২. দুতিযপণ্ণাসকং

(৬) ১. ব্রাহ্মণৰগ্গো

১. পঠমদ্ৰেব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা

৫২. ব্রাহ্মণৰগ্গস্স পঠমে জিণ্ণাতি জরাজিণ্ণা. ৰুদ্ধাতি ৰযোৰুদ্ধা. মহল্লকাতি জাতিমহল্লকা. অদ্ধগতাতি তযো অদ্ধে অতিক্কন্তা. ৰযোঅনুপ্পত্তাতি ততিযং ৰযং অনুপ্পত্তা. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি পুত্তদারে অত্তনো ৰচনং অকরোন্তে দিস্ৰা ‘‘সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা নিয্যানিকমগ্গং গৰেসিস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা উপসঙ্কমিংসু. মযমস্সু, ভো গোতম, ব্রাহ্মণাতি; ভো গোতম, মযং ব্রাহ্মণা ন খত্তিযা নামচ্চা ন গহপতিকাতি ব্রাহ্মণভাৰং জানাপেত্ৰা জিণ্ণাতিআদিমাহংসু. অকতভীরুত্তাণাতি অকতভযপরিত্তাণা. অৰস্সযভূতং পতিট্ঠাকম্মং অম্হেহি ন কতন্তি দস্সেন্তি. তগ্ঘাতি একংসত্থে নিপাতো, সম্পটিচ্ছনত্থে ৰা. একন্তেন তুম্হে এৰরূপা, অহম্পি খো এতং সম্পটিচ্ছামীতি চ দস্সেতি. উপনীযতীতি উপসংহরীযতি. অযং হি জাতিযা জরং উপনীযতি, জরায ব্যাধিং, ব্যাধিনা মরণং, মরণেন পুন জাতিং. তেন ৰুত্তং – ‘‘উপনীযতী’’তি.

ইদানি যস্মা তে ব্রাহ্মণা মহল্লকত্তা পব্বজিত্ৰাপি ৰত্তং পূরেতুং ন সক্খিস্সন্তি, তস্মা নে পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেন্তো ভগৰা যোধ কাযেন সংযমোতিআদিমাহ. তত্থ কাযেন সংযমোতি কাযদ্ৰারেন সংৰরো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. তং তস্স পেতস্সাতি তং পুঞ্ঞং তস্স পরলোকং গতস্স তাযনট্ঠেন তাণং, নিলীযনট্ঠেন লেণং, পতিট্ঠানট্ঠেন দীপো, অৰস্সযনট্ঠেন সরণং, উত্তমগতিৰসেন পরাযণঞ্চ হোতীতি দস্সেতি. গাথা উত্তানত্থাযেৰ. এৰং তে ব্রাহ্মণা তথাগতেন পঞ্চসু সীলেসু সমাদপিতা যাৰজীৰং পঞ্চ সীলানি রক্খিত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তিংসু.

২. দুতিযদ্ৰেব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা

৫৩. দুতিযে ভাজনন্তি যংকিঞ্চি ভণ্ডকং. সেসং পঠমে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

৩. অঞ্ঞতরব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা

৫৪. ততিযে সম্মোদনীযন্তি সম্মোদজননিং. সারণীযন্তি সরিতব্বযুত্তকং. ৰীতিসারেত্ৰাতি পরিযোসাপেত্ৰা. কিত্তাৰতাতি কিত্তকেন. সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতীতি সামং পস্সিতব্বো হোতি. অকালিকোতি ন কালন্তরে ফলদাযকো. এহিপস্সিকোতি ‘‘এহি পস্সা’’তি এৰং দস্সেতুং সক্কাতি আগমনীযপটিপদং পুচ্ছতি. ওপনেয্যিকোতি অত্তনো চিত্তং উপনেতব্বো. পচ্চত্তং ৰেদিতব্বোতি সামংযেৰ জানিতব্বো. ৰিঞ্ঞূহীতি পণ্ডিতেহি. পরিযাদিন্নচিত্তোতি আদিন্নগহিতপরামট্ঠচিত্তো হুত্ৰা. চেতেতীতি চিন্তেতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. ইমস্মিং পন সুত্তে ব্রাহ্মণেন লোকুত্তরমগ্গো পুচ্ছিতো, সত্থারাপি সোযেৰ কথিতো. সো হি সামং পস্সিতব্বত্তা সন্দিট্ঠিকো নামাতি.

৪. পরিব্বাজকসুত্তৰণ্ণনা

৫৫. চতুত্থে ব্রাহ্মণপরিব্বাজকোতি ব্রাহ্মণজাতিকো পরিব্বাজকো, ন খত্তিযাদিজাতিকো. অত্তত্থম্পীতি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকং লোকিযলোকুত্তরমিস্সকং অত্তনো অত্থং.

৫. নিব্বুতসুত্তৰণ্ণনা

৫৬. পঞ্চমে অকালিকন্তি ন কালন্তরে পত্তব্বং. ওপনেয্যিকন্তি পটিপত্তিযা উপগন্তব্বং.

