তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা

ইদানি

ইতি মে ভাসমানস্স, অভিধম্মকথং ইমং;

অৰিক্খিত্তা নিসামেথ, দুল্লভা হি অযং কথাতি.

এৰং পটিঞ্ঞাতায অভিধম্মকথায কথনোকাসো সম্পত্তো. তত্থ যস্মা অভিধম্মো নাম ধম্মসঙ্গণীআদীনি সত্তপ্পকরণানি; ধম্মসঙ্গণীপি চিত্তুপ্পাদকণ্ডাদীনং ৰসেন চত্তারি কণ্ডানি; চিত্তুপ্পাদকণ্ডম্পি মাতিকাপদভাজনীযৰসেন দুৰিধং; তত্থ মাতিকা আদি; সাপি তিকমাতিকা দুকমাতিকাতি দুৰিধা; তত্থ তিকমাতিকা আদি; তিকমাতিকাযপি কুসলত্তিকং কুসলত্তিকেপি কুসলা ধম্মাতি ইদং পদং; তস্মা –

ইতো পট্ঠায গম্ভীরং, অভিধম্মকথং ইমং;

ৰুচ্চমানং নিসামেথ, একগ্গা সাধু সাধৰোতি.

১. ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’’তি অযং তাৰ আদিপদেন লদ্ধনামো কুসলত্তিকো নাম. ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা, দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা, অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তি অযং সব্বপদেহি লদ্ধনামো ৰেদনাত্তিকো নাম. এৰং আদিপদৰসেন ৰা সব্বপদৰসেন ৰা সব্বেসম্পি তিকদুকানং নামং ৰেদিতব্বং. সব্বেৰ চেতে পঞ্চদসহি পরিচ্ছেদেহি ৰৰত্থিতা. তিকানঞ্হি একো পরিচ্ছেদো, দুকানং চতুদ্দস. ‘‘হেতূ ধম্মা, নহেতূ ধম্মা’’তিআদযো হি ছ দুকা গন্থতো চ অত্থতো চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধেন কণ্ণিকা ৰিয ঘটা ৰিয হুত্ৰা ঠিতত্তা ‘হেতুগোচ্ছকো’তি ৰুচ্চতি. ততো অপরে ‘‘সপ্পচ্চযা ধম্মা অপ্পচ্চযা ধম্মা’’তিআদযো সত্ত দুকা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্বন্ধা, কেৰলং দুকসামঞ্ঞতো উচ্চিনিত্ৰা উচ্চিনিত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং গোচ্ছকন্তরে ঠপিতত্তা অঞ্ঞেহি চ মহন্তরদুকেহি চূল়কত্তা ‘চূল়ন্তরদুকা’তি ৰেদিতব্বা. ততো পরং আসৰদুকাদীনং ছন্নং ৰসেন ‘আসৰগোচ্ছকো’; তথা সংযোজনদুকাদীনং ৰসেন ‘সংযোজনগোচ্ছকো’; তথা গন্থওঘযোগনীৰরণদুকাদীনং ৰসেন ‘গন্থওঘযোগনীৰরণগোচ্ছকা’; পরামাসদুকাদীনং পঞ্চন্নং ৰসেন ‘পরামাসগোচ্ছকো’তি. সব্বেপি সত্ত গোচ্ছকা ৰেদিতব্বা. ততো পরং ‘‘সারম্মণা ধম্মা’’তিআদযো চতুদ্দস দুকা ‘মহন্তরদুকা’ নাম. ততো উপাদানদুকাদযো ছ দুকা ‘উপাদানগোচ্ছকো’ নাম. ততো কিলেসদুকাদযো অট্ঠ দুকা ‘কিলেসগোচ্ছকো’ নাম. ততো পরং দস্সনেনপহাতব্বদুকাদযো অট্ঠারস দুকা অভিধম্মমাতিকায পরিযোসানে ঠপিতত্তা ‘পিট্ঠিদুকা’ নাম. ‘‘ৰিজ্জাভাগিনো ধম্মা অৰিজ্জাভাগিনো ধম্মা’’তিআদযো পন দ্ৰাচত্তালীস দুকা ‘সুত্তন্তিকদুকা’ নাম. এৰং সব্বেপেতে পঞ্চদসহি পরিচ্ছেদেহি ৰৰত্থিতাতি ৰেদিতব্বা.

