উদ্দেসৰণ্ণনা
ইদানি রূপকণ্ডং ভাজেত্ৰা দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা অব্যাকতাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ কিঞ্চাপি হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৰিপাকাব্যাকতঞ্চেৰ কিরিযাব্যাকতঞ্চ নিস্সেসং কত্ৰা ভাজিতং, রূপাব্যাকতনিব্বানাব্যাকতানি পন অকথিতানি, তানি কথেতুং চতুব্বিধম্পি অব্যাকতং সমোধানেত্ৰা দস্সেন্তো কুসলাকুসলানং ধম্মানং ৰিপাকাতিআদিমাহ. তত্থ কুসলাকুসলানন্তি চতুভূমককুসলানঞ্চেৰ অকুসলানঞ্চ. এৰং তাৰ ৰিপাকাব্যাকতং কুসলৰিপাকাকুসলৰিপাকৰসেন দ্ৰীহি পদেহি পরিযাদিযিত্ৰা দস্সিতং. যস্মা পন তং সব্বম্পি কামাৰচরং ৰা হোতি, রূপাৰচরাদীসু ৰা অঞ্ঞতরং, তস্মা ‘কামাৰচরা’তিআদিনা নযেন তদেৰ ৰিপাকাব্যাকতং ভূমন্তরৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সিতং. যস্মা পন তং ৰেদনাক্খন্ধোপি হোতি…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোপি, তস্মা পুন সম্পযুত্তচতুক্খন্ধৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সিতং.
এৰং ৰিপাকাব্যাকতং কুসলাকুসলৰসেন ভূমন্তরৰসেন সম্পযুত্তক্খন্ধৰসেনাতি তীহি নযেহি পরিযাদায দস্সেত্ৰা, পুন কিরিযাব্যাকতং দস্সেন্তো যে চ ধম্মা কিরিযাতিআদিমাহ. তত্থ ‘কামাৰচরা রূপাৰচরা অরূপাৰচরা ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’তি ৰত্তব্বং ভৰেয্য. হেট্ঠা পন গহিতমেৰাতি নযং দস্সেত্ৰা নিস্সজ্জিতং. ইদানি অৰিভত্তং দস্সেন্তো সব্বঞ্চ রূপং অসঙ্খতা চ ধাতূতি আহ. তত্থ ‘সব্বঞ্চ রূপ’ন্তি পদেন পঞ্চৰীসতি রূপানি ছন্নৰুতিরূপকোট্ঠাসা নিপ্পদেসতো গহিতাতি ৰেদিতব্বা. ‘অসঙ্খতা চ ধাতূ’তি পদেন নিব্বানং নিপ্পদেসতো গহিতন্তি. এত্তাৰতা ‘অব্যাকতা ধম্মা’তি পদং নিট্ঠিতং হোতি.
৫৮৪. তত্থ কতমং সব্বং রূপন্তি ইদং কস্মা গহিতং? হেট্ঠা রূপাব্যাকতং সঙ্খেপেন কথিতং. ইদানি তং এককদুকতিকচতুক্ক…পে… একাদসকৰসেন ৰিত্থারতো ভাজেত্ৰা দস্সেতুং ইদং গহিতং. তস্সত্থো – যং ৰুত্তং ‘সব্বঞ্চ রূপং, অসঙ্খতা চ ধাতূ’তি, তস্মিং পদদ্ৰযে ‘কতমং সব্বং রূপং নাম’? ইদানি তং দস্সেন্তো চত্তারো চ মহাভূতাতিআদিমাহ. তত্থ চত্তারোতি গণনপরিচ্ছেদো. তেন তেসং ঊনাধিকভাৰং নিৰারেতি. ‘চ’-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ন কেৰলং ‘চত্তারো মহাভূতাৰ’ রূপং, অঞ্ঞম্পি অত্থীতি ‘উপাদারূপং’ সম্পিণ্ডেতি.