৬. পলোকসুত্তৰণ্ণনা

৫৭. ছট্ঠে আচরিযপাচরিযানন্তি আচরিযানঞ্চেৰ আচরিযাচরিযানঞ্চ. অৰীচি মঞ্ঞে ফুটো অহোসীতি যথা অৰীচি মহানিরযো নিরন্তরফুটো নেরযিকসত্তেহি পরিপুণ্ণো, মনুস্সেহি এৰং পরিপুণ্ণো হোতি. কুক্কুটসংপাতিকাতি একগামস্স ছদনপিট্ঠিতো উপ্পতিত্ৰা ইতরগামস্স ছদনপিট্ঠে পতনসঙ্খাতো কুক্কুটসংপাতো এতাসু অত্থীতি কুক্কুটসংপাতিকা. কুক্কুটসংপাদিকাতিপি পাঠো, গামন্তরতো গামন্তরং কুক্কুটানং পদসা গমনসঙ্খাতো কুক্কুটসংপাদো এতাসু অত্থীতি অত্থো. উভযম্পেতং ঘননিৰাসতংযেৰ দীপেতি. অধম্মরাগরত্তাতি রাগো নাম একন্তেনেৰ অধম্মো, অত্তনো পরিক্খারেসু পন উপ্পজ্জমানো ন অধম্মরাগোতি অধিপ্পেতো, পরপরিক্খারেসু উপ্পজ্জমানোৰ অধম্মরাগোতি. ৰিসমলোভাভিভূতাতি লোভস্স সমকালো নাম নত্থি, একন্তং ৰিসমোৰ এস. অত্তনা পরিগ্গহিতৰত্থুম্হি পন উপ্পজ্জমানো সমলোভো নাম, পরপরিগ্গহিতৰত্থুম্হি উপ্পজ্জমানোৰ ৰিসমোতি অধিপ্পেতো. মিচ্ছাধম্মপরেতাতি অৰত্থুপটিসেৰনসঙ্খাতেন মিচ্ছাধম্মেন সমন্নাগতা. দেৰো ন সম্মা ধারং অনুপ্পৰেচ্ছতীতি ৰস্সিতব্বযুত্তে কালে ৰস্সং ন ৰস্সতি. দুব্ভিক্খন্তি দুল্লভভিক্খং. দুস্সস্সন্তি ৰিৰিধসস্সানং অসম্পজ্জনেন দুস্সস্সং. সেতট্ঠিকন্তি সস্সে সম্পজ্জমানে পাণকা পতন্তি, তেহি দট্ঠত্তা নিক্খন্তনিক্খন্তানি সালিসীসানি সেতৰণ্ণানি হোন্তি নিস্সারানি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সেতট্ঠিক’’ন্তি. সলাকাৰুত্তন্তি ৰপিতং ৰপিতং সস্সং সলাকামত্তমেৰ সম্পজ্জতি, ফলং ন দেতীতি অত্থো. যক্খাতি যক্খাধিপতিনো. ৰাল়ে অমনুস্সে ওস্সজ্জন্তীতি চণ্ডযক্খে মনুস্সপথে ৰিস্সজ্জেন্তি, তে লদ্ধোকাসা মহাজনং জীৰিতক্খযং পাপেন্তি.

৭. ৰচ্ছগোত্তসুত্তৰণ্ণনা

৫৮. সত্তমে মহপ্ফলন্তি মহাৰিপাকং. ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরোন্তীতি এত্থ ধম্মো নাম কথিতকথা, অনুধম্মো নাম কথিতস্স পটিকথনং. সহধম্মিকোতি সকারণো সহেতুকো. ৰাদানুপাতোতি ৰাদস্স অনুপাতো, অনুপতনং পৰত্তীতি অত্থো. গারয্হং ঠানন্তি গরহিতব্বযুত্তং কারণং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ভোতা গোতমেন ৰুত্তা সকারণা ৰাদপ্পৰত্তি কিঞ্চিপি গারয্হং কারণং ন আগচ্ছতীতি. অথ ৰা তেহি পরেহি ৰুত্তা সকারণা ৰাদপ্পৰত্তি কিঞ্চি গারয্হং কারণং ন আগচ্ছতীতি পুচ্ছতি.

অন্তরাযকরো হোতীতি অন্তরাযং ৰিনাসং কিচ্ছলাভকং ৰিলোমকং করোতি. পারিপন্থিকোতি পন্থদূহনচোরো. খতো চ হোতীতি গুণখননেন খতো হোতি. উপহতোতি গুণুপঘাতেনেৰ উপহতো.

চন্দনিকাযাতি অসুচিকললকূপে. ওলিগল্লেতি নিদ্ধমনকললে. সো চাতি সো সীলৰাতি ৰুত্তখীণাসৰো. সীলক্খন্ধেনাতি সীলরাসিনা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং ৰুচ্চতি পচ্চৰেক্খণঞাণং, তং অসেক্খস্স পৰত্তত্তা অসেক্খন্তি ৰুত্তং. ইতরানি সিক্খাপরিযোসানপ্পত্ততায সযম্পি অসেক্খানেৰ. তানি চ পন লোকুত্তরানি, পচ্চৰেক্খণঞাণং লোকিযং.

রোহিণীসূতি রত্তৰণ্ণাসু. সরূপাসূতি অত্তনো ৰচ্ছকেহি সমানরূপাসু. পারেৰতাসূতি কপোতৰণ্ণাসু. দন্তোতি নিব্বিসেৰনো. পুঙ্গৰোতি উসভো. ধোরয্হোতি ধুরৰাহো. কল্যাণজৰনিক্কমোতি কল্যাণেন উজুনা জৰেন গন্তা. নাস্স ৰণ্ণং পরিক্খরেতি অস্স গোণস্স সরীরৰণ্ণং ন উপপরিক্খন্তি, ধুরৰহনকম্মমেৰ পন উপপরিক্খন্তি. যস্মিং কস্মিঞ্চি জাতিযেতি যত্থ কত্থচি কুলজাতে. যাসু কাসুচি এতাসূতি এতাসু খত্তিযাদিপ্পভেদাসু যাসু কাসুচি জাতীসু.

ব্রহ্মচরিযস্স কেৰলীতি ব্রহ্মচরিযস্স কেৰলেন সমন্নাগতো, পরিপুণ্ণভাৰেন যুত্তোতি অত্থো. খীণাসৰো হি সকলব্রহ্মচারী নাম হোতি. তেনেতং ৰুত্তং. পন্নভারোতি ওরোপিতভারো, খন্ধভারং কিলেসভারং কামগুণভারঞ্চ ওরোপেত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. কতকিচ্চোতি চতূহি মগ্গেহি কিচ্চং কত্ৰা ঠিতো. পারগূ সব্বধম্মানন্তি সব্বধম্মা ৰুচ্চন্তি পঞ্চক্খন্ধা দ্ৰাদসাযতনানি অট্ঠারস ধাতুযো, তেসং সব্বধম্মানং অভিঞ্ঞাপারং, পরিঞ্ঞাপারং, পহানপারং, ভাৰনাপারং, সচ্ছিকিরিযাপারং, সমাপত্তিপারঞ্চাতি ছব্বিধং পারং গতত্তা পারগূ. অনুপাদাযাতি অগ্গহেত্ৰা. নিব্বুতোতি কিলেসসন্তাপরহিতো. ৰিরজেতি রাগদোসমোহরজরহিতে.