এৰং ৰৰত্থিতা পনেতে সপ্পদেসনিপ্পদেসৰসেন দ্ৰে কোট্ঠাসা হোন্তি. তেসু হি নৰ তিকা একসত্ততি চ দুকা সপ্পদেসানং রূপারূপধম্মানং পরিগ্গহিতত্তা সপ্পদেসা নাম. অৰসেসা তেরস তিকা একসত্ততি চ দুকা নিপ্পদেসা নাম. তত্থ তিকেসু তাৰ ৰেদনাত্তিকো ৰিতক্কত্তিকো পীতিত্তিকো উপ্পন্নত্তিকো অতীতত্তিকো চত্তারো আরম্মণত্তিকাতি ইমে নৰ তিকা সপ্পদেসা নাম. দুকেসু হেতুগোচ্ছকাদীনং উপাদানগোচ্ছকপরিযোসানানং নৰন্নং গোচ্ছকানং পরিযোসানে তযো তযো দুকা, কিলেসগোচ্ছকপরিযোসানে চত্তারো দুকা, ‘‘চিত্তসম্পযুত্তা ধম্মা, চিত্তৰিপ্পযুত্তা ধম্মা’’‘‘চিত্তসংসট্ঠা ধম্মা, চিত্তৰিসংসট্ঠা ধম্মা’’তি দ্ৰে মহন্তরদুকা, সুত্তন্তিকদুকেসু অধিৰচনদুকং নিরুত্তিদুকং পঞ্ঞত্তিদুকং নামরূপদুকন্তি ইমে চত্তারো দুকে ঠপেত্ৰা অৰসেসা অট্ঠতিংস দুকা চাতি এতে সপ্পদেসা নাম. ৰুত্তাৰসেসা তিকদুকা সব্বেপি নিপ্পদেসাতি ৰেদিতব্বা.

ইদানি কুসলা ধম্মাতিআদীনং মাতিকাপদানং অযমনুপুব্বপদৰণ্ণনা – ‘কুসল’-সদ্দো তাৰ আরোগ্যঅনৰজ্জছেকসুখৰিপাকেসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) আরোগ্যে দিস্সতি. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কাযসমাচারো কুসলো? যো খো, মহারাজ, কাযসমাচারো অনৰজ্জো’’তি (ম. নি. ২.৩৬১) চ, ‘‘অপরং পন, ভন্তে, এতদানুত্তরিযং যথা ভগৰা ধম্মং দেসেতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) চ এৰমাদীসু অনৰজ্জে. ‘‘কুসলো ত্ৰং রথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গানং’’ (ম. নি. ২.৮৭), ‘‘কুসলা নচ্চগীতস্স সিক্খিতা চাতুরিত্থিযো’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৯৪) ছেকে. ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু’’ (দী. নি. ৩.৮০), ‘‘কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তিআদীসু (ধ. স. ৪৩১) সুখৰিপাকে. স্ৰাযমিধ আরোগ্যেপি অনৰজ্জেপি সুখৰিপাকেপি ৰত্ততি.

ধম্মসদ্দো পনাযং পরিযত্তিহেতুগুণনিস্সত্তনিজ্জীৰতাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘ধম্মং পরিযাপুণাতি সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১০২) পরিযত্তিযং দিস্সতি. ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭২০) হেতুম্হি.

‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৰিপাকিনো;

অধম্মো নিরযং নেতি, ধম্মো পাপেতি সুগ্গতি’’ন্তি. (থেরগা. ৩০৪; জা. ১.১৫.৩৮৬) –

আদীসু গুণে. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি’’ (ধ. স. ১২১), ‘‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩) নিস্সত্তনিজ্জীৰতাযং. স্ৰাযমিধাপি নিস্সত্তনিজ্জীৰতাযমেৰ ৰট্টতি.