মহাভূতাতি এত্থ মহন্তপাতুভাৰাদীহি কারণেহি মহাভূততা ৰেদিতব্বা. এতানি হি মহন্তপাতুভাৰতো, মহাভূতসামঞ্ঞতো, মহাপরিহারতো, মহাৰিকারতো, মহন্তভূতত্তা চাতি ইমেহি কারণেহি মহাভূতানীতি ৰুচ্চন্তি. তত্থ ‘মহন্তপাতুভাৰতো’তি, এতানি হি অনুপাদিন্নকসন্তানেপি উপাদিন্নকসন্তানেপি মহন্তানি পাতুভূতানি. তেসং অনুপাদিন্নকসন্তানে এৰং মহন্তপাতুভাৰতা ৰেদিতব্বা – একঞ্হি চক্কৰাল়ং আযামতো চ ৰিত্থারতো চ যোজনানং দ্ৰাদস সতসহস্সানি তীণি সহস্সানি চত্তারি সতানি পঞ্ঞাসঞ্চ যোজনানি. পরিক্খেপতো –
সব্বং সতসহস্সানি, ছত্তিংস পরিমণ্ডলং;
দস চেৰ সহস্সানি, অড্ঢুড্ঢানি সতানি চ. (পারা. অট্ঠ. ১.১; ৰিসুদ্ধি. ১.১৩৭);
তত্থ –
দুৰে সতসহস্সানি, চত্তারি নহুতানি চ;
এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৰসুন্ধরা. (পারা. অট্ঠ. ১.১; ৰিসুদ্ধি. ১.১৩৭);
তস্সাযেৰ সন্ধারকং –
চত্তারি সতসহস্সানি, অট্ঠেৰ নহুতানি চ;
এত্তকং বহলত্তেন, জলং ৰাতে পতিট্ঠিতং.
তস্সাপি সন্ধারকো –
নৰসতসহস্সানি, মালুতো নভমুগ্গতো;
সট্ঠি চেৰ সহস্সানি, এসা লোকস্স সণ্ঠিতি.
এৰং সণ্ঠিতে চেত্থ যোজনানং –
চতুরাসীতিসহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে;
অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, সিনেরু পব্বতুত্তমো.
ততো উপড্ঢুপড্ঢেন, পমাণেন যথাক্কমং;
অজ্ঝোগাল়্হুগ্গতা দিব্বা, নানারতনচিত্তিতা.
যুগন্ধরো ঈসধরো, করৰীকো সুদস্সনো;
নেমিন্ধরো ৰিনতকো, অস্সকণ্ণো গিরি ব্রহা.
এতে সত্ত মহাসেলা, সিনেরুস্স সমন্ততো;
মহারাজানমাৰাসা দেৰযক্খনিসেৰিতা.
যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৰা পঞ্চ পব্বতো;
যোজনানং সহস্সানি, তীণি আযতৰিত্থতো;
চতুরাসীতিসহস্সেহি, কূটেহি পটিমণ্ডিতো.
তিপঞ্চযোজনক্খন্ধপরিক্খেপা নগৰ্হযা;
পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধসাখাযামা সমন্ততো.
সতযোজনৰিত্থিণ্ণা, তাৰদেৰ চ উগ্গতা;
জম্বূ যস্সানুভাৰেন, জম্বুদীপো পকাসিতো. (পারা. অট্ঠ. ১.১; ৰিসুদ্ধি. ১.১৩৭);
যঞ্চেতং জম্বুযা পমাণং তদেৰ অসুরানং চিত্তপাটলিযা, গরুল়ানং সিম্বলিরুক্খস্স, অপরগোযানে কদম্বরুক্খস্স, উত্তরকুরুম্হি কপ্পরুক্খস্স, পুব্বৰিদেহে সিরীসস্স, তাৰতিংসেসু পারিচ্ছত্তকস্সাতি. তেনাহু পোরাণা –
পাটলী সিম্বলী জম্বূ, দেৰানং পারিচ্ছত্তকো;
কদম্বো কপ্পরুক্খো চ, সিরীসেন ভৰতি সত্তমন্তি.
দ্ৰেঅসীতিসহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে;
অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, চক্কৰাল়সিলুচ্চযো;
পরিক্খিপিত্ৰা তং সব্বং, লোকধাতুমযং ঠিতোতি.
উপাদিন্নকসন্তানেপি মচ্ছকচ্ছপদেৰদানৰাদিসরীরৰসেন মহন্তানেৰ পাতুভূতানি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে যোজনসতিকাপি অত্তভাৰাতি’’আদি.