অৰিজানন্তাতি খেত্তং অজানন্তা. দুম্মেধাতি নিপ্পঞ্ঞা. অস্সুতাৰিনোতি খেত্তৰিনিচ্ছযসৰনেন রহিতা. বহিদ্ধাতি ইমম্হা সাসনা বহিদ্ধা. ন হি সন্তে উপাসরেতি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৰে উত্তমপুরিসে ন উপসঙ্কমন্তি. ধীরসম্মতেতি পণ্ডিতেহি সম্মতে সম্ভাৰিতে. মূলজাতা পতিট্ঠিতাতি ইমিনা সোতাপন্নস্স সদ্ধং দস্সেতি. কুলে ৰা ইধ জাযরেতি ইধ ৰা মনুস্সলোকে খত্তিযব্রাহ্মণৰেস্সকুলে জাযন্তি. অযমেৰ হি তিৰিধা কুলসম্পত্তি নাম. অনুপুব্বেন নিব্বানং, অধিগচ্ছন্তীতি সীলসমাধিপঞ্ঞাতি ইমে গুণে পূরেত্ৰা অনুক্কমেন নিব্বানং অধিগচ্ছন্তীতি.

৮. তিকণ্ণসুত্তৰণ্ণনা

৫৯. অট্ঠমে তিকণ্ণোতি তস্স নামং. উপসঙ্কমীতি ‘‘সমণো কির গোতমো পণ্ডিতো, গচ্ছিস্সামি তস্স সন্তিক’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ভুত্তপাতরাসো মহাজনপরিৰুতো উপসঙ্কমি. ভগৰতো সম্মুখাতি দসবলস্স পুরতো নিসীদিত্ৰা. ৰণ্ণং ভাসতীতি কস্মা ভাসতি? সো কির ইতো পুব্বে তথাগতস্স সন্তিকং অগতপুব্বো. অথস্স এতদহোসি – ‘‘বুদ্ধা নাম দুরাসদা, মযি পঠমতরং অকথেন্তে কথেয্য ৰা ন ৰা. সচে ন কথেস্সতি, অথ মং সমাগমট্ঠানে কথেন্তং এৰং ৰক্খন্তি ‘ত্ৰং ইধ কস্মা কথেসি, যেন তে সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰচনমত্তম্পি ন লদ্ধ’ন্তি. তস্মা ‘এৰং মে অযং গরহা মুচ্চিস্সতী’’’তি মঞ্ঞমানো ভাসতি. কিঞ্চাপি ব্রাহ্মণানং ৰণ্ণং ভাসতি, তথাগতস্স পন ঞাণং ঘট্টেস্সামীতি অধিপ্পাযেনেৰ ভাসতি. এৰম্পি তেৰিজ্জা ব্রাহ্মণাতি তেৰিজ্জকব্রাহ্মণা এৰংপণ্ডিতা এৰংধীরা এৰংব্যত্তা এৰংবহুস্সুতা এৰংৰাদিনো, এৰংসম্মতাতি অত্থো. ইতিপীতি ইমিনা তেসং পণ্ডিতাদিআকারপরিচ্ছেদং দস্সেতি. এত্তকেন কারণেন পণ্ডিতা…পে… এত্তকেন কারণেন সম্মতাতি অযঞ্হি এত্থ অত্থো.

যথা কথং পন ব্রাহ্মণাতি এত্থ যথাতি কারণৰচনং, কথং পনাতি পুচ্ছাৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – কথং পন, ব্রাহ্মণ, ব্রাহ্মণা তেৰিজ্জং পঞ্ঞাপেন্তি. যথা এৰং সক্কা হোতি জানিতুং, তং কারণং ৰদেহীতি. তং সুত্ৰা ব্রাহ্মণো ‘‘জাননট্ঠানেযেৰ মং সম্মাসম্বুদ্ধো পুচ্ছি, নো অজাননট্ঠানে’’তি অত্তমনো হুত্ৰা ইধ, ভো গোতমাতিআদিমাহ. তত্থ উভতোতি দ্ৰীহিপি পক্খেহি. মাতিতো চ পিতিতো চাতি যস্স মাতা ব্রাহ্মণী, মাতু মাতা ব্রাহ্মণী, তস্সাপি মাতা ব্রাহ্মণী. পিতা ব্রাহ্মণো, পিতু পিতা ব্রাহ্মণো, তস্সাপি পিতা ব্রাহ্মণো, সো উভতো সুজাতো মাতিতো চ পিতিতো চ. সংসুদ্ধগহণিকোতি যস্স সংসুদ্ধা মাতু গহণী, কুচ্ছীতি অত্থো. ‘‘সমৰেপাকিনিযা গহণিযা’’তি পন এত্থ কম্মজতেজোধাতু গহণীতি ৰুচ্চতি.

যাৰ সত্তমা পিতামহযুগাতি এত্থ পিতু পিতা পিতামহো, পিতামহস্স যুগং পিতামহযুগং. যুগন্তি আযুপ্পমাণং ৰুচ্চতি. অভিলাপমত্তমেৰ চেতং, অত্থতো পন পিতামহোযেৰ পিতামহযুগং. ততো উদ্ধং সব্বেপি পুব্বপুরিসা পিতামহগ্গহণেনেৰ গহিতা. এৰং যাৰ সত্তমো পুরিসো, তাৰ সংসুদ্ধগহণিকো, অথ ৰা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেনাতি দস্সেতি. অক্খিত্তোতি ‘‘অপনেথ এতং, কিং ইমিনা’’তি এৰং অক্খিত্তো অনৰক্খিত্তো. অনুপক্কুট্ঠোতি ন উপক্কুট্ঠো, ন অক্কোসং ৰা নিন্দং ৰা পত্তপুব্বো. কেন কারণেনাতি? জাতিৰাদেন. ‘‘ইতিপি হীনজাতিকো এসো’’তি এৰরূপেন ৰচনেনাতি অত্থো.

অজ্ঝাযকোতি ইদং ‘‘ন দানিমে ঝাযন্তি, ন দানিমে ঝাযন্তীতি খো, ৰাসেট্ঠ, অজ্ঝাযকা অজ্ঝাযকাতেৰ ততিযং অক্খরং উপনিব্বত্ত’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৩২) এৰং পঠমকপ্পিককালে ঝানৰিরহিতানং ব্রাহ্মণানং গরহৰচনং উপ্পন্নং. ইদানি পন তং অজ্ঝাযতীতি অজ্ঝাযকো, মন্তে পরিৰত্তেতীতি ইমিনা অত্থেন পসংসাৰচনং কত্ৰা ৰোহরন্তি. মন্তে ধারেতীতি মন্তধরো.

