত্তমেৰ. যথাহ – ‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, ভুত্তাৰী অস্সং পৰারিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). ইধ পন লোকং উপাদায ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
অস্সুতৰা পুথুজ্জনোতি এত্থ পন ‘আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি’. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনপচ্চযাকারসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপরিপুচ্ছাৰিনিচ্ছযরহিতত্তা দিট্ঠিপটিসেধকো নেৰ ‘আগমো’, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা নেৰ ‘অধিগমো’ অত্থি, সো ‘আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি’. স্ৰাযং –
পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;
পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; চূল়নি. অট্ঠ. ৮৮; নেত্তি. অট্ঠ. ৫৬);
সো হি পুথূনং নানপ্পকারানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কারণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – ‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু অৰিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা. পুথু সত্থারানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা. পুথু সব্বগতীহি অৰুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাভিসঙ্খারে অভিসঙ্খরোন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাওঘেহি ৰুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাপরিল়াহেহি পরিডয্হন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা. পুথু পঞ্চহি নীৰরণেহি আৰুতা নিৰুতা ওৰুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি (মহানি. ৯৪). পুথূনং ৰা গণনপথমতীতানং অরিযধম্মপরম্মুখানং নীচধম্মসমাচারানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা. পুথু ৰা অযং – ৰিসুংযেৰ সঙ্খ্যং গতো, ৰিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অরিযেহি – জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৰমেতেহি ‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’তি দ্ৰীহি পদেহি যে তে –
‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; চূল়নি. অট্ঠ. ৮৮);
দ্ৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো.
অরিযানং অদস্সাৰীতিআদীসু অরিযাতি আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে ইরিযনতো, সদেৰকেন লোকেন চ অরণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ ৰুচ্চন্তি. বুদ্ধা এৰ ৰা ইধ অরিযা. যথাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… তথাগতো অরিযোতি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).
সপ্পুরিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ সপ্পুরিসাতি ৰেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তরগুণযোগেন সোভনা পুরিসাতি সপ্পুরিসা. সব্বেৰ ৰা এতে দ্ৰেধাপি ৰুত্তা. বুদ্ধাপি হি অরিযা চ সপ্পুরিসা চ পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৰকাপি. যথাহ –
‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো,
কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতি;
দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চং,
তথাৰিধং সপ্পুরিসং ৰদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);
‘কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতী’তি এত্তাৰতা হি বুদ্ধসাৰকো ৰুত্তো. কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধাতি. ইদানি যো তেসং অরিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকারী, সো অরিযানং অদস্সাৰীতি ৰেদিতব্বো. সো চক্খুনা অদস্সাৰী ঞাণেন অদস্সাৰীতি দুৰিধো. তেসু ঞাণেন অদস্সাৰী ইধ অধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৰা অরিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৰ হোন্তি, তেসং চক্খূনং ৰণ্ণমত্তগ্গহণতো, ন অরিযভাৰগোচরতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি চক্খুনা অরিযে পস্সন্তি, ন চ তে অরিযানং দস্সাৰিনো.
তত্রিদং ৰত্থু – চিত্তলপব্বতৰাসিনো কির খীণাসৰত্থেরস্স উপট্ঠাকো ৰুড্ঢপব্বজিতো একদিৰসং থেরেন সদ্ধিং পিণ্ডায চরিত্ৰা থেরস্স পত্তচীৰরং গহেত্ৰা পিট্ঠিতো আগচ্ছন্তো থেরং পুচ্ছি – ‘অরিযা নাম ভন্তে কীদিসা’তি? থেরো আহ – ‘ইধেকচ্চো মহল্লকো অরিযানং পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰত্তপটিপত্তিং কত্ৰা সহ চরন্তোপি নেৰ অরিযে জানাতি, এৰংদুজ্জানাৰুসো, অরিযা’তি. এৰং ৰুত্তেপি সো নেৰ অঞ্ঞাসি. তস্মা ন চক্খুনা দস্সনং ‘দস্সনং’, ঞাণদস্সনমেৰ ‘দস্সনং’. যথাহ – ‘‘কিং তে ৰক্কলি ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি, ঞাণেন অরিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো, অরিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো, অরিযকরধম্মানং অরিযভাৰস্স চ অদিট্ঠত্তা, ‘অরিযানং অদস্সাৰী’তি ৰেদিতব্বো.
