রূপৰিভত্তিএককনিদ্দেসৰণ্ণনা
৫৯৪. ইদানি তস্সা অত্থং ভাজেত্ৰা দস্সেতুং সব্বং রূপং ন হেতুমেৰাতিআদি আরদ্ধং. কস্মা পনেত্থ ‘কতমং তং সব্বং রূপং ন হেতূ’তি পুচ্ছা ন কতাতি? ভেদাভাৰতো. যথা হি দুকাদীসু ‘উপাদারূপ’ম্পি অত্থি ‘নোউপাদারূপ’ম্পি, এৰমিধ হেতু ন হেতূতিপি সহেতুকমহেতুকন্তিপি ভেদো নত্থি, তস্মা পুচ্ছং অকত্ৰাৰ ৰিভত্তং. তত্থ ‘সব্ব’ন্তি সকলং, নিরৰসেসং. ‘রূপ’ন্তি অযমস্স সীতাদীহি রুপ্পনভাৰদীপনো সামঞ্ঞলক্খণনিদ্দেসো. ন হেতুমেৰাতি সাধারণহেতুপটিক্খেপনিদ্দেসো.
তত্থ হেতুহেতু পচ্চযহেতু উত্তমহেতু সাধারণহেতূতি চতুব্বিধো হেতু. তেসু ‘তযো কুসলহেতূ, তযো অকুসলহেতূ, তযো অব্যাকতহেতূ’তি (ধ. স. ১০৫৯) অযং ‘হেতুহেতু’ নাম. ‘‘চত্তারো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতু, চত্তারো মহাভূতা পচ্চযো রূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি (ম. নি. ৩.৮৫; সং. নি. ৩.৮২) অযং ‘পচ্চযহেতু’ নাম. ‘‘কুসলাকুসলং অত্তনো ৰিপাকট্ঠানে, উত্তমং ইট্ঠারম্মণং কুসলৰিপাকট্ঠানে, উত্তমং অনিট্ঠারম্মণং অকুসলৰিপাকট্ঠানে’’তি অযং ‘উত্তমহেতু’ নাম. যথাহ – ‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৰিপাকং যথাভূতং পজানাতী’তি (ম. নি. ১.১৪৮; ৰিভ. ৮১০; পাটি. ম. ২.৪৪), ‘‘এসেৰ হেতু এস পচ্চযো সঙ্খারানং যদিদং অৰিজ্জা’’তি অৰিজ্জা সঙ্খারানং সাধারণহেতু হুত্ৰা পচ্চযট্ঠং ফরতীতি অযং ‘সাধারণহেতু’ নাম. যথা হি পথৰীরসো আপোরসো চ মধুরস্সাপি অমধুরস্সাপি পচ্চযো, এৰং অৰিজ্জা কুসলসঙ্খারানম্পি অকুসলসঙ্খারানম্পি সাধারণপচ্চযো হোতি. ইমস্মিং পনত্থে ‘হেতুহেতু’ অধিপ্পেতো. ইতি ‘হেতূ ধম্মা ন হেতূ ধম্মা’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১) মাতিকায আগতং হেতুভাৰং রূপস্স নিযমেত্ৰা পটিক্খিপন্তো ‘ন হেতুমেৰা’তি আহ. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু পটিক্খেপনিদ্দেসো চ অপ্পটিক্খেপনিদ্দেসো চ ৰেদিতব্বো. ৰচনত্থো পন সব্বপদানং মাতিকাৰণ্ণনাযং ৰুত্তোযেৰ.
সপ্পচ্চযমেৰাতি এত্থ পন কম্মসমুট্ঠানং কম্মপচ্চযমেৰ হোতি, আহারসমুট্ঠানাদীনি আহারাদিপচ্চযানেৰাতি এৰং রূপস্সেৰ ৰুত্তচতুপচ্চযৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. রূপমেৰাতি ‘রূপিনো ধম্মা অরূপিনো ধম্মা’তি মাতিকায ৰুত্তং অরূপীভাৰং পটিক্খিপতি. উপ্পন্নং ছহি ৰিঞ্ঞাণেহীতি পচ্চুপ্পন্নরূপমেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি ছহি ৰেদিতব্বং. নিযামো পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি সন্ধায গহিতো. ন হি তানি অতীতানাগতং ৰিজানন্তি. মনোৰিঞ্ঞাণং পন অতীতম্পি অনাগতম্পি ৰিজানাতি. তং ইমস্মিং পঞ্চৰিঞ্ঞাণসোতে পতিতত্তা সোতপতিতমেৰ হুত্ৰা গতং. হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন পন অনিচ্চমেৰ. জরায অভিভৰিতব্বধম্মকত্তা জরাভিভূতমেৰ. যস্মা ৰা রূপকাযে জরা পাকটা হোতি, তস্মাপি ‘জরাভিভূতমেৰা’তি ৰুত্তং.
এৰং একৰিধেন রূপসঙ্গহোতি এত্থ ‘ৰিধা’-সদ্দো মানসণ্ঠানকোট্ঠাসেসু দিস্সতি. ‘‘সেয্যোহমস্মীতি ৰিধা, সদিসোহমস্মীতি ৰিধা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৯৬২) হি মানো ৰিধা নাম. ‘‘কথংৰিধং সীলৰন্তং ৰদন্তি, কথংৰিধং পঞ্ঞৰন্তং ৰদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) সণ্ঠানং. ‘কথংৰিধ’ন্তি হি পদস্স কথংসণ্ঠানন্তি অত্থো. ‘‘একৰিধেন ঞাণৰত্থুং দুৰিধেন ঞাণৰত্থূ’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭৫১-৭৫২) কোট্ঠাসো ৰিধা নাম. ইধাপি কোট্ঠাসোৰ অধিপ্পেতো.
সঙ্গহসদ্দোপি সজাতিসঞ্জাতিকিরিযাগণনৰসেন চতুব্বিধো. তত্থ ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, সব্বে ব্রাহ্মণা সব্বে ৰেস্সা সব্বে সুদ্দা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৰো – ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং ‘সজাতিসঙ্গহো’ নাম. ‘একজাতিকা আগচ্ছন্তূ’তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয হি ইধ সব্বে জাতিযা একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, সব্বে মাগধকা, সব্বে ভারুকচ্ছকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যো চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি – ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং ‘সঞ্জাতিসঙ্গহো’ নাম. একট্ঠানে জাতা সংৰুদ্ধা আগচ্ছন্তূতি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয হি ইধ সব্বে সঞ্জাতিট্ঠানেন নিৰুত্থোকাসেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে হত্থারোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে অস্সারোহা, সব্বে রথিকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো – ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং ‘কিরিযাসঙ্গহো’ নাম. সব্বেৰ হেতে অত্তনো কিরিযাকরণেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘চক্খাযতনং কতমক্খন্ধগণনং গচ্ছতি? চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি. হঞ্চি চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে – চক্খাযতনং রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১), অযং ‘গণনসঙ্গহো’ নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. এককোট্ঠাসেন রূপগণনাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. এস নযো সব্বত্থ.