তিণ্ণং ৰেদানন্তি ইরুব্বেদযজুব্বেদসামব্বেদানং. ওট্ঠপহতকরণৰসেন পারং গতোতি পারগূ. সহ নিঘণ্ডুনা চ কেটুভেন চ সনিঘণ্ডুকেটুভানং. নিঘণ্ডূতি নামনিঘণ্ডুরুক্খাদীনং ৰেৰচনপকাসকসত্থং. কেটুভন্তি কিরিযাকপ্পৰিকপ্পো কৰীনং উপকারায সত্থং. সহ অক্খরপ্পভেদেন সাক্খরপ্পভেদানং. অক্খরপ্পভেদোতি সিক্খা চ নিরুত্তি চ. ইতিহাসপঞ্চমানন্তি আথব্বণৰেদং চতুত্থং কত্ৰা ইতিহ আস, ইতিহ আসাতি ঈদিসৰচনপটিসংযুত্তো পুরাণকথাসঙ্খাতো খত্তৰিজ্জাসঙ্খাতো ৰা ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা. তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং ৰেদানং.

পদং তদৰসেসঞ্চ ব্যাকরণং অধীযতি ৰেদেতি চাতি পদকো ৰেয্যাকরণো. লোকাযতং ৰুচ্চতি ৰিতণ্ডৰাদসত্থং. মহাপুরিসলক্খণন্তি মহাপুরিসানং বুদ্ধাদীনং লক্খণদীপকং দ্ৰাদসসহস্সগন্থপমাণং সত্থং, যত্থ সোল়সসহস্সগাথাপদপরিমাণা বুদ্ধমন্তা নাম অহেসুং, যেসং ৰসেন ‘‘ইমিনা লক্খণেন সমন্নাগতা বুদ্ধা নাম হোন্তি, ইমিনা পচ্চেকবুদ্ধা, দ্ৰে অগ্গসাৰকা, অসীতি মহাসাৰকা, বুদ্ধমাতা, বুদ্ধপিতা, অগ্গুপট্ঠাকা, অগ্গুপট্ঠাযিকা, রাজা চক্কৰত্তী’’তি অযং ৰিসেসো ঞাযতি. অনৰযোতি ইমেসু লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনূনো পরিপূরকারী, অৰযো ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. অৰযো নাম যো তানি অত্থতো চ গন্থতো চ সন্ধারেতুং ন সক্কোতি. অথ ৰা অনৰযোতি অনু অৰযো, সন্ধিৰসেন উকারলোপো. অনু অৰযো পরিপুণ্ণসিপ্পোতি অত্থো.

তেন হীতি ইদং ভগৰা নং আযাচন্তং দিস্ৰা ‘‘ইদানিস্স পঞ্হং কথেতুং কালো’’তি ঞত্ৰা আহ. তস্সত্থো – যস্মা মং আযাচসি, তস্মা সুণাহীতি. ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতিআদি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৭০) ৰিত্থারিতমেৰ. ইধ পনেতং তিস্সন্নং ৰিজ্জানং পুব্বভাগপটিপত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ দ্ৰিন্নং ৰিজ্জানং অনুপদৰণ্ণনা চেৰ ভাৰনানযো চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৪০২ আদযো) ৰিত্থারিতোৰ.

পঠমা ৰিজ্জাতি পঠমং উপ্পন্নাতি পঠমা, ৰিদিতকরণট্ঠেন ৰিজ্জা. কিং ৰিদিতং করোতি? পুব্বেনিৰাসং. অৰিজ্জাতি তস্সেৰ পুব্বেনিৰাসস্স অৰিদিতকরণট্ঠেন তপ্পটিচ্ছাদকো মোহো ৰুচ্চতি. তমোতি স্ৰেৰ মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন তমোতি ৰুচ্চতি. আলোকোতি সাযেৰ ৰিজ্জা ওভাসকরণট্ঠেন আলোকোতি ৰুচ্চতি. এত্থ চ ৰিজ্জা অধিগতাতি অযং অত্থো. সেসং পসংসাৰচনং. যোজনা পনেত্থ অযমস্স ৰিজ্জা অধিগতা, অথস্স অধিগতৰিজ্জস্স অৰিজ্জা ৰিহতা ৰিনট্ঠাতি অত্থো. কস্মা? যস্মা ৰিজ্জা উপ্পন্না. ইতরস্মিম্পি পদদ্ৰযে এসেৰ নযো. যথা তন্তি এত্থ যথাতি ওপম্মং, তন্তি নিপাতমত্তং. সতিযা অৰিপ্পৰাসেন অপ্পমত্তস্স. ৰীরিযাতাপেন আতাপিনো. কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খতায পহিতত্তস্স. পেসিতত্তস্সাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিজ্জা ৰিহঞ্ঞেয্য, ৰিজ্জা উপ্পজ্জেয্য. তমো ৰিহঞ্ঞেয্য, আলোকো উপ্পজ্জেয্য, এৰমেৰ তস্স অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না. তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো. এতস্স তেন পধানানুযোগস্স অনুরূপমেৰ ফলং লদ্ধন্তি.

চুতূপপাতকথাযং ৰিজ্জাতি দিব্বচক্খুঞাণৰিজ্জা. অৰিজ্জাতি সত্তানং চুতিপটিসন্ধিপ্পটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

ততিযৰিজ্জায সো এৰং সমাহিতে চিত্তেতি ৰিপস্সনাপাদকং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৰেদিতব্বং. আসৰানং খযঞাণাযাতি অরহত্তমগ্গঞাণত্থায. অরহত্তমগ্গো হি আসৰৰিনাসনতো আসৰানং খযোতি ৰুচ্চতি, তত্র চেতং ঞাণং তত্থ পরিযাপন্নত্তাতি. চিত্তং অভিনিন্নামেতীতি ৰিপস্সনাচিত্তং অভিনীহরতি. সো ইদং দুক্খন্তি এৰমাদীসু এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যোতি সব্বম্পি দুক্খসচ্চং সরসলক্খণপ্পটিৰেধেন যথাভূতং পজানাতি পটিৰিজ্ঝতি, তস্স চ দুক্খস্স নিব্বত্তিকং তণ্হং ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি, তদুভযম্পি যং ঠানং পত্ৰা নিরুজ্ঝতি, তং তেসং অপৰত্তিং নিব্বানং ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি. তস্স চ সম্পাপকং অরিযমগ্গং ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি সরসলক্খণপ্পটিৰেধেন যথাভূতং পজানাতি পটিৰিজ্ঝতীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো.