ৰচনত্থো পনেত্থ – কুচ্ছিতে পাপকে ধম্মে সলযন্তি চলযন্তি কম্পেন্তি ৰিদ্ধংসেন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতেন ৰা আকারেন সযন্তীতি কুসা. তে অকুসলসঙ্খাতে কুসে লুনন্তি ছিন্দন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতানং ৰা সানতো তনুকরণতো ওসানকরণতো ঞাণং কুসং নাম. তেন কুসেন লাতব্বাতি কুসলা; গহেতব্বা পৰত্তেতব্বাতি অত্থো. যথা ৰা কুসা উভযভাগগতং হত্থপ্পদেসং লুনন্তি, এৰমিমেপি উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৰেন উভযভাগগতং কিলেসপক্খং লুনন্তি. তস্মা কুসা ৰিয লুনন্তীতিপি কুসলা. অত্তনো পন সভাৰং ধারেন্তীতি ধম্মা. ধারিযন্তি ৰা পচ্চযেহি, ধারীযন্তি ৰা যথাসভাৰতোতি ধম্মা. ন কুসলা অকুসলা. মিত্তপটিপক্খা অমিত্তা ৰিয, লোভাদিপটিপক্খা অলোভাদযো ৰিয চ, কুসলপটিপক্খাতি অত্থো. ন ব্যাকতাতি অব্যাকতা, কুসলাকুসলভাৰেন অকথিতাতি অত্থো. তেসু পন অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা কুসলা, সাৰজ্জদুক্খৰিপাকলক্খণা অকুসলা, অৰিপাকলক্খণা অব্যাকতা.

কিং পনেতানি ‘কুসলা’তি ৰা ‘ধম্মা’তি ৰাতিআদীনি একত্থানি উদাহু নানত্থানীতি? কিঞ্চেত্থ? যদি তাৰ একত্থানি ‘কুসলা ধম্মা’তি ইদং ‘কুসলাকুসলা’তিৰুত্তসদিসং হোতি. অথ নানত্থানি তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৰো আপজ্জতি পদানঞ্চ অসম্বন্ধো.

যথা হি ‘কুসলা’ ‘রূপং’‘চক্খুমা’তি ৰুত্তে অত্থৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোলোকেন্তানং পদানং ন কোচি সম্বন্ধো, এৰমিধাপি পদানং অসম্বন্ধো আপজ্জতি. পুব্বাপরসম্বন্ধরহিতানি চ পদানি নিপ্পযোজনানি নাম হোন্তি. যাপি চেসা পরতো ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি পুচ্ছা, তাযপি সদ্ধিং ৰিরোধো আপজ্জতি. নেৰ হি ধম্মা কুসলা; অথ চ পনিদং ৰুচ্চতি – কতমে ধম্মা ‘কুসলা’তি. অপরো নযো – যদি এতানি একত্থানি, তিণ্ণং ‘ধম্মানং’ একত্তা কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতি. কুসলাদিপরানঞ্হি তিণ্ণম্পি ‘ধম্মানং’ ধম্মভাৰেন একত্তং. তস্মা ধম্মত্তযেন সদ্ধিং অত্থতো নিন্নানত্থানং কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতি. ‘যদেৰ কুসলং, তং অকুসলং, তং অব্যাকত’ন্তি. ‘অথাপি তিণ্ণং ধম্মানং একত্তং ন সম্পটিচ্ছথ, অঞ্ঞোৰ কুসলপরো ধম্মো, অঞ্ঞো অকুসলপরো ধম্মো, অঞ্ঞো অব্যাকতপরো ধম্মোতি ৰদথ, এৰং সন্তে ধম্মো নাম ভাৰো, ভাৰতো চ অঞ্ঞো অভাৰোতি কুসলপরা ভাৰসঙ্খাতা ধম্মা অঞ্ঞো অকুসলপরো ধম্মো অভাৰো সিযা, তথা অব্যাকতপরো. তেহি চ অঞ্ঞো কুসলপরোপি. এৰং অভাৰত্তং আপন্নেহি ধম্মেহি অনঞ্ঞে কুসলাদযোপি অভাৰাযেৰ সিযু’ন্তি.