অরিযধম্মস্স অকোৰিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অরিযধম্মে অকুসলো. অরিযধম্মে অৰিনীতোতি, এত্থ পন
দুৰিধো ৰিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;
অভাৰতো তস্স অযং, অৰিনীতোতি ৰুচ্চতি.
অযঞ্হি সংৰরৰিনযো পহানৰিনযোতি দুৰিধো ৰিনযো. এত্থ চ দুৰিধেপি ৰিনযে একমেকো ৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৰরৰিনযোপি হি সীলসংৰরো সতিসংৰরো ঞাণসংৰরো খন্তিসংৰরো ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো. পহানৰিনযোপি তদঙ্গপহানং ৰিক্খম্ভনপহানং সমুচ্ছেদপহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপহানং নিস্সরণপহানন্তি পঞ্চৰিধো.
তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) অযং সীলসংৰরো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৰরো.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা)
সতি তেসং নিৰারণং;
সোতানং সংৰরং ব্রূমি,
পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১) –
অযং ঞাণসংৰরো নাম. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৰীরিযসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো সংৰরো, ৰিনযনতো ৰিনযোতি ৰুচ্চতি. এৰং তাৰ ‘সংৰরৰিনযো’ পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.
তথা যং নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৰতো, দীপালোকেনেৰ তমস্স, তেন তেন ৰিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং, সেয্যথিদং – নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৰ অপরভাগেন কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথিভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘অহং মমা’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনায অভিরতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকামতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং, এতং ‘তদঙ্গপহানং’ নাম.
যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিভাৰনিৰারণতো, ঘটপ্পহারেনেৰ উদকপিট্ঠে সেৰালস্স, তেসং তেসং নীৰরণাদিধম্মানং পহানং, এতং ‘ৰিক্খম্ভনপহানং’ নাম. ‘‘যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো অত্তনো সন্তানে দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন পহানং, ইদং ‘সমুচ্ছেদপহানং’ নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং ‘পটিপ্পস্সদ্ধিপহানং’ নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং ‘নিস্সরণপহানং’ নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযনট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘পহানৰিনযো’তি ৰুচ্চতি. তংতংপহানৰতো ৰা তস্স তস্স ৰিনযস্স সম্ভৰতোপেতং পহানৰিনযোতি ৰুচ্চতি. এৰং পহানৰিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.
এৰমযং সঙ্খেপতো দুৰিধো, ভেদতো চ দসৰিধো ৰিনযো, ভিন্নসংৰরত্তা, পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা, যস্মা এতস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৰতো তস্স, অযং ‘অৰিনীতো’তি ৰুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতোতি এত্থাপি. নিন্নানাকরণঞ্হেতং অত্থতো. যথাহ – ‘‘যেৰ তে অরিযা তেৰ তে সপ্পুরিসা, যেৰ তে সপ্পুরিসা তেৰ তে অরিযা. যো এৰ সো অরিযানং ধম্মো সো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো, যো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো সো এৰ সো অরিযানং ধম্মো. যেৰ তে অরিযৰিনযা তেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা, যেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা তেৰ তে অরিযৰিনযা. অরিযেতি ৰা সপ্পুরিসেতি ৰা, অরিযধম্মেতি ৰা সপ্পুরিসধম্মেতি ৰা, অরিযৰিনযেতি ৰা সপ্পুরিসৰিনযেতি ৰা, এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৰা’’তি.
রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি – ‘যং রূপং সো অহং, যো অহং তং রূপ’ন্তি রূপঞ্চ অত্তানঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি. ‘‘সেয্যথাপি নাম তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো যা অচ্চি সো ৰণ্ণো, যো ৰণ্ণো সা অচ্চীতি অচ্চিঞ্চ ৰণ্ণঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি,’’ এৰমেৰ ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি এৰং রূপং অত্তাতি দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তি ‘অরূপং অত্তা’তি গহেত্ৰা, ছাযাৰন্তং রুক্খং ৰিয, তং রূপৰন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি ‘অরূপমেৰ অত্তা’তি গহেত্ৰা, পুপ্ফম্হি গন্ধং ৰিয, অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি ‘অরূপমেৰ অত্তা’তি গহেত্ৰা, করণ্ডকে মণিং ৰিয, অত্তানং রূপস্মিং সমনুপস্সতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো.
তত্থ ‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’তি সুদ্ধরূপমেৰ অত্তাতি কথিতং. ‘রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’তি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু ‘অরূপং অত্তা’তি কথিতং. ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তানন্তি এৰং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু ‘রূপারূপমিস্সকো অত্তা’ কথিতো. তত্থ ‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’তি ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা. অৰসেসেসু সস্সতদিট্ঠি. এৰমেত্থ পন্নরস ভৰদিট্ঠিযো পঞ্চ ৰিভৰদিট্ঠিযো হোন্তি. তা সব্বাপি মগ্গাৰরণা, ন সগ্গাৰরণা, পঠমমগ্গৰজ্ঝাতি ৰেদিতব্বা.
১০০৮. সত্থরি কঙ্খতীতি সত্থু সরীরে ৰা গুণে ৰা উভযত্থ ৰা কঙ্খতি. সরীরে কঙ্খমানো ‘দ্ৰত্তিংসৰরলক্খণপটিমণ্ডিতং নাম সরীরং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খতি. গুণে কঙ্খমানো ‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নজাননসমত্থং সব্বঞ্ঞুতঞাণং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খতি. উভযত্থ কঙ্খমানো ‘অসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভানুরঞ্জিতায সরীরনিপ্ফত্তিযা সমন্নাগতো সব্বঞেয্যজাননসমত্থং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতো লোকতারকো বুদ্ধো নাম অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খতি. অযঞ্হিস্স অত্তভাৰে গুণে ৰা কঙ্খনতো উভযত্থ কঙ্খতি নাম. ৰিচিকিচ্ছতীতি আরম্মণং নিচ্ছেতুং অসক্কোন্তো কিচ্ছতি কিলমতি. নাধিমুচ্চতীতি তত্থেৰ অধিমোক্খং ন লভতি. ন সম্পসীদতীতি চিত্তং অনাৰিলং কত্ৰা পসীদিতুং ন সক্কোতি, গুণেসু নপ্পসীদতি.
ধম্মে কঙ্খতীতিআদীসু পন ‘কিলেসে পজহন্তা চত্তারো অরিযমগ্গা, পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসানি চত্তারি সামঞ্ঞফলানি, মগ্গফলানং আরম্মণপচ্চযভূতং অমতং মহানিব্বানং নাম অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি ‘অযং ধম্মো নিয্যানিকো নু খো অনিয্যানিকো’তি কঙ্খন্তোপি ধম্মে কঙ্খতি নাম. ‘চত্তারো মগ্গট্ঠকা চত্তারো ফলট্ঠকাতি ইদং সঙ্ঘরতনং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি, ‘অযং সঙ্ঘো সুপ্পটিপন্নো নু খো দুপ্পটিপন্নো’তি কঙ্খন্তোপি, ‘এতস্মিং সঙ্ঘরতনে দিন্নস্স ৰিপাকফলং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি সঙ্ঘে কঙ্খতি নাম. ‘তিস্সো পন সিক্খা অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি, ‘তিস্সো সিক্খা সিক্খিতপচ্চযেন আনিসংসো অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি সিক্খায কঙ্খতি নাম.