‘মহাভূতসামঞ্ঞতো’তি এতানি হি যথা মাযাকারো অমণিংযেৰ উদকং মণিং কত্ৰা দস্সেতি, অসুৰণ্ণংযেৰ লেড্ডুং সুৰণ্ণং কত্ৰা দস্সেতি, যথা চ সযং নেৰ যক্খো ন পক্খী সমানো যক্খভাৰম্পি পক্খিভাৰম্পি দস্সেতি, এৰমেৰ সযং অনীলানেৰ হুত্ৰা নীলং উপাদারূপং দস্সেন্তি, অপীতানি… অলোহিতানি… অনোদাতানেৰ হুত্ৰা ওদাতং উপাদারূপং দস্সেন্তীতি মাযাকারমহাভূতসামঞ্ঞতো মহাভূতানি. যথা চ যক্খাদীনি মহাভূতানি যং গণ্হন্তি নেৰ তেসং তস্স অন্তো ন বহিঠানং উপলব্ভতি, ন চ তং নিস্সায ন তিট্ঠন্তি, এৰমেৰ এতানিপি নেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ন বহি ঠিতানি হুত্ৰা উপলব্ভন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায ন তিট্ঠন্তীতি. অচিন্তেয্যট্ঠানতায যক্খাদিমহাভূতসামঞ্ঞতোপি মহাভূতানি.
যথা চ যক্খিনীসঙ্খাতানি মহাভূতানি মনাপেহি ৰণ্ণসণ্ঠানৰিক্খেপেহি অত্তনো ভযানকভাৰং পটিচ্ছাদেত্ৰা সত্তে ৰঞ্চেন্তি, এৰমেৰ এতানিপি ইত্থিপুরিসসরীরাদীসু মনাপেন ছৰিৰণ্ণেন, মনাপেন অঙ্গপচ্চঙ্গসণ্ঠানেন, মনাপেন চ হত্থপাদঙ্গুলিভমুকৰিক্খেপেন অত্তনো কক্খল়তাদিভেদং সরসলক্খণং পটিচ্ছাদেত্ৰা বালজনং ৰঞ্চেন্তি, অত্তনো সভাৰং দট্ঠুং ন দেন্তি. ইতি ৰঞ্চকট্ঠেন যক্খিনীমহাভূতসামঞ্ঞতোপি মহাভূতানি.
‘মহাপরিহারতো’তি মহন্তেহি পচ্চযেহি পরিহরিতব্বতো. এতানি হি দিৰসে দিৰসে উপনেতব্বত্তা মহন্তেহি ঘাসচ্ছাদনাদীহি ভূতানি পৰত্তানীতি মহাভূতানি. মহাপরিহারানি ৰা ভূতানীতি মহাভূতানি.
‘মহাৰিকারতো’তি ভূতানং মহাৰিকারতো. এতানি হি উপাদিণ্ণানিপি অনুপাদিণ্ণানিপি মহাৰিকারানি হোন্তি. তত্থ অনুপাদিণ্ণানং কপ্পৰুট্ঠানে ৰিকারমহত্তং পাকটং হোতি, উপাদিণ্ণানং ধাতুক্খোভকালে. তথা হি –
ভূমিতো ৰুট্ঠিতা যাৰ, ব্রহ্মলোকা ৰিধাৰতি;
অচ্চি অচ্চিমতো লোকে, দয্হমানম্হি তেজসা.
কোটিসতসহস্সেকং, চক্কৰাল়ং ৰিলীযতি;
কুপিতেন যদা লোকো, সলিলেন ৰিনস্সতি.
কোটিসতসহস্সেকং, চক্কৰাল়ং ৰিকীরতি;
ৰাযোধাতুপ্পকোপেন, যদা লোকো ৰিনস্সতি.
পত্থদ্ধো ভৰতি কাযো, দট্ঠো কট্ঠমুখেন ৰা;
পথৰীধাতুপ্পকোপেন, হোতি কট্ঠমুখেৰ সো.
পূতিযো ভৰতি কাযো, দট্ঠো পূতিমুখেন ৰা;
আপোধাতুপ্পকোপেন, হোতি পূতিমুখেৰ সো.
সন্তত্তো ভৰতি কাযো, দট্ঠো অগ্গিমুখেন ৰা;
তেজোধাতুপ্পকোপেন, হোতি অগ্গিমুখেৰ সো.
সঞ্ছিন্নো ভৰতি কাযো, দট্ঠো সত্থমুখেন ৰা;
ৰাযোধাতুপ্পকোপেন, হোতি সত্থমুখেৰ সো. (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৪.২৩৮);
ইতি মহাৰিকারানি ভূতানীতি মহাভূতানি.