সব্বমেতং অকারণং. কস্মা? যথানুমতিৰোহারসিদ্ধিতোতি. ৰোহারো হি যথা যথা অত্থেসু অনুমতো সম্পটিচ্ছিতো তথা তথেৰ সিদ্ধো. ন চাযং ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীসু কুসলপুব্বো ধম্মাভিলাপো ধম্মপরো চ কুসলাভিলাপো, যথা ‘কুসলা কুসলা’তি এৰং, অত্তনো অত্থৰিসেসাভাৰেন পণ্ডিতেহি সম্পটিচ্ছিতো; ন চ ‘কুসলা’ ‘রূপং’চক্খুমাসদ্দা ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোলোকিতত্থভাৰেন. ‘কুসল’-সদ্দো পনেত্থ অনৰজ্জসুখৰিপাকসঙ্খাতস্স অত্থস্স জোতকভাৰেন সম্পটিচ্ছিতো, ‘অকুসল’-সদ্দো সাৰজ্জদুক্খৰিপাকত্থজোতকত্তেন, ‘অব্যাকত’-সদ্দো অৰিপাকত্থজোতকত্তেন, ‘ধম্ম’-সদ্দো সভাৰধারণাদিঅত্থজোতকত্তেন. সো এতেসং অঞ্ঞতরানন্তরে ৰুচ্চমানো অত্তনো অত্থসামঞ্ঞং দীপেতি. সব্বেৰ হি এতে সভাৰধারণাদিনা লক্খণেন ধম্মা. কুসলাদিসদ্দা চাপি ধম্মসদ্দস্স পুরতো ৰুচ্চমানা অত্তনো অত্তনো অত্থৰিসেসং তস্স দীপেন্তি. ধম্মো হি কুসলো ৰা হোতি অকুসলো ৰা অব্যাকতো ৰা. এৰমেতে ৰিসুং ৰিসুং ৰুচ্চমানা অত্তনো অত্তনো অত্থমত্তদীপকত্তেন সম্পটিচ্ছিতা. ধম্মসদ্দেন সহ ৰুচ্চমানা অত্তনো অত্তনো অত্থসামঞ্ঞং অত্থৰিসেসং ৰা দীপকত্তেন লোকে পণ্ডিতেহি সম্পটিচ্ছিতা. তস্মা যদেতমেত্থ একত্থনানাত্থতং ৰিকপ্পেত্ৰা দোসারোপনকারণং ৰুত্তং সব্বমেতং অকারণং. অযং তাৰ কুসলত্তিকস্স অনুপুব্বপদৰণ্ণনা. ইমিনাৰ নযেন সেসতিকদুকানম্পি নযো ৰেদিতব্বো. ইতো পরং পন ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খাম.

২. সুখায ৰেদনাযাতিআদীসু ‘সুখ’-সদ্দো তাৰ সুখৰেদনাসুখমূলসুখারম্মণসুখহেতুসুখপচ্চযট্ঠানঅব্যাবজ্ঝনিব্বানাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘সুখস্স চ পহানা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৩২) সুখৰেদনাযং দিস্সতি. ‘‘সুখো বুদ্ধানং উপ্পাদো’’ (ধ. প. ১৯৪), ‘‘সুখা ৰিরাগতা লোকে’’তিআদীসু (উদা. ১১; মহাৰ. ৫) সুখমূলে ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, রূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৰক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) সুখারম্মণে. ‘‘সুখস্সেতং, ভিক্খৰে, অধিৰচনং যদিদং পুঞ্ঞানী’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৬২) সুখহেতুম্হি. ‘‘যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ন সুকরং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৰ সুখা সগ্গা’’ (ম. নি. ৩.২৫৫), ‘‘ন তে সুখং পজানন্তি যে ন পস্সন্তি নন্দন’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১১) সুখপচ্চযট্ঠানে. ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৰিহারা এতে ধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৮২) অব্যাবজ্ঝে. ‘‘নিব্বানং পরমং সুখ’’ন্তিআদিসু (ধ. প. ২০৩-২০৪) নিব্বানে. ইধ পনাযং সুখৰেদনাযমেৰ দট্ঠব্বো. ‘ৰেদনা’-সদ্দো ‘‘ৰিদিতা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২০৮) ৰেদযিতস্মিংযেৰ ৰত্ততি.