পুব্বন্তো ৰুচ্চতি অতীতানি খন্ধধাতাযতনানি. অপরন্তো অনাগতানি. তত্থ অতীতেসু খন্ধাদীসু ‘অতীতানি নু খো, ন নু খো’তি কঙ্খন্তো পুব্বন্তে কঙ্খতি নাম. অনাগতেসু ‘অনাগতানি নু খো, ন নু খো’তি কঙ্খন্তো অপরন্তে কঙ্খতি নাম. উভযত্থ কঙ্খন্তো পুব্বন্তাপরন্তে কঙ্খতি নাম. ‘দ্ৰাদসপদিকং পচ্চযৰট্টং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তো ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খতি নাম. তত্রাযং ৰচনত্থো – ইমেসং জরামরণাদীনং পচ্চযা ‘ইদপ্পচ্চযা’. ইদপ্পচ্চযানং ভাৰো ‘ইদপ্পচ্চযতা’. ইদপ্পচ্চযা এৰ ৰা ‘ইদপ্পচ্চযতা’; জাতিআদীনমেতং অধিৰচনং. জাতিআদীসু তং তং পটিচ্চ আগম্ম সমুপ্পন্নাতি ‘পটিচ্চসমুপ্পন্না’. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইদপ্পচ্চযতায চ পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু চ ধম্মেসু কঙ্খতীতি.
১০০৯. সীলেনাতি গোসীলাদিনা. ৰতেনাতি গোৰতাদিনাৰ. সীলব্বতেনাতি তদুভযেন. সুদ্ধীতি কিলেসসুদ্ধি; পরমত্থসুদ্ধিভূতং ৰা নিব্বানমেৰ. তদেকট্ঠাতি ইধ পহানেকট্ঠং ধুরং. ইমিস্সা চ পাল়িযা দিট্ঠিকিলেসো ৰিচিকিচ্ছাকিলেসোতি দ্ৰেযেৰ আগতা. লোভো দোসো মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে পন অট্ঠ অনাগতা. আহরিত্ৰা পন দীপেতব্বা. এত্থ হি দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসু পহীযমানাসু অপাযগমনীযো লোভো দোসো মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি সব্বেপিমে পহানেকট্ঠা হুত্ৰা পহীযন্তি. সহজেকট্ঠং পন আহরিত্ৰা দীপেতব্বং. সোতাপত্তিমগ্গেন হি চত্তারি দিট্ঠিসহগতানি ৰিচিকিচ্ছাসহগতঞ্চাতি পঞ্চ চিত্তানি পহীযন্তি. তত্থ দ্ৰীসু অসঙ্খারিকদিট্ঠিচিত্তেসু পহীযন্তেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. সেসদিট্ঠিকিলেসো চ ৰিচিকিচ্ছাকিলেসো চ পহানেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. দিট্ঠিগতসম্পযুত্তসসঙ্খারিকচিত্তেসুপি পহীযন্তেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. সেসদিট্ঠিকিলেসো চ ৰিচিকিচ্ছাকিলেসো চ পহানেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. এৰং পহানেকট্ঠস্মিংযেৰ সহজেকট্ঠং লব্ভতীতি ইদং সহজেকট্ঠং আহরিত্ৰা দীপযিংসু.
তংসম্পযুত্তোতি তেহি তদেকট্ঠেহি অট্ঠহি কিলেসেহি সম্পযুত্তো. ৰিনিব্ভোগং ৰা কত্ৰা তেন লোভেন তেন দোসেনাতি এৰং একেকেন সম্পযুত্ততা দীপেতব্বা. তত্থ লোভে গহিতে, মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং সঙ্খারক্খন্ধে কিলেসগণো লোভসম্পযুত্তো নাম. দোসে গহিতে, মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং কিলেসগণো দোসসম্পযুত্তো নাম. মোহে গহিতে, লোভো দোসো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং কিলেসগণো মোহসম্পযুত্তো নাম. মানে গহিতে, তেন সহুপ্পন্নো লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং কিলেসগণো মানসম্পযুত্তো নাম. ইমিনা উপাযেন তেন থিনেন তেন উদ্ধচ্চেন তেন অহিরিকেন তেন অনোত্তপ্পেন সম্পযুত্তো তংসম্পযুত্তোতি যোজনা কাতব্বা. তংসমুট্ঠানন্তি তেন লোভেন…পে… তেন অনোত্তপ্পেন সমুট্ঠিতন্তি অত্থো.
ইমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বাতি এত্থ দস্সনং নাম সোতাপত্তিমগ্গো; তেন পহাতব্বাতি অত্থো. ‘কস্মা পন সোতাপত্তিমগ্গো দস্সনং নাম জাতো’তি? ‘পঠমং নিব্বানদস্সনতো’. ‘ননু গোত্রভু পঠমতরং পস্সতী’তি? ‘নো ন পস্সতি; দিস্ৰাপি কত্তব্বকিচ্চং পন ন করোতি, সংযোজনানং অপ্পহানতো. তস্মা পস্সতী’তি ন ৰত্তব্বো. যত্থ কত্থচি রাজানং দিস্ৰাপি পণ্ণাকারং দত্ৰা কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অদিট্ঠত্তা ‘অজ্জাপি রাজানং ন পস্সামী’তি ৰদন্তো চেত্থ জানপদপুরিসো নিদস্সনং.
১০১১. অৰসেসো লোভোতি দস্সনেন পহীনাৰসেসো. লোভো দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো. দস্সনেন হি অপাযগমনীযাৰ পহীনা. তেহি পন অঞ্ঞে দস্সেতুং ইদং ৰুত্তং. ‘তদেকট্ঠা’তি তেহি পাল়িযং আগতেহি তীহি কিলেসেহি সম্পযোগতোপি পহানতোপি একট্ঠা পঞ্চ কিলেসা. নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনাযাতি ইদং সংযোজনাদীনং ৰিয তেহি মগ্গেহি অপ্পহাতব্বতং সন্ধায ৰুত্তং. যং পন ‘‘সোতাপত্তিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন সত্ত ভৰে ঠপেত্ৰা অনমতগ্গে সংসারৰট্টে যে উপ্পজ্জেয্যুং, নামঞ্চ রূপঞ্চ এত্থেতে নিরুজ্ঝন্তী’’তিআদিনা নযেন কুসলাদীনম্পি পহানং অনুঞ্ঞাতং, তং তেসং মগ্গানং অভাৰিতত্তা যে উপ্পজ্জেয্যুং, তে উপনিস্সযপচ্চযানং কিলেসানং পহীনত্তা পহীনাতি ইমং পরিযাযং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
১০১৩. দস্সনেনপহাতব্বহেতুকত্তিকে ইমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বহেতুকাতি নিট্ঠপেত্ৰা, পুন ‘তীণি সংযোজনানী’তিআদি পহাতব্বে দস্সেত্ৰা, তদেকট্ঠভাৰেন হেতূ চেৰ সহেতুকে চ দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ ‘কিঞ্চাপি দস্সনেন পহাতব্বেসু হেতূসু লোভসহগতো মোহো লোভেন সহেতুকো হোতি, দোসসহগতো মোহো দোসেন, লোভদোসা চ মোহেনাতি পহাতব্বহেতুকপদেপেতে সঙ্গহং গচ্ছন্তি, ৰিচিকিচ্ছাসহগতো পন মোহো অঞ্ঞস্স সম্পযুত্তহেতুনো অভাৰেন হেতুযেৰ, ন সহেতুকোতি তস্স পহানং দস্সেতুং ইমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বহেতূ’তি ৰুত্তং.
১০১৮. দুতিযপদে উদ্ধচ্চসহগতস্স মোহস্স পহানং দস্সেতুং ইমে ধম্মা ভাৰনায পহাতব্বহেতূতি ৰুত্তং. সো হি অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে সহেতুকে কত্ৰা পিট্ঠিৰট্টকো জাতো, ৰিচিকিচ্ছাসহগতো ৰিয অঞ্ঞস্স সম্পযুত্তহেতুনো অভাৰা পহাতব্বহেতুকপদং ন ভজতি. ততিযপদে অৰসেসা অকুসলাতি পুন অকুসলগ্গহণং ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতানং মোহানং সঙ্গহত্থং কতং. তে হি সম্পযুত্তহেতুনো অভাৰা পহাতব্বহেতুকা নাম ন হোন্তি.
১০২৯. পরিত্তারম্মণত্তিকে আরব্ভাতি আরম্মণং কত্ৰা. সযঞ্হি পরিত্তা ৰা হোন্তু মহগ্গতা ৰা, পরিত্তধম্মে আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্না পরিত্তারম্মণা, মহগ্গতে আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্না মহগ্গতারম্মণা, অপ্পমাণে আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্না অপ্পমাণারম্মণা. তে পন পরিত্তাপি হোন্তি মহগ্গতাপি অপ্পমাণাপি.
১০৩৫. মিচ্ছত্তত্তিকে আনন্তরিকানীতি অনন্তরাযেন ফলদাযকানি; মাতুঘাতককম্মাদীনমেতং অধিৰচনং. তেসু হি একস্মিম্পি কম্মে কতে তং পটিবাহিত্ৰা অঞ্ঞং কম্মং অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং কাতুং ন সক্কোতি. সিনেরুপ্পমাণেপি হি সুৰণ্ণথূপে কত্ৰা চক্কৰাল়মত্তং ৰা রতনমযপাকারং ৰিহারং কারেত্ৰা তং পূরেত্ৰা নিসিন্নস্স বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স যাৰজীৰং চত্তারো পচ্চযে দদতোপি তং কম্মং এতেসং কম্মানং ৰিপাকং পটিবাহেতুং ন সক্কোতি এৰ. যা চ মিচ্ছাদিট্ঠি নিযতাতি অহেতুকৰাদঅকিরিযৰাদনত্থিকৰাদেসু অঞ্ঞতরা. তঞ্হি গহেত্ৰা ঠিতং পুগ্গলং বুদ্ধসতম্পি বুদ্ধসহস্সম্পি বোধেতুং ন সক্কোতি.
১০৩৮. মগ্গারম্মণত্তিকে অরিযমগ্গং আরব্ভাতি লোকুত্তরমগ্গং আরম্মণং কত্ৰা. তে পন পরিত্তাপি হোন্তি মহগ্গতাপি.
১০৩৯. মগ্গহেতুকনিদ্দেসে পঠমনযেন পচ্চযট্ঠেন হেতুনা মগ্গসম্পযুত্তানং খন্ধানং সহেতুকভাৰো দস্সিতো. দুতিযনযেন মগ্গভূতেন সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতেন হেতুনা সেসমগ্গঙ্গানং সহেতুকভাৰো দস্সিতো. ততিযনযেন মগ্গে উপ্পন্নহেতূহি সম্মাদিট্ঠিযা সহেতুকভাৰো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বো.
১০৪০. অধিপতিং করিত্ৰাতি আরম্মণাধিপতিং কত্ৰা. তে চ খো পরিত্তধম্মাৰ হোন্তি. অরিযসাৰকানঞ্হি অত্তনো মগ্গং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খণকালে আরম্মণাধিপতি লব্ভতি. চেতোপরিযঞাণেন পন অরিযসাৰকো পরস্স মগ্গং পচ্চৰেক্খমানো গরুং করোন্তোপি অত্তনা পটিৰিদ্ধমগ্গং ৰিয গরুং ন করোতি. ‘যমকপাটিহারিযং করোন্তং তথাগতং দিস্ৰা তস্স মগ্গং গরুং করোতি ন করোতী’তি? করোতি, ন পন অত্তনো মগ্গং ৰিয. অরহা ন কিঞ্চি ধম্মং গরুং করোতি ঠপেত্ৰা মগ্গং ফলং নিব্বানন্তি. এত্থাপি অযমেৰত্থো. ৰীমংসাধিপতেয্যন্তি ইদং সহজাতাধিপতিং দস্সেতুং ৰুত্তং. ছন্দঞ্হি জেট্ঠকং কত্ৰা মগ্গং ভাৰেন্তস্স ছন্দো অধিপতি নাম হোতি, ন মগ্গো. সেসধম্মাপি ছন্দাধিপতিনো নাম হোন্তি, ন মগ্গাধিপতিনো. চিত্তেপি এসেৰ নযো. ৰীমংসং পন জেট্ঠকং কত্ৰা মগ্গং ভাৰেন্তস্স ৰীমংসাধিপতি চেৰ হোতি মগ্গো চাতি. সেসধম্মা মগ্গাধিপতিনো নাম হোন্তি. ৰীরিযেপি এসেৰ নযো.
১০৪১. উপ্পন্নত্তিকনিদ্দেসে জাতাতি নিব্বত্তা, পটিলদ্ধত্তভাৰা. ভূতাতিআদীনি তেসংযেৰ ৰেৰচনানি. জাতা এৰ হি ভাৰপ্পত্তিযা ভূতা. পচ্চযসংযোগে জাতত্তা সঞ্জাতা. নিব্বত্তিলক্খণপ্পত্তত্তা নিব্বত্তা. উপসগ্গেন পন পদং ৰড্ঢেত্ৰা অভিনিব্বত্তাতি ৰুত্তা. পাকটীভূতাতি পাতুভূতা. পুব্বন্ততো উদ্ধং পন্নাতি উপ্পন্না. উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢেত্ৰা সমুপ্পন্নাতি ৰুত্তা. নিব্বত্তট্ঠেনেৰ উদ্ধং ঠিতাতি উট্ঠিতা. পচ্চযসংযোগে উট্ঠিতাতি সমুট্ঠিতা. পুন উপ্পন্নাতিৰচনে কারণং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. উপ্পন্নংসেন সঙ্গহিতাতি উপ্পন্নকোট্ঠাসেন গণনং গতা. রূপং ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণন্তি ইদং নেসং সভাৰদস্সনং. দুতিযপদনিদ্দেসো ৰুত্তপটিসেধনযেন ৰেদিতব্বো. ততিযপদনিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৰ.
অযং পন তিকো দ্ৰিন্নং অদ্ধানং ৰসেন পূরেত্ৰা দস্সিতো. লদ্ধোকাসস্স হি কম্মস্স ৰিপাকো দুৰিধো – খণপ্পত্তো, চ অপ্পত্তো চ. তত্থ ‘খণপ্পত্তো’ উপ্পন্নো নাম. ‘অপ্পত্তো’ চিত্তানন্তরে ৰা উপ্পজ্জতু, কপ্পসতসহস্সাতিক্কমে ৰা. ধুৰপচ্চযট্ঠেন নত্থি নাম ন হোতি, উপ্পাদিনো ধম্মা নাম জাতো. যথা হি – ‘‘তিট্ঠতেৰ সাযং, পোট্ঠপাদ, অরূপী অত্তা সঞ্ঞামযো. অথ ইমস্স পুরিসস্স অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিরুজ্ঝন্তী’’তি (দী. নি. ১.৪১৯). এত্থ আরুপ্পে কামাৰচরসঞ্ঞাপৰত্তিকালে কিঞ্চাপি মূলভৰঙ্গসঞ্ঞা নিরুদ্ধা কামাৰচরসঞ্ঞায পন নিরুদ্ধকালে অৰস্সং সা উপ্পজ্জিস্সতীতি অরূপসঙ্খাতো অত্তা নত্থীতি সঙ্খ্যং অগন্ত্ৰা ‘তিট্ঠতেৰ’ নামাতি জাতো. এৰমেৰ লদ্ধোকাসস্স কম্মস্স ৰিপাকো দুৰিধো…পে… ধুৰপচ্চযট্ঠেন নত্থি নাম ন হোতি, উপ্পাদিনো ধম্মা নাম জাতো.