‘মহন্তভূতত্তা চা’তি এতানি হি মহন্তানি মহতা ৰাযামেন পরিগ্গহেতব্বত্তা, ভূতানি ৰিজ্জমানত্তাতি, মহন্তভূতত্তা চ মহাভূতানি. এৰং মহন্তপাতুভাৰাদীহি কারণেহি মহাভূতানি.
চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপন্তি উপযোগত্থে সামিৰচনং. চত্তারি মহাভূতানি উপাদায, নিস্সায, অমুঞ্চিত্ৰা পৰত্তরূপন্তি অত্থো. ইদং ৰুচ্চতি সব্বং রূপন্তি ইদং চত্তারি মহাভূতানি, পদপটিপাটিযা নিদ্দিট্ঠানি তেৰীসতি উপাদারূপানীতি, সত্তৰীসতিপ্পভেদং সব্বং রূপং নাম.
একৰিধরূপসঙ্গহো
ইদানি তং ৰিত্থারতো দস্সেতুং একৰিধাদীহি একাদসহি সঙ্গহেহি মাতিকং ঠপেন্তো সব্বং রূপং ন হেতূতিআদিমাহ.
তত্থ ‘সব্বং রূপ’ন্তি ইদং পদং ‘সব্বং রূপং ন হেতু’ ‘সব্বং রূপং অহেতুক’ন্তি এৰং সব্বপদেহি সদ্ধিং যোজেতব্বং. সব্বানেৰ চেতানি ‘ন হেতূ’তিআদীনি তেচত্তালীসপদানি উদ্দিট্ঠানি. তেসু পটিপাটিযা চত্তালীসপদানি মাতিকতো গহেত্ৰা ঠপিতানি, অৰসানে তীণি মাতিকামুত্তকানীতি. এৰং তাৰ পঠমে সঙ্গহে পাল়িৰৰত্থানমেৰ ৰেদিতব্বং. তথা দুতিযসঙ্গহাদীসু.
দুৰিধরূপসঙ্গহো
তত্রাযং নযো – দুতিযসঙ্গহে তাৰ সতং চত্তারো চ দুকা. তত্থ অত্থি রূপং উপাদা, অত্থি রূপং নোউপাদাতিআদযো আদিম্হি চুদ্দস দুকা অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধাভাৰতো পকিণ্ণকদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং চক্খুসম্ফস্সস্স ৰত্থূতিআদযো পঞ্চৰীসতি দুকা ৰত্থুঅৰত্থুউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা ৰত্থুদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং চক্খুসম্ফস্সস্স আরম্মণন্তিআদযো পঞ্চৰীসতি আরম্মণানারম্মণউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা আরম্মণদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং চক্খাযতনন্তি আদযো দস আযতনানাযতনউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা আযতনদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং চক্খুধাতূতিআদযো দস ধাতুঅধাতুউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা ধাতুদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং চক্খুন্দ্রিযন্তিআদযো অট্ঠ ইন্দ্রিযানিন্দ্রিযউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা ইন্দ্রিযদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং কাযৰিঞ্ঞত্তীতিআদযো দ্ৰাদস সুখুমাসুখুমরূপউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা সুখুমরূপদুকা নামাতি. ইদং দুতিযসঙ্গহে পাল়িৰৰত্থানং.
তিৰিধরূপসঙ্গহো
৫৮৫. ততিযসঙ্গহে সতং তীণি চ তিকানি. তত্থ দুতিযসঙ্গহে ৰুত্তেসু চুদ্দসসু পকিণ্ণকদুকেসু একং অজ্ঝত্তিকদুকং সেসেহি তেরসহি যোজেত্ৰা যং তং রূপং অজ্ঝত্তিকং তং উপাদা; যং তং রূপং বাহিরং তং অত্থি উপাদা, অত্থি নোউপাদাতিআদিনা নযেন ঠপিতা তেরস পকিণ্ণকতিকা নাম. ততো তমেৰ দুকং সেসদুকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা যং তং রূপং বাহিরং তং চক্খুসম্ফস্সস্স ন ৰত্থু, যং তং রূপং অজ্ঝত্তিকং তং অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স ৰত্থু, অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স ন ৰত্থূতিআদিনা নযেন সেসতিকা ঠপিতা. তেসং নামঞ্চ গণনা চ তেসংযেৰ ৰত্থুদুকাদীনং ৰসেন ৰেদিতব্বাতি. ইদং ততিযসঙ্গহে পাল়িৰৰত্থানং.