‘দুক্খ’-সদ্দো দুক্খৰেদনাদুক্খৰত্থুদুক্খারম্মণদুক্খপচ্চযদুক্খপচ্চযট্ঠানাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘দুক্খস্স চ পহানা’’তিআদীসু দুক্খৰেদনাযং দিস্সতি. ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৮৭; ৰিভ. ১৯০) দুক্খৰত্থুস্মিং. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, রূপং দুক্খং দুক্খানুপতিতং দুক্খাৰক্কন্ত’’ন্তিআদীসু দুক্খারম্মণে. ‘‘দুক্খো পাপস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৭) দুক্খপচ্চযে. ‘‘যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ন সুকরং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৰ দুক্খা নিরযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫০) দুক্খপচ্চযট্ঠানে. ইধ পনাযং দুক্খৰেদনাযমেৰ দট্ঠব্বো.

ৰচনত্থো পনেত্থ – সুখযতীতি সুখা. দুক্খযতীতি দুক্খা. ন দুক্খা ন সুখাতি অদুক্খমসুখা. ‘ম-কারো পদসন্ধিৰসেন ৰুত্তো. সব্বাপি আরম্মণরসং ৰেদযন্তি অনুভৰন্তীতি ৰেদনা. তাসু ইট্ঠানুভৰনলক্খণা সুখা, অনিট্ঠানুভৰনলক্খণা দুক্খা, উভযৰিপরীতানুভৰনলক্খণা অদুক্খমসুখা. যোপনাযং তীসুপি পদেসু ‘সম্পযুত্ত’-সদ্দো, তস্সত্থো – সমং পকারেহি যুত্তাতি সম্পযুত্তা. কতরেহি পকারেহীতি? একুপ্পাদতাদীহি. ‘‘নত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সম্পযুত্তাতি? আমন্তা’’তি হি ইমস্স পঞ্হস্স পটিক্খেপে ‘‘ননু অত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সহগতা সহজাতা সংসট্ঠা একুপ্পাদা একনিরোধা একৰত্থুকা একারম্মণা’’তি (কথা. ৪৭৩) এৰং একুপ্পাদতাদীনং ৰসেন সম্পযোগত্থো ৰুত্তো. ইতি ইমেহি একুপ্পাদতাদীহি সমং পকারেহি যুত্তাতি সম্পযুত্তা.

৩. ৰিপাকত্তিকে অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসিট্ঠানং কুসলাকুসলানং পাকাতি ৰিপাকা. ৰিপক্কভাৰমাপন্নানং অরূপধম্মানমেতং অধিৰচনং. ৰিপাকধম্মধম্মাতি ৰিপাকসভাৰধম্মা. যথা জাতিজরাসভাৰা জাতিজরাপকতিকা সত্তা জাতিধম্মা জরাধম্মাতি ৰুচ্চন্তি এৰং ৰিপাকজনকট্ঠেন ৰিপাকসভাৰা ৰিপাকপকতিকা ধম্মাতি অত্থো. ততিযপদং উভযসভাৰপটিক্খেপৰসেন ৰুত্তং.

৪. উপাদিন্নুপাদানিযত্তিকে আরম্মণকরণৰসেন তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতেন কম্মুনা আদিন্না, ফলভাৰেন গহিতাতি উপাদিন্না. আরম্মণভাৰং উপগন্ত্ৰা উপাদানসম্বন্ধেন উপাদানানং হিতাতি উপাদানিযা. উপাদানস্স আরম্মণপচ্চযভূতানমেতং অধিৰচনং. উপাদিণ্ণা চ তে উপাদানিযা চাতি উপাদিণ্ণুপাদানিযা; সাসৰকম্মনিব্বত্তানং রূপারূপধম্মানমেতং অধিৰচনং. ইতি ইমিনা নযেন সেসপদদ্ৰযেপি পটিসেধসহিতো অত্থো ৰেদিতব্বো.

৫. সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকত্তিকে সংকিলেসেতীতি সংকিলেসো, ৰিবাধতি, উপতাপেতি চাতি অত্থো. সংকিলেসেন সমন্নাগতাতি সংকিলিট্ঠা. অত্তানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তনেন সংকিলেসং অরহন্তি, সংকিলেসে ৰা নিযুত্তা, তস্স আরম্মণভাৰানতিক্কমনতোতি সংকিলেসিকা. সংকিলেসস্স আরম্মণপচ্চযভূতানমেতং অধিৰচনং. সংকিলিট্ঠা চ তে সংকিলেসিকা চাতি সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা. সেসপদদ্ৰযম্পি পুরিমত্তিকে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