এৰং সরূপতো সচ্চানি দস্সেত্ৰা ইদানি কিলেসৰসেন পরিযাযতো দস্সেন্তো ইমে আসৰাতিআদিমাহ. তস্স এৰং জানতো এৰং পস্সতোতি তস্স ভিক্খুনো এৰং জানন্তস্স এৰং পস্সন্তস্স. সহ ৰিপস্সনায কোটিপ্পত্তং মগ্গং কথেসি. কামাসৰাতি কামাসৰতো. ৰিমুচ্চতীতি ইমিনা মগ্গক্খণং দস্সেতি. মগ্গক্খণে হি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, ফলক্খণে ৰিমুত্তং হোতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণন্তি ইমিনা পচ্চৰেক্খণঞাণং দস্সেতি. খীণা জাতীতিআদীহি তস্স ভূমিং. তেন হি ঞাণেন সো পচ্চৰেক্খন্তো খীণা জাতীতিআদীনি পজানাতি. কতমা পনস্স জাতি খীণা, কথঞ্চ নং পজানাতীতি? ন তাৰস্স অতীতা জাতি খীণা পুব্বেৰ খীণত্তা, ন অনাগতা, অনাগতে ৰাযামাভাৰতো, ন পচ্চুপ্পন্না, ৰিজ্জমানত্তা. যা পন মগ্গস্স অভাৰিতত্তা উপ্পজ্জেয্য একচতুপঞ্চৰোকারভৰেসু একচতুপঞ্চক্খন্ধপ্পভেদা জাতি, সা মগ্গস্স ভাৰিতত্তা অনুপ্পাদধম্মতং আপজ্জনেন খীণা. তং সো মগ্গভাৰনায পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খিত্ৰা কিলেসাভাৰে ৰিজ্জমানম্পি কম্মং আযতিঅপ্পটিসন্ধিকং হোতীতি জানন্তো পজানাতি.

ৰুসিতন্তি ৰুত্থং পরিৰুত্থং, কতং চরিতং নিট্ঠিতন্তি অত্থো. ব্রহ্মচরিযন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযং. পুথুজ্জনকল্যাণকেন হি সদ্ধিং সত্ত সেক্খা ব্রহ্মচরিযৰাসং ৰসন্তি নাম, খীণাসৰো ৰুত্থৰাসো. তস্মা সো অত্তনো ব্রহ্মচরিযৰাসং পচ্চৰেক্খন্তো ‘‘ৰুসিতং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি পজানাতি. কতং করণীযন্তি চতূসু সচ্চেসু চতূহি মগ্গেহি পরিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিরিযাভাৰনাভিসমযৰসেন সোল়সৰিধম্পি কিচ্চং নিট্ঠাপিতন্তি অত্থো. পুথুজ্জনকল্যাণকাদযো হি তং কিচ্চং করোন্তি, খীণাসৰো কতকরণীযো. তস্মা সো অত্তনো করণীযং পচ্চৰেক্খন্তো ‘‘কতং করণীয’’ন্তি পজানাতি. নাপরং ইত্থত্তাযাতি পুন ইত্থভাৰায, এৰং সোল়সৰিধকিচ্চভাৰায কিলেসক্খযায ৰা মগ্গভাৰনাকিচ্চং মে নত্থীতি পজানাতি. অথ ৰা ইত্থত্তাযাতি ইত্থভাৰতো, ইমস্মা এৰং পকারা ইদানি ৰত্তমানক্খন্ধসন্তানা অপরং খন্ধসন্তানং ময্হং নত্থি, ইমে পন পঞ্চক্খন্ধা পরিঞ্ঞাতা তিট্ঠন্তি ছিন্নমূলকা রুক্খা ৰিয. তে চরিমকৰিঞ্ঞাণনিরোধেন অনুপাদানো ৰিয জাতৰেদো নিব্বাযিস্সন্তীতি পজানাতি. ইধ ৰিজ্জাতি অরহত্তমগ্গঞাণৰিজ্জা. অৰিজ্জাতি চতুসচ্চপ্পটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

অনুচ্চাৰচসীলস্সাতি যস্স সীলং কালেন হাযতি, কালেন ৰড্ঢতি, সো উচ্চাৰচসীলো নাম হোতি. খীণাসৰস্স পন সীলং একন্তৰড্ঢিতমেৰ. তস্মা সো অনুচ্চাৰচসীলো নাম হোতি. ৰসীভূতন্তি ৰসিপ্পত্তং. সুসমাহিতন্তি সুট্ঠু সমাহিতং, আরম্মণম্হি সুট্ঠপিতং. ধীরন্তি ধিতিসম্পন্নং. মচ্চুহাযিনন্তি মচ্চুং জহিত্ৰা ঠিতং. সব্বপ্পহাযিনন্তি সব্বে পাপধম্মে পজহিত্ৰা ঠিতং. বুদ্ধন্তি চতুসচ্চবুদ্ধং. অন্তিমদেহিনন্তি সব্বপচ্ছিমসরীরধারিনং. তং নমস্সন্তি গোতমন্তি তং গোতমগোত্তং বুদ্ধসাৰকা নমস্সন্তি. অথ ৰা গোতমবুদ্ধস্স সাৰকোপি গোতমো, তং গোতমং দেৰমনুস্সা নমস্সন্তীতি অত্থো.

পুব্বেনিৰাসন্তি পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধপরম্পরং. যোৰেতীতি যো অৰেতি অৰগচ্ছতি. যোৰেদীতিপি পাঠো. যো অৰেদি, ৰিদিতং পাকটং কত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতীতি ছ কামাৰচরে নৰ ব্রহ্মলোকে চত্তারো চ অপাযে পস্সতি. জাতিক্খযং পত্তোতি অরহত্তং পত্তো. অভিঞ্ঞাৰোসিতোতি জানিত্ৰা কিচ্চৰোসানেন ৰোসিতো. মুনীতি মোনেয্যেন সমন্নাগতো খীণাসৰমুনি. এতাহীতি হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠাহি পুব্বেনিৰাসঞাণাদীহি. নাঞ্ঞং লপিতলাপনন্তি যো পনঞ্ঞো তেৰিজ্জোতি অঞ্ঞেহি লপিতৰচনমত্তমেৰ লপতি, তমহং তেৰিজ্জোতি ন ৰদামি, অত্তপচ্চক্খতো ঞত্ৰা পরস্সপি তিস্সো ৰিজ্জা কথেন্তমেৰাহং তেৰিজ্জোতি ৰদামীতি অত্থো. কলন্তি কোট্ঠাসং. নাগ্ঘতীতি ন পাপুণাতি. ইদানি ব্রাহ্মণো ভগৰতো কথায পসন্নো পসন্নাকারং করোন্তো অভিক্কন্তন্তিআদিমাহ.