চতুব্বিধাদিরূপসঙ্গহা
৫৮৬. চতুত্থসঙ্গহে দ্ৰাৰীসতি চতুক্কা. তত্থ সব্বপচ্ছিমো অত্থি রূপং উপাদা অত্থি রূপং নোউপাদাতি এৰং ইধ ৰুত্তং মাতিকং অনামসিত্ৰা ঠপিতো. ইতরে পন আমসিত্ৰা ঠপিতা. কথং? যে তাৰ ইধ দুৰিধসঙ্গহে পকিণ্ণকেসু আদিতো তযো দুকা, তেসু একেকং গহেত্ৰা যং তং রূপং উপাদা তং অত্থি উপাদিণ্ণং, অত্থি অনুপাদিণ্ণন্তিআদিনা নযেন পঞ্চহি পঞ্চহি দুকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা দুকত্তযমূলকা আদিম্হি পঞ্চদস চতুক্কা ঠপিতা.
ইদানি যো যং চতুক্কো সনিদস্সনদুকো সো যস্মা যং তং রূপং সনিদস্সনং তং অত্থি সপ্পটিঘং, অত্থি অপ্পটিঘন্তিআদিনা নযেন পরেহি ৰা, অত্থি উপাদা অত্থি নোউপাদাতিআদিনা নযেন পুরিমেহি ৰা, দুকেহি সদ্ধিং অত্থাভাৰতো কমাভাৰতো ৰিসেসাভাৰতো চ যোগং ন গচ্ছতি. সনিদস্সনঞ্হি ‘অপ্পটিঘং’ নাম, ‘নো উপাদা’ ৰা নত্থীতি অত্থাভাৰতো যোগং ন গচ্ছতি. ‘উপাদিণ্ণং পন অনুপাদিণ্ণঞ্চ অত্থি তং কমাভাৰা যোগং ন গচ্ছতি. সব্বদুকা হি পচ্ছিমপচ্ছিমেহেৰ সদ্ধিং যোজিতা. অযমেত্থ কমো. পুরিমেহি পন সদ্ধিং কমাভাৰোতি. ‘সতি অত্থে কমাভাৰো অকারণং. তস্মা উপাদিণ্ণপদাদীহি সদ্ধিং যোজেতব্বো’তি চে – ন, ৰিসেসাভাৰা; উপাদিণ্ণপদাদীনি হি ইমিনা সদ্ধিং যোজিতানি. তত্থ ‘উপাদিণ্ণং ৰা সনিদস্সনং, সনিদস্সনং ৰা উপাদিণ্ণ’ন্তি ৰুত্তে ৰিসেসো নত্থীতি ৰিসেসাভাৰাপি যোগং ন গচ্ছতি. তস্মা তং চতুত্থদুকং অনামসিত্ৰা, ততো পরেহি অত্থি রূপং সপ্পটিঘন্তিআদীহি তীহি দুকেহি সদ্ধিং ‘যং তং রূপং সপ্পটিঘং তং অত্থি ইন্দ্রিযং, অত্থি ন ইন্দ্রিযং, যং তং রূপং অপ্পটিঘং তং অত্থি ইন্দ্রিযং, অত্থি ন ইন্দ্রিয’ন্তিআদিনা নযেন যুজ্জমানে দ্ৰে দ্ৰে দুকে যোজেত্ৰা ছ চতুক্কা ঠপিতা.
যথা চাযং চতুত্থদুকো যোগং ন গচ্ছতি, তথা তেন সদ্ধিং আদিদুকোপি. কস্মা? অনুপাদারূপস্স একন্তেন অনিদস্সনত্তা. সো হি যং তং রূপং নোউপাদা তং অত্থি সনিদস্সনং, অত্থি অনিদস্সনন্তি – এৰং চতুত্থেন দুকেন সদ্ধিং যোজিযমানো যোগং ন গচ্ছতি. তস্মা তং অতিক্কমিত্ৰা পঞ্চমেন সহ যোজিতো. এৰং যো যেন সদ্ধিং যোগং গচ্ছতি, যো চ ন গচ্ছতি সো ৰেদিতব্বোতি. ইদং চতুত্থসঙ্গহে পাল়িৰৰত্থানং. ইতো পরে পন পঞ্চৰিধসঙ্গহাদযো সত্ত সঙ্গহা অসম্মিস্সা এৰ. এৰং সকলাযপি মাতিকায পাল়িৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং.