৭. কথাৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা
৬৮. সত্তমে কথাৰত্থূনীতি কথাকারণানি, কথায ভূমিযো পতিট্ঠাযোতি অত্থো. অতীতং ৰা, ভিক্খৰে, অদ্ধানন্তি অতীতমদ্ধানং নাম কালোপি ৰট্টতি খন্ধাপি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ অতীতে কস্সপো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো অহোসি, তস্স কিকী নাম কাসিকরাজা অগ্গুপট্ঠাকো অহোসি, ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি আযু অহোসীতি ইমিনা নযেন কথেন্তো অতীতং আরব্ভ কথং কথেতি নাম. অনাগতে মেত্তেয্যো নাম বুদ্ধো ভৰিস্সতি, তস্স সঙ্খো নাম রাজা অগ্গুপট্ঠাকো ভৰিস্সতি, অসীতি ৰস্সসহস্সানি আযু ভৰিস্সতীতি ইমিনা নযেন কথেন্তো অনাগতং আরব্ভ কথং কথেতি নাম. এতরহি অসুকো নাম রাজা ধম্মিকোতি ইমিনা নযেন কথেন্তো পচ্চুপ্পন্নং আরব্ভ কথং কথেতি নাম.
কথাসম্পযোগেনাতি কথাসমাগমেন. কচ্ছোতি কথেতুং যুত্তো. অকচ্ছোতি কথেতুং ন যুত্তো. একংসব্যাকরণীযং পঞ্হন্তিআদীসু, ‘‘চক্খু, অনিচ্চ’’ন্তি পুট্ঠেন, ‘‘আম, অনিচ্চ’’ন্তি একংসেনেৰ ব্যাকাতব্বং. এসেৰ নযো সোতাদীসু. অযং একংসব্যাকরণীযো পঞ্হো. ‘‘অনিচ্চং নাম চক্খূ’’তি পুট্ঠেন পন ‘‘ন চক্খুমেৰ, সোতম্পি অনিচ্চং, ঘানম্পি অনিচ্চ’’ন্তি এৰং ৰিভজিত্ৰা ব্যাকাতব্বং. অযং ৰিভজ্জব্যাকরণীযো পঞ্হো. ‘‘যথা চক্খু, তথা সোতং. যথা সোতং, তথা চক্খূ’’তি পুট্ঠেন ‘‘কেনট্ঠেন পুচ্ছসী’’তি পটিপুচ্ছিত্ৰা ‘‘দস্সনট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৰুত্তে ‘‘ন হী’’তি ব্যাকাতব্বং. ‘‘অনিচ্চট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৰুত্তে, ‘‘আমা’’তি ব্যাকাতব্বং. অযং পটিপুচ্ছাব্যাকরণীযো পঞ্হো. ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তিআদীনি পুট্ঠেন পন ‘‘অব্যাকতমেতং ভগৰতা’’তি ঠপেতব্বো, এস পঞ্হো ন ব্যাকাতব্বো. অযং ঠপনীযো পঞ্হো.
ঠানাঠানে ন সণ্ঠাতীতি কারণাকারণে ন সণ্ঠাতি. তত্রাযং নযো – সস্সতৰাদী যুত্তেন কারণেন পহোতি উচ্ছেদৰাদিং নিগ্গহেতুং, উচ্ছেদৰাদী তেন নিগ্গয্হমানো ‘‘কিং পনাহং উচ্ছেদং ৰদামী’’তি সস্সতৰাদিভাৰমেৰ দীপেতি, অত্তনো ৰাদে পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি. এৰং উচ্ছেদৰাদিম্হি পহোন্তে সস্সতৰাদী, পুগ্গলৰাদিম্হি পহোন্তে সুঞ্ঞতৰাদী, সুঞ্ঞতৰাদিম্হি পহোন্তে পুগ্গলৰাদীতি এৰং ঠানাঠানে ন সণ্ঠাতি নাম.
পরিকপ্পে ন সণ্ঠাতীতি ইদং পঞ্হপুচ্ছনেপি পঞ্হকথনেপি লব্ভতি. কথং? একচ্চো হি ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি কণ্ঠং সোধেতি, সো ইতরেন ‘‘ইদং নাম ত্ৰং পুচ্ছিস্সসী’’তি ৰুত্তো ঞাতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘ন এতং, অঞ্ঞং পুচ্ছিস্সামী’’তি ৰদতি. পঞ্হং পুট্ঠোপি ‘‘পঞ্হং কথেস্সামী’’তি হনুং সংসোধেতি, সো ইতরেন ‘‘ইদং নাম কথেস্সসী’’তি ৰুত্তো ঞাতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘ন এতং, অঞ্ঞং কথেস্সামী’’তি ৰদতি. এৰং পরিকপ্পে ন সণ্ঠাতি নাম.
অঞ্ঞাতৰাদে ন সণ্ঠাতীতি অঞ্ঞাতৰাদে জানিতৰাদে ন সণ্ঠাতি. কথং? একচ্চো পঞ্হং পুচ্ছতি, তং ইতরো ‘‘মনাপো তযা পঞ্হো পুচ্ছিতো, কহং তে এস উগ্গহিতো’’তি ৰদতি. ইতরো পুচ্ছিতব্বনিযামেনেৰ পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰাপি তস্স কথায ‘‘অপঞ্হং নু খো পুচ্ছিত’’ন্তি ৰিমতিং করোতি. অপরো পঞ্হং পুট্ঠো কথেতি, তমঞ্ঞো ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো কথিতো, কত্থ তে উগ্গহিতো, পঞ্হং কথেন্তেন নাম এৰং কথেতব্বো’’তি ৰদতি. ইতরো কথেতব্বনিযামেনেৰ পঞ্হং কথেত্ৰাপি তস্স কথায ‘‘অপঞ্হো নু খো মযা কথিতো’’তি ৰিমতিং করোতি.
পটিপদায ন সণ্ঠাতীতি পটিপত্তিযং ন তিট্ঠতি, ৰত্তং অজানিত্ৰা অপুচ্ছিতব্বট্ঠানে পুচ্ছতীতি অত্থো. অযং পঞ্হো নাম চেতিযঙ্গণে পুচ্ছিতেন ন কথেতব্বো, তথা ভিক্খাচারমগ্গে গামং পিণ্ডায চরণকালে. আসনসালায নিসিন্নকালে যাগুং ৰা ভত্তং ৰা গহেত্ৰা নিসিন্নকালে পরিভুঞ্জিত্ৰা নিসিন্নকালে দিৰাৰিহারট্ঠানগমনকালেপি. দিৰাট্ঠানে নিসিন্নকালে পন ওকাসং কারেত্ৰাৰ পুচ্ছন্তস্স কথেতব্বো, অকারেত্ৰা পুচ্ছন্তস্স ন কথেতব্বো. ইদং ৰত্তং অজানিত্ৰা পুচ্ছন্তো পটিপদায ন সণ্ঠাতি নাম. এৰং সন্তাযং, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অকচ্ছো হোতীতি, ভিক্খৰে, এতং ইমস্মিং চ কারণে সতি অযং পুগ্গলো ন কথেতুং যুত্তো নাম হোতি.
ঠানাঠানে সণ্ঠাতীতি সস্সতৰাদী যুত্তেন কারণেন পহোতি উচ্ছেদৰাদিং নিগ্গহেতুং, উচ্ছেদৰাদী তেন নিগ্গয্হমানোপি ‘‘অহং তযা সতক্খত্তুং নিগ্গয্হমানোপি উচ্ছেদৰাদীযেৰা’’তি ৰদতি. ইমিনা নযেন সস্সতপুগ্গলসুঞ্ঞতৰাদাদীসুপি নযো নেতব্বো. এৰং ঠানাঠানে সণ্ঠাতি নাম. পরিকপ্পে সণ্ঠাতীতি ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি কণ্ঠং সোধেন্তো ‘‘ত্ৰং ইমং নাম পুচ্ছিস্সসী’’তি ৰুত্তে, ‘‘আম, এতংযেৰ পুচ্ছিস্সামী’’তি ৰদতি. পঞ্হং কথেস্সামীতি হনুং সংসোধেন্তোপি ‘‘ত্ৰং ইমং নাম কথেস্সসী’’তি ৰুত্তে, ‘‘আম, এতংযেৰ কথেস্সামী’’তি ৰদতি. এৰং পরিকপ্পে সণ্ঠাতি নাম.
অঞ্ঞাতৰাদে সণ্ঠাতীতি ইমং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো পুচ্ছিতো, পুচ্ছন্তেন নাম এৰং পুচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তে সম্পটিচ্ছতি, ৰিমতিং ন উপ্পাদেতি. পঞ্হং কথেত্ৰাপি ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো কথিতো, কথেন্তেন নাম এৰং কথেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তে সম্পটিচ্ছতি, ৰিমতিং ন উপ্পাদেতি. পটিপদায সণ্ঠাতীতি গেহে নিসীদাপেত্ৰা যাগুখজ্জকাদীনি দত্ৰা যাৰ ভত্তং নিট্ঠাতি, তস্মিং অন্তরে নিসিন্নো পঞ্হং পুচ্ছতি. সপ্পিআদীনি ভেসজ্জানি অট্ঠৰিধানি পানকানি ৰত্থচ্ছাদনমালাগন্ধাদীনি ৰা আদায ৰিহারং গন্ত্ৰা তানি দত্ৰা দিৰাট্ঠানং পৰিসিত্ৰা ওকাসং কারেত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছতি. এৰঞ্হি ৰত্তং ঞত্ৰা পুচ্ছন্তো পটিপদায সণ্ঠাতি নাম. তস্স পঞ্হং কথেতুং ৰট্টতি.
অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতীতি অঞ্ঞেন ৰচনেন অঞ্ঞং পটিচ্ছাদেতি, অঞ্ঞং ৰা পুচ্ছিতো অঞ্ঞং কথেতি. বহিদ্ধা কথং অপনামেতীতি আগন্তুককথং ওতারেন্তো পুরিমকথং বহিদ্ধা অপনামেতি. তত্রিদং ৰত্থু – ভিক্খূ কির সন্নিপতিত্ৰা একং দহরং, ‘‘আৰুসো, ত্ৰং ইমঞ্চিমঞ্চ আপত্তিং আপন্নো’’তি আহংসু. সো আহ – ‘‘ভন্তে, নাগদীপং গতোম্হী’’তি. আৰুসো, ন মযং তৰ নাগদীপগমনেন অত্থিকা, আপত্তিং পন আপন্নোতি পুচ্ছামাতি. ভন্তে, নাগদীপং গন্ত্ৰা মচ্ছে খাদিন্তি. আৰুসো, তৰ মচ্ছখাদনেন কম্মং নত্থি, আপত্তিং কিরসি আপন্নোতি. সো ‘‘নাতিসুপক্কো মচ্ছো ময্হং অফাসুকমকাসি, ভন্তে’’তি. আৰুসো, তুয্হং ফাসুকেন ৰা অফাসুকেন ৰা কম্মং নত্থি, আপত্তিং আপন্নোসীতি. ভন্তে, যাৰ তত্থ ৰসিং, তাৰ মে অফাসুকমেৰ জাতন্তি. এৰং আগন্তুককথাৰসেন বহিদ্ধা কথং অপনামেতীতি ৰেদিতব্বং.
অভিহরতীতি ইতো চিতো চ সুত্তং আহরিত্ৰা অৰত্থরতি. তেপিটকতিস্সত্থেরো ৰিয. পুব্বে কির ভিক্খূ মহাচেতিযঙ্গণে সন্নিপতিত্ৰা সঙ্ঘকিচ্চং কত্ৰা ভিক্খূনং ওৰাদং দত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হসাকচ্ছং করোন্তি. তত্থাযং থেরো তীহি পিটকেহি ততো ততো সুত্তং আহরিত্ৰা দিৰসভাগে একম্পি পঞ্হং নিট্ঠাপেতুং ন দেতি. অভিমদ্দতীতি কারণং আহরিত্ৰা মদ্দতি. অনুপজগ্ঘতীতি পরেন পঞ্হে পুচ্ছিতেপি কথিতেপি পাণিং পহরিত্ৰা মহাহসিতং হসতি, যেন পরস্স ‘‘অপুচ্ছিতব্বং নু খো পুচ্ছিং, অকথেতব্বং নু খো কথেসি’’ন্তি ৰিমতি উপ্পজ্জতি. খলিতং গণ্হাতীতি অপ্পমত্তকং মুখদোসমত্তং গণ্হাতি, অক্খরে ৰা পদে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা দুরুত্তে ‘‘এৰং নামেতং ৰত্তব্ব’’ন্তি উজ্ঝাযমানো ৰিচরতি. সউপনিসোতি সউপনিস্সযো সপচ্চযো.
ওহিতসোতোতি ঠপিতসোতো. অভিজানাতি একং ধম্মন্তি একং কুসলধম্মং অভিজানাতি অরিযমগ্গং. পরিজানাতি একং ধম্মন্তি একং দুক্খসচ্চধম্মং তীরণপরিঞ্ঞায পরিজানাতি. পজহতি একং ধম্মন্তি একং সব্বাকুসলধম্মং পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি. সচ্ছিকরোতি একং ধম্মন্তি একং অরহত্তফলধম্মং নিরোধমেৰ ৰা পচ্চক্খং করোতি. সম্মাৰিমুত্তিং ফুসতীতি সম্মা হেতুনা নযেন কারণেন অরহত্তফলৰিমোক্খং ঞাণফস্সেন ফুসতি.
এতদত্থা, ভিক্খৰে, কথাতি, ভিক্খৰে, যা এসা কথাসম্পযোগেনাতি কথা দস্সিতা, সা এতদত্থা, অযং তস্সা কথায ভূমি পতিট্ঠা. ইদং ৰত্থু যদিদং অনুপাদা চিত্তস্স ৰিমোক্খোতি এৰং সব্বপদেসু যোজনা ৰেদিতব্বা. এতদত্থা মন্তনাতি যা অযং কচ্ছাকচ্ছেসু পুগ্গলেসু কচ্ছেন সদ্ধিং মন্তনা, সাপি এতদত্থাযেৰ. এতদত্থা উপনিসাতি ওহিতসোতো সউপনিসোতি এৰং ৰুত্তা উপনিসাপি এতদত্থাযেৰ. এতদত্থং সোতাৰধানন্তি তস্সা উপনিসায সোতাৰধানং, তম্পি এতদত্থমেৰ. অনুপাদাতি চতূহি উপাদানেহি অগ্গহেত্ৰা. চিত্তস্স ৰিমোক্খোতি অরহত্তফলৰিমোক্খো. অরহত্তফলত্থায হি সব্বমেতন্তি সুত্তন্তং ৰিনিৰত্তেত্ৰা উপরি গাথাহি কূটং গণ্হন্তো যে ৰিরুদ্ধাতিআদিমাহ.
তত্থ ৰিরুদ্ধাতি ৰিরোধসঙ্খাতেন কোপেন ৰিরুদ্ধা. সল্লপন্তীতি সল্লাপং করোন্তি. ৰিনিৰিট্ঠাতি অভিনিৰিট্ঠা হুত্ৰা. সমুস্সিতাতি মানুস্সযেন সুট্ঠু উস্সিতা. অনরিযগুণমাসজ্জাতি অনরিযগুণকথং গুণমাসজ্জ কথেন্তি. গুণং ঘট্টেত্ৰা কথা হি অনরিযকথা নাম, ন অরিযকথা, তং কথেন্তীতি অত্থো. অঞ্ঞোঞ্ঞৰিৰরেসিনোতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ছিদ্দং অপরাধং গৰেসমানা. দুব্ভাসিতন্তি দুক্কথিতং. ৰিক্খলিতন্তি অপ্পমত্তকং মুখদোসখলিতং. সম্পমোহং পরাজযন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অপ্পমত্তেন মুখদোসেন সম্পমোহঞ্চ পরাজযঞ্চ. অভিনন্দন্তীতি তুস্সন্তি. নাচরেতি ন চরতি ন কথেতি. ধম্মট্ঠপটিসংযুত্তাতি যা চ ধম্মে ঠিতেন কথিতকথা, সা ধম্মট্ঠা চেৰ হোতি তেন চ ধম্মেন পটিসংযুত্তাতি ধম্মট্ঠপটিসংযুত্তা. অনুন্নতেন মনসাতি অনুদ্ধতেন চেতসা. অপল়াসোতি যুগগ্গাহপল়াসৰসেন অপল়াসো হুত্ৰা. অসাহসোতি রাগদোসমোহসাহসানং ৰসেন অসাহসো হুত্ৰা.
অনুসূযাযমানোতি ন উসূযমানো. দুব্ভট্ঠে নাপসাদযেতি দুক্কথিতস্মিং ন অপসাদেয্য. উপারম্ভং ন সিক্খেয্যাতি কারণুত্তরিযলক্খণং উপারম্ভং ন সিক্খেয্য. খলিতঞ্চ ন গাহযেতি অপ্পমত্তকং মুখখলিতং ‘‘অযং তে দোসো’’তি ন গাহযেয্য. নাভিহরেতি নাৰত্থরেয্য. নাভিমদ্দেতি একং কারণং আহরিত্ৰা ন মদ্দেয্য. ন ৰাচং পযুতং ভণেতি সচ্চালিকপটিসংযুত্তং ৰাচং ন ভণেয্য. অঞ্ঞাতত্থন্তি জাননত্থং. পসাদত্থন্তি পসাদজননত্থং. ন সমুস্সেয্য মন্তযেতি ন মানুস্সযেন সমুস্সিতো ভৰেয্য. ন হি মানুস্সিতা হুত্ৰা পণ্ডিতা কথযন্তি, মানেন পন অনুস্সিতোৰ হুত্ৰা মন্তযে কথেয্য ভাসেয্যাতি.