যদি পন আযূহিতং কুসলাকুসলকম্মং সব্বং ৰিপাকং দদেয্য, অঞ্ঞস্স ওকাসো ন ভৰেয্য. তং পন দুৰিধং হোতি – ধুৰৰিপাকং, অধুৰৰিপাকঞ্চ. তত্থ পঞ্চ আনন্তরিযকম্মানি, অট্ঠ সমাপত্তিযো, চত্তারো অরিযমগ্গাতি এতং ‘ধুৰৰিপাকং’ নাম. তং পন খণপ্পত্তম্পি অত্থি, অপ্পত্তম্পি. তত্থ ‘খণপ্পত্তং’ উপ্পন্নং নাম. ‘অপ্পত্তং’ অনুপ্পন্নং নাম. তস্স ৰিপাকো চিত্তানন্তরে ৰা উপ্পজ্জতু কপ্পসতসহস্সাতিক্কমে ৰা. ধুৰপচ্চযট্ঠেন অনুপ্পন্নং নাম ন হোতি, উপ্পাদিনো ধম্মা নাম জাতং. মেত্তেয্যবোধিসত্তস্স মগ্গো অনুপ্পন্নো নাম, ফলং উপ্পাদিনো ধম্মাযেৰ নাম জাতং.
১০৪৪. অতীতত্তিকনিদ্দেসে অতীতাতি খণত্তযং অতিক্কন্তা. নিরুদ্ধাতি নিরোধপ্পত্তা. ৰিগতাতি ৰিভৰং গতা, ৰিগচ্ছিতা ৰা. ৰিপরিণতাতি পকতিৰিজহনেন ৰিপরিণামং গতা. নিরোধসঙ্খাতং অত্থং গতাতি অত্থঙ্গতা. অব্ভত্থঙ্গতাতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং. উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিগতাতি নিব্বত্তিত্ৰা ৰিগচ্ছিতা. পুন অতীতৰচনে কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. পরতো অনাগতাদীসুপি এসেৰ নযো. অতীতংসেন সঙ্গহিতাতি অতীতকোট্ঠাসেন গণনং গতা. কতমে তেতি? রূপং ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং. পরতো অনাগতাদীসুপি এসেৰ নযো.
১০৪৭. অতীতারম্মণত্তিকনিদ্দেসে অতীতে ধম্মে আরব্ভাতিআদীসু পরিত্তমহগ্গতাৰ ধম্মা ৰেদিতব্বা. তে হি অতীতাদীনি আরব্ভ উপ্পজ্জন্তি.
১০৫০. অজ্ঝত্তত্তিকনিদ্দেসে তেসং তেসন্তি পদদ্ৰযেন সব্বসত্তে পরিযাদিযতি. অজ্ঝত্তং পচ্চত্তন্তি উভযং নিযকজ্ঝত্তাধিৰচনং. নিযতাতি অত্তনি জাতা. পাটিপুগ্গলিকাতি পাটিযেক্কস্স পাটিযেক্কস্স পুগ্গলস্স সন্তকা. উপাদিণ্ণাতি সরীরট্ঠকা. তে হি কম্মনিব্বত্তা ৰা হোন্তু মা ৰা, আদিন্নগহিতপরামট্ঠৰসেন পন ইধ উপাদিণ্ণাতি ৰুত্তা.
১০৫১. পরসত্তানন্তি অত্তানং ঠপেত্ৰা অৰসেসসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তসদিসমেৰ. তদুভযন্তি তং উভযং.
১০৫৩. অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকস্স পঠমপদে পরিত্তমহগ্গতা ধম্মা ৰেদিতব্বা. দুতিযে অপ্পমাণাপি. ততিযে পরিত্তমহগ্গতাৰ. অপ্পমাণা পন কালেন বহিদ্ধা কালেন অজ্ঝত্তং আরম্মণং ন করোন্তি. সনিদস্সনত্তিকনিদ্দেসো উত্তানোযেৰাতি.