৬. ৰিতক্কত্তিকে সম্পযোগৰসেন ৰত্তমানেন সহ ৰিতক্কেন সৰিতক্কা. সহ ৰিচারেন সৰিচারা. সৰিতক্কা চ তে সৰিচারা চাতি সৰিতক্কসৰিচারা. উভযরহিতা অৰিতক্কঅৰিচারা. ৰিতক্কৰিচারেসু ৰিচারোৰ মত্তা, পমাণং, এতেসন্তি ৰিচারমত্তা. ৰিচারতো উত্তরি ৰিতক্কেন সদ্ধিং সম্পযোগং ন গচ্ছন্তীতি অত্থো. অৰিতক্কা চ তে ৰিচারমত্তা চাতি অৰিতক্কৰিচারমত্তা.

৭. পীতিত্তিকে পীতিযা সহ একুপ্পাদাদিভাৰং গতাতি পীতিসহগতা, পীতিসম্পযুত্তাতি অত্থো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. উপেক্খাতি চেত্থ অদুক্খমসুখা ৰেদনা ৰুত্তা. সা হি সুখদুক্খাকারপ্পৰত্তিং উপেক্খতি, মজ্ঝত্তাকারসণ্ঠিতত্তা তেনাকারেন পৰত্ততীতি উপেক্খা. ইতি ৰেদনাত্তিকতো পদদ্ৰযমেৰ গহেত্ৰা নিপ্পীতিকস্স সুখস্স সপ্পীতিকসুখতো ৰিসেসদস্সনৰসেন অযং তিকো ৰুত্তো.

৮. দস্সনত্তিকে দস্সনেনাতি সোতাপত্তিমগ্গেন. সো হি পঠমং নিব্বানং দস্সনতো দস্সনন্তি ৰুত্তো. গোত্রভু পন কিঞ্চাপি পঠমতরং পস্সতি, যথা পন রঞ্ঞো সন্তিকং কেনচিদেৰ করণীযেন আগতো পুরিসো দূরতোৰ রথিকায চরন্তং হত্থিক্খন্ধগতং রাজানং দিস্ৰাপি ‘দিট্ঠো তে রাজা’তি পুট্ঠো দিস্ৰাপি কত্তব্বকিচ্চস্স অকতত্তা ‘ন পস্সামী’তি আহ. এৰমেৰ নিব্বানং দিস্ৰাপি কত্তব্বস্স কিলেসপ্পহানস্সাভাৰা ন দস্সনন্তি ৰুচ্চতি. তঞ্হি ঞাণং মগ্গস্স আৰজ্জনট্ঠানে তিট্ঠতি. ভাৰনাযাতি সেসমগ্গত্তযেন. সেসমগ্গত্তযঞ্হি পঠমমগ্গেন দিট্ঠস্মিংযেৰ ধম্মে ভাৰনাৰসেন উপ্পজ্জতি, অদিট্ঠপুব্বং কিঞ্চি ন পস্সতি, তস্মা ভাৰনাতি ৰুচ্চতি. ততিযপদং উভযপটিক্খেপৰসেন ৰুত্তং.

৯. তদনন্তরত্তিকে দস্সনেন পহাতব্বো হেতু এতেসন্তি দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. ততিযপদে নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেসন্তি এৰমত্থং অগ্গহেত্ৰা নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি এৰমত্থো গহেতব্বো. ইতরথা হি অহেতুকানং অগ্গহণং ভৰেয্য; হেতুযেৰ হি তেসং নত্থি যো দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বো সিযা. সহেতুকেসুপি হেতুৰজ্জানং পহানং আপজ্জতি, ন হেতূনং; হেতুযেৰ হি এতেসং ‘নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো’তি ৰুত্তো, ন তে ধম্মা. উভযম্পি চেতং অনধিপ্পেতং. তস্মা নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি নেৰদস্সনেন নভাৰনায পহাতব্বহেতুকাতি অযমত্থো গহেতব্বো.

১০. আচযগামিত্তিকে কম্মকিলেসেহি আচিযতীতি আচযো. পটিসন্ধিচুতিগতিপ্পৰত্তানং এতং নামং. তস্স কারণং হুত্ৰা নিপ্ফাদনকভাৰেন তং আচযং গচ্ছন্তি, যস্স ৰা পৰত্তন্তি তং পুগ্গলং যথাৰুত্তমেৰ আচযং গমেন্তীতিপি আচযগামিনো; সাসৰকুসলাকুসলানং এতং অধিৰচনং. ততো এৰ আচযসঙ্খাতা চযা অপেতত্তা, নিব্বানং অপেতং চযাতি অপচযো. তং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তনতো অপচযং গচ্ছন্তীতি অপচযগামিনো; অরিযমগ্গানমেতং অধিৰচনং. অপিচ পাকারং ইট্ঠকৰড্ঢকী ৰিয পৰত্তং আচিনন্তা গচ্ছন্তীতি আচযগামিনো. তেন চিতং চিতং ইট্ঠকং ৰিদ্ধংসযমানো পুরিসো ৰিয তদেৰ পৰত্তং অপচিনন্তা গচ্ছন্তীতি অপচযগামিনো. ততিযপদং উভযপটিক্খেপেন ৰুত্তং.

১১. সেক্খত্তিকে তীসু সিক্খাসু জাতাতি সেক্খা. সত্তন্নং সেক্খানং এতেতিপি সেক্খা. অপরিযোসিতসিক্খত্তা সযমেৰ সিক্খন্তীতিপি সেক্খা. উপরি সিক্খিতব্বাভাৰতো ন সেক্খাতি অসেক্খা. ৰুড্ঢিপ্পত্তা ৰা সেক্খাতিপি অসেক্খা. অরহত্তফলধম্মানং এতং অধিৰচনং. ততিযপদং উভযপটিক্খেপেন ৰুত্তং.

১২. পরিত্তত্তিকে সমন্ততো খণ্ডিতত্তা অপ্পমত্তকং পরিত্তন্তি ৰুচ্চতি; ‘পরিত্তং গোমযপিণ্ড’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৯৬) ৰিয. ইমেপি অপ্পানুভাৰতায পরিত্তা ৰিযাতি পরিত্তা; কামাৰচরধম্মানমেতং অধিৰচনং. কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতায ৰিপুলফলতায দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৰং গতা, মহন্তেহি ৰা উল়ারচ্ছন্দৰীরিযচিত্তপঞ্ঞেহি গতা পটিপন্নাতিপি মহগ্গতা. পমাণকরা ধম্মা রাগাদযো পমাণং নাম. আরম্মণতো ৰা সম্পযোগতো ৰা নত্থি এতেসং পমাণং, পমাণস্স চ পটিপক্খাতি অপ্পমাণা.

১৩. পরিত্তারম্মণত্তিকে পরিত্তং আরম্মণং এতেসন্তি পরিত্তারম্মণা. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

১৪. হীনত্তিকে হীনাতি লামকা অকুসলা ধম্মা. হীনপ্পণীতানং মজ্ঝে ভৰাতি মজ্ঝিমা. অৰসেসা তেভূমকা ধম্মা উত্তমট্ঠেন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতা; লোকুত্তরা ধম্মা.

১৫. মিচ্ছত্তত্তিকে ‘হিতসুখাৰহা মে ভৰিস্সন্তী’তি এৰং আসীসিতাপি তথা অভাৰতো, ‘অসুভাদীসুযেৰ সুভ’ন্তিআদি ৰিপরীতপ্পৰত্তিতো চ মিচ্ছাসভাৰাতি মিচ্ছত্তা; ৰিপাকদানে সতি খন্ধভেদানন্তরমেৰ ৰিপাকদানতো নিযতা; মিচ্ছত্তা চ তে নিযতা চাতি মিচ্ছত্তনিযতা. ৰুত্তৰিপরীতেন অত্থেন সম্মাসভাৰাতি সম্মত্তা; সম্মত্তা চ তে নিযতা চ অনন্তরমেৰ ফলদানেনাতি সম্মত্তনিযতা. উভযথাপি ন নিযতাতি অনিযতা.