৯. জাণুস্সোণিসুত্তৰণ্ণনা

৬০. নৰমে যস্সস্সূতি যস্স ভৰেয্যুং. যঞ্ঞোতিআদীসু যজিতব্বোতি যঞ্ঞো, দেয্যধম্মস্সেতং নামং. সদ্ধন্তি মতকভত্তং. থালিপাকোতি ৰরপুরিসানং দাতব্বযুত্তং ভত্তং. দেয্যধম্মন্তি ৰুত্তাৰসেসং যংকিঞ্চি দেয্যধম্মং নাম. তেৰিজ্জেসু ব্রাহ্মণেসু দানং দদেয্যাতি সব্বমেতং দানং তেৰিজ্জেসু দদেয্য, তেৰিজ্জা ব্রাহ্মণাৰ পটিগ্গহেতুং যুত্তাতি দস্সেতি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰাতি.

১০. সঙ্গারৰসুত্তৰণ্ণনা

৬১. দসমে সঙ্গারৰোতি এৰংনামকো রাজগহনগরে জিণ্ণপটিসঙ্খরণকারকো আযুত্তকব্রাহ্মণো. উপসঙ্কমীতি ভুত্তপাতরাসো হুত্ৰা মহাজনপরিৰুতো উপসঙ্কমি. মযমস্সূতি এত্থ অস্সূতি নিপাতমত্তং, মযং, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা নামাতি ইদমেৰ অত্থপদং. যঞ্ঞং যজামাতি বাহিরসমযে সব্বচতুক্কেন সব্বট্ঠকেন সব্বসোল়সকেন সব্বদ্ৰত্তিংসায সব্বচতুসট্ঠিযা সব্বসতেন সব্বপঞ্চসতেনাতি চ এৰং পাণঘাতপটিসংযুত্তো যঞ্ঞো নাম হোতি. তং সন্ধাযেৰমাহ. অনেকসারীরিকন্তি অনেকসরীরসম্ভৰং. যদিদন্তি যা এসা. যঞ্ঞাধিকরণন্তি যজনকারণা চেৰ যাজনকারণা চাতি অত্থো. একস্মিঞ্হি বহূনং দদন্তেপি দাপেন্তেপি বহূসুপি বহূনং দেন্তেসুপি দাপেন্তেসুপি পুঞ্ঞপটিপদা অনেকসারীরিকা নাম হোতি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. তুয্হঞ্চ তুয্হঞ্চ যজামীতি ৰদন্তস্সাপি ত্ৰঞ্চ ত্ৰঞ্চ যজাহীতি আণাপেন্তস্সাপি চ অনেকসারীরিকাৰ হোতি. তম্পি সন্ধাযেতং ৰুত্তং. যস্স ৰা তস্স ৰাতি যস্মা ৰা তস্মা ৰা. একমত্তানং দমেতীতি অত্তনো ইন্দ্রিযদমনৰসেন একং অত্তানমেৰ দমেতি. একমত্তানং সমেতীতি অত্তনো রাগাদিসমনৰসেন একং অত্তানমেৰ সমেতি. পরিনিব্বাপেতীতি রাগাদিপরিনিব্বানেনেৰ পরিনিব্বাপেতি. এৰমস্সাযন্তি এৰং সন্তেপি অযং.

এৰমিদং ব্রাহ্মণস্স কথং সুত্ৰা সত্থা চিন্তেসি – ‘‘অযং ব্রাহ্মণো পসুঘাতকসংযুত্তং মহাযঞ্ঞং অনেকসারীরিকং পুঞ্ঞপটিপদং ৰদেতি, পব্বজ্জামূলকং পন পুঞ্ঞুপ্পত্তিপটিপদং একসারীরিকন্তি ৰদেতি. নেৰাযং একসারীরিকং জানাতি, ন অনেকসারীরিকং, হন্দস্স একসারীরিকঞ্চ অনেকসারীরিকঞ্চ পটিপদং দেসেস্সামী’’তি উপরি দেসনং ৰড্ঢেন্তো তেন হি ব্রাহ্মণাতিআদিমাহ. তত্থ যথা তে খমেয্যাতি যথা তুয্হং রুচ্চেয্য. ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতীতিআদি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতমেৰ. এথাযং মগ্গোতি এথ তুম্হে, অহমনুসাসামি, অযং মগ্গো. অযং পটিপদাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. যথা পটিপন্নোতি যেন মগ্গেন পটিপন্নো. অনুত্তরং ব্রহ্মচরিযোগধন্তি অরহত্তমগ্গসঙ্খাতস্স ব্রহ্মচরিযস্স অনুত্তরং ওগধং উত্তমপতিট্ঠাভূতং নিব্বানং. ইচ্চাযন্তি ইতি অযং.

অপ্পট্ঠতরাতি যত্থ বহূহি ৰেয্যাৰচ্চকরেহি ৰা উপকরণেহি ৰা অত্থো নত্থি. অপ্পসমারম্ভতরাতি যত্থ বহূনং কম্মচ্ছেদৰসেন পীল়াসঙ্খাতো সমারম্ভো নত্থি. সেয্যথাপি ভৰং গোতমো, ভৰং চানন্দো, এতে মে পুজ্জাতি যথা ভৰং গোতমো, ভৰঞ্চানন্দো, এৰরূপা মম পূজিতা, তুম্হেযেৰ দ্ৰে জনা ময্হং পুজ্জা চ পাসংসা চাতি ইমমত্থং সন্ধাযেতং ৰদতি. তস্স কির এৰং অহোসি – ‘‘আনন্দত্থেরো মংযেৰ ইমং পঞ্হং কথাপেতুকামো, অত্তনো খো পন ৰণ্ণে ৰুত্তে পদুস্সনকো নাম নত্থী’’তি. তস্মা পঞ্হং অকথেতুকামো ৰণ্ণভণনেন ৰিক্খেপং করোন্তো এৰমাহ.

ন খো ত্যাহন্তি ন খো তে অহং. থেরোপি কির চিন্তেসি – ‘‘অযং ব্রাহ্মণো পঞ্হং অকথেতুকামো পরিৰত্ততি, ইমং পঞ্হং এতংযেৰ কথাপেস্সামী’’তি. তস্মা নং এৰমাহ.

সহধম্মিকন্তি সকারণং. সংসাদেতীতি সংসীদাপেতি. নো ৰিস্সজ্জেতীতি ন কথেতি. যংনূনাহং পরিমোচেয্যন্তি যংনূনাহং উভোপেতে ৰিহেসতো পরিমোচেয্যং. ব্রাহ্মণো হি আনন্দেন পুচ্ছিতং পঞ্হং অকথেন্তো ৰিহেসেতি, আনন্দোপি ব্রাহ্মণং অকথেন্তং কথাপেন্তো. ইতি উভোপেতে ৰিহেসতো মোচেস্সামীতি চিন্তেত্ৰা এৰমাহ. কা ন্ৰজ্জাতি কা নু অজ্জ. অন্তরাকথা উদপাদীতি অঞ্ঞিস্সা কথায অন্তরন্তরে কতরা কথা উপ্পজ্জীতি পুচ্ছতি. তদা কির রাজন্তেপুরে তীণি পাটিহারিযানি আরব্ভ কথা উদপাদি, তং পুচ্ছামীতি সত্থা এৰমাহ. অথ ব্রাহ্মণো ‘‘ইদানি ৰত্তুং সক্খিস্সামী’’তি রাজন্তেপুরে উপ্পন্নং কথং আরোচেন্তো অযং খ্ৰজ্জ, ভো গোতমাতিআদিমাহ. তত্থ অযং খ্ৰজ্জাতি অযং খো অজ্জ. পুব্বে সুদন্তি এত্থ সুদন্তি নিপাতমত্তং. উত্তরি মনুস্সধম্মাতি দসকুসলকম্মপথসঙ্খাতা মনুস্সধম্মা উত্তরিং. ইদ্ধিপাটিহারিযং দস্সেসুন্তি ভিক্খাচারং গচ্ছন্তা আকাসেনেৰ গমিংসু চেৰ আগমিংসু চাতি এৰং পুব্বে পৰত্তং আকাসগমনং সন্ধাযেৰমাহ. এতরহি পন বহুতরা চ ভিক্খূতি ইদং সো ব্রাহ্মণো ‘‘পুব্বে ভিক্খূ ‘চত্তারো পচ্চযে উপ্পাদেস্সামা’তি মঞ্ঞে এৰমকংসু, ইদানি পচ্চযানং উপ্পন্নভাৰং ঞত্ৰা সোপ্পেন চেৰ পমাদেন চ ৰীতিনামেন্তী’’তি লদ্ধিযা এৰমাহ.

পাটিহারিযানীতি পচ্চনীকপটিহরণৰসেন পাটিহারিযানি. ইদ্ধিপাটিহারিযন্তি ইজ্ঝনৰসেন ইদ্ধি, পটিহরণৰসেন পাটিহারিযং, ইদ্ধিযেৰ পাটিহারিযং ইদ্ধিপাটিহারিযং. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধন্তিআদীনং অত্থো চেৰ ভাৰনানযো চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৬৫) ৰিত্থারিতোৰ.

নিমিত্তেন আদিসতীতি আগতনিমিত্তেন ৰা গতনিমিত্তেন ৰা ঠিতনিমিত্তেন ৰা ‘‘ইদং নাম ভৰিস্সতী’’তি কথেতি. তত্রিদং ৰত্থু – একো কির রাজা তিস্সো মুত্তা গহেত্ৰা পুরোহিতং পুচ্ছি ‘‘কিং মে, আচরিয, হত্থে’’তি. সো ইতো চিতো চ ওলোকেসি, তেন চ সমযেন একা সরবূ ‘‘মক্খিকং গহেস্সামী’’তি পক্খন্তা, গহণকালে মক্খিকা পলাতা. সো মক্খিকায মুত্তত্তা ‘‘মুত্তা মহারাজা’’তি আহ. মুত্তা তাৰ হোন্তু, কতি মুত্তাতি. সো পুন নিমিত্তং ওলোকেসি. অথাৰিদূরে কুক্কুটো তিক্খত্তুং সদ্দং নিচ্ছারেসি. ব্রাহ্মণো ‘‘তিস্সো মহারাজা’’তি আহ. এৰং একচ্চো আগতনিমিত্তেন কথেতি. এতেনুপাযেন গতঠিতনিমিত্তেহিপি কথনং ৰেদিতব্বং. এৰম্পি তে মনোতি এৰং তৰ মনো সোমনস্সিতো ৰা দোমনস্সিতো ৰা কামৰিতক্কাদিসংযুত্তো ৰাতি. দুতিযং তস্সেৰ ৰেৰচনং. ইতিপি তে চিত্তন্তি ইতিপি তৰ চিত্তং, ইমঞ্চ ইমঞ্চ অত্থং চিন্তযমানং পৰত্ততীতি অত্থো. বহুং চেপি আদিসতীতি বহুং চেপি কথেতি. তথেৰ তং হোতীতি যথা কথিতং, তথেৰ হোতি.

অমনুস্সানন্তি যক্খপিসাচাদীনং. দেৰতানন্তি চাতুমহারাজিকাদীনং. সদ্দং সুত্ৰাতি অঞ্ঞস্স চিত্তং ঞত্ৰা কথেন্তানং সুত্ৰা. ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দন্তি ৰিতক্কৰিপ্ফারৰসেন উপ্পন্নং ৰিপ্পলপন্তানং সুত্তপ্পমত্তাদীনং সদ্দং. সুত্ৰাতি তং সুত্ৰা. যং ৰিতক্কযতো তস্স সো সদ্দো উপ্পন্নো, তস্স ৰসেন ‘‘এৰম্পি তে মনো’’তিআদিসতি.

তত্রিমানি ৰত্থূনি – একো কির মনুস্সো ‘‘অট্টং করিস্সামী’’তি গামা নগরং গচ্ছন্তো নিক্খন্তট্ঠানতো পট্ঠায ‘‘ৰিনিচ্ছযসভাযং রঞ্ঞো চ রাজমহামত্তানঞ্চ ইদং কথেস্সামি ইদং কথেস্সামী’’তি ৰিতক্কেন্তো রাজকুলং গতো ৰিয রঞ্ঞো পুরতো ঠিতো ৰিয অট্টকারকেন সদ্ধিং কথেন্তো ৰিয চ অহোসি, তস্স তং ৰিতক্কৰিপ্ফারৰসেন নিচ্ছরন্তং সদ্দং সুত্ৰা একো পুরিসো ‘‘কেনট্ঠেন গচ্ছসী’’তি আহ. অট্টকম্মেনাতি. গচ্ছ, জযো তে ভৰিস্সতীতি. সো গন্ত্ৰা অট্টং কত্ৰা জযমেৰ পাপুণি.