১৬. মগ্গারম্মণত্তিকে নিব্বানং মগ্গতি, গৰেসতি, কিলেসে ৰা মারেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো. মগ্গো আরম্মণং এতেসন্তি মগ্গারম্মণা. অট্ঠঙ্গিকোপি মগ্গো পচ্চযট্ঠেন এতেসং হেতূতি মগ্গহেতুকা. মগ্গসম্পযুত্তা ৰা হেতূ মগ্গে ৰা হেতূতি মগ্গহেতূ. তে এতেসং হেতূতিপি মগ্গহেতুকা. সম্মাদিট্ঠি সযং মগ্গো চেৰ হেতু চ. ইতি মগ্গো হেতু এতেসন্তিপি মগ্গহেতুকা. অভিভৰিত্ৰা পৰত্তনট্ঠেন মগ্গো অধিপতি এতেসন্তি মগ্গাধিপতিনো.

১৭. উপ্পন্নত্তিকে উপ্পাদতো পট্ঠায যাৰ ভঙ্গা উদ্ধং পন্না গতা পৰত্তাতি উপ্পন্না. ন উপ্পন্নাতি অনুপ্পন্না. পরিনিট্ঠিতকারণেকদেসত্তা অৰস্সং উপ্পজ্জিস্সন্তীতি উপ্পাদিনো.

১৮. অতীতত্তিকে অত্তনো সভাৰং উপ্পাদাদিক্খণং ৰা পত্ৰা অতিক্কন্তাতি অতীতা. তদুভযম্পি ন আগতাতি অনাগতা. তং তং কারণং পটিচ্চ উপ্পন্নাতি পচ্চুপ্পন্না.

১৯. অনন্তরত্তিকে অতীতং আরম্মণং এতেসন্তি অতীতারম্মণা. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

২০. অজ্ঝত্তত্তিকে ‘এৰং পৰত্তমানা মযং অত্তা’তি গহণং, ‘গমিস্সামা’তি ইমিনা ৰিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকারং কত্ৰা পৰত্তাতি অজ্ঝত্তা. ‘অজ্ঝত্ত’-সদ্দো পনাযং গোচরজ্ঝত্তে নিযকজ্ঝত্তে অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে ৰিসযজ্ঝত্তেতি চতূসু অত্থেসু দিস্সতি. ‘‘তেনানন্দ, ভিক্খুনা তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেতব্বং’’ (ম. নি. ৩.১৮৮), ‘‘অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬২) হি অযং গোচরজ্ঝত্তে দিস্সতি. ‘‘অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং’’ (দী. নি. ১.২২৮; ধ. স. ১৬১), ‘‘অজ্ঝত্তং ৰা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩) নিযকজ্ঝত্তে. ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩০৪) অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে. ‘‘অযং খো পনানন্দ, ৰিহারো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো যদিদং সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৮৭) ৰিসযজ্ঝত্তে; ইস্সরিযট্ঠানেতি অত্থো. ফলসমাপত্তি হি বুদ্ধানং ইস্সরিযট্ঠানং নাম. ইধ পন নিযকজ্ঝত্তে অধিপ্পেতো. তস্মা অত্তনো সন্তানে পৰত্তা পাটিপুগ্গলিকা ধম্মা অজ্ঝত্তাতি ৰেদিতব্বা. ততো বাহিরভূতা পন ইন্দ্রিযবদ্ধা ৰা অনিন্দ্রিযবদ্ধা ৰা বহিদ্ধা নাম. ততিযপদং তদুভযৰসেন ৰুত্তং.

২১. অনন্তরত্তিকো তেযেৰ তিপ্পকারেপি ধম্মে আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তনৰসেন ৰুত্তো.

২২. সনিদস্সনত্তিকে দট্ঠব্বভাৰসঙ্খাতেন সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনা. পটিহননভাৰসঙ্খাতেন সহ পটিঘেনাতি সপ্পটিঘা. সনিদস্সনা চ তে সপ্পটিঘা চাতি সনিদস্সনসপ্পটিঘা. নত্থি এতেসং দট্ঠব্বভাৰসঙ্খাতং নিদস্সনন্তি অনিদস্সনা. অনিদস্সনা চ তে ৰুত্তনযেনেৰ সপ্পটিঘা চাতি অনিদস্সনসপ্পটিঘা. ততিযপদং উভযপটিক্খেপেন ৰুত্তং. অযং তাৰ তিকমাতিকায অনুপুব্বপদৰণ্ণনা.

তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.