অপরোপি থেরো মোল়িযগামে পিণ্ডায চরি. অথ নং নিক্খমন্তং একা দারিকা অঞ্ঞৰিহিতা ন অদ্দস. সো গামদ্ৰারে ঠত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেত্ৰা তং দিস্ৰা ৰিতক্কেন্তো অগমাসি. গচ্ছন্তোযেৰ চ ‘‘কিং নু খো কুরুমানা দারিকা ন অদ্দসা’’তি ৰচীভেদং অকাসি. পস্সে ঠিতো একো পুরিসো সুত্ৰা ‘‘তুম্হে, ভন্তে, মোল়িযগামে চরিত্থা’’তি আহ.

মনোসঙ্খারা পণিহিতাতি চিত্তসঙ্খারা সুট্ঠপিতা. ৰিতক্কেস্সতীতি ৰিতক্কযিস্সতি পৰত্তযিস্সতীতি পজানাতি. পজানন্তো চ আগমনেন জানাতি, পুব্বভাগেন জানাতি, অন্তোসমাপত্তিযং চিত্তং অপলোকেত্ৰা জানাতি. আগমনেন জানাতি নাম কসিণপরিকম্মকালেযেৰ ‘‘যেনাকারেনেস কসিণভাৰনং আরদ্ধো পঠমজ্ঝানং ৰা…পে… চতুত্থজ্ঝানং ৰা অট্ঠ ৰা সমাপত্তিযো নিব্বত্তেস্সতী’’তি জানাতি. পুব্বভাগেন জানাতি নাম পঠমৰিপস্সনায আরদ্ধাযযেৰ জানাতি, ‘‘যেনাকারেন এস ৰিপস্সনং আরদ্ধো সোতাপত্তিমগ্গং ৰা নিব্বত্তেস্সতি…পে… অরহত্তমগ্গং ৰা নিব্বত্তেস্সতী’’তি জানাতি. অন্তোসমাপত্তিযং চিত্তং ওলোকেত্ৰা জানাতি নাম – ‘‘যেনাকারেন ইমস্স মনোসঙ্খারা সুট্ঠপিতা, ইমস্স নাম চিত্তস্স অনন্তরা ইমং নাম ৰিতক্কং ৰিতক্কেস্সতি, ইতো ৰুট্ঠিতস্স এতস্স হানভাগিযো ৰা সমাধি ভৰিস্সতি ঠিতিভাগিযো ৰা ৰিসেসভাগিযো ৰা নিব্বেধভাগিযো ৰা, অভিঞ্ঞাযো ৰা নিব্বত্তেস্সতী’’তি জানাতি. তত্থ পুথুজ্জনো চেতোপরিযঞাণলাভী পুথুজ্জনানংযেৰ চিত্তং জানাতি, ন অরিযানং. অরিযেসুপি হেট্ঠিমো উপরিমস্স চিত্তং ন জানাতি, উপরিমো পন হেট্ঠিমস্স জানাতি. এতেসু চ সোতাপন্নো সোতাপত্তিফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি…পে… অরহা অরহত্তফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি. উপরিমো হেট্ঠিমং ন সমাপজ্জতি. তেসঞ্হি হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা সমাপত্তি তত্রৰত্তিযেৰ হোতি. তথেৰ তং হোতীতি এতং একংসেন তথেৰ হোতি. চেতোপরিযঞাণৰসেন ঞাতঞ্হি অঞ্ঞথাভাৰি নাম নত্থি.

এৰং ৰিতক্কেথাতি এৰং নেক্খম্মৰিতক্কাদযো পৰত্তেন্তা ৰিতক্কেথ. মা এৰং ৰিতক্কযিত্থাতি এৰং কামৰিতক্কাদযো পৰত্তেন্তা মা ৰিতক্কযিত্থ. এৰং মনসি করোথাতি এৰং অনিচ্চসঞ্ঞমেৰ, দুক্খসঞ্ঞাদীসু ৰা অঞ্ঞতরং মনসি করোথ. মা এৰন্তি নিচ্চন্তিআদিনা নযেন মা মনসা করিত্থ. ইদন্তি ইদং পঞ্চকামগুণরাগং পজহথ. ইদঞ্চ উপসম্পজ্জাতি ইদং চতুমগ্গফলপ্পভেদং লোকুত্তরধম্মমেৰ উপসম্পজ্জ পাপুণিত্ৰা নিপ্ফাদেত্ৰা ৰিহরথ.

মাযাসহধম্মরূপং ৰিয খাযতীতি মাযায সমানকারণজাতিকং ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠাতি. মাযাকারোপি হি উদকং গহেত্ৰা তেলং করোতি, তেলং গহেত্ৰা উদকন্তি এৰং অনেকরূপং মাযং দস্সেতি. ইদম্পি পাটিহারিযং তথারূপমেৰাতি. ইদম্পি মে, ভো গোতম, পাটিহারিযং মাযাসহধম্মরূপং ৰিয খাযতীতি চিন্তামণিকৰিজ্জাসরিক্খকতং সন্ধায এৰং আহ. চিন্তামণিকৰিজ্জং জানন্তাপি হি আগচ্ছন্তমেৰ দিস্ৰা ‘‘অযং ইদং নাম ৰিতক্কেন্তো আগচ্ছতী’’তি জানন্তি. তথা ‘‘ইদং নাম ৰিতক্কেন্তো ঠিতো, ইদং নাম ৰিতক্কেন্তো নিসিন্নো, ইদং নাম ৰিতক্কেন্তো নিপন্নো’’তি জানন্তি.

অভিক্কন্ততরন্তি সুন্দরতরং. পণীততরন্তি উত্তমতরং. ভৰঞ্হি গোতমো অৰিতক্কং অৰিচারন্তি ইধ ব্রাহ্মণো অৰসেসং আদেসনাপাটিহারিযং বাহিরকন্তি ন গণ্হি. ইদঞ্চ পন সব্বং সো ব্রাহ্মণো তথাগতস্স ৰণ্ণং কথেন্তোযেৰ আহ. অদ্ধা খো ত্যাযন্তি একংসেনেৰ তযা অযং. আসজ্জ উপনীয ৰাচা ভাসিতাতি মম গুণে ঘট্টেত্ৰা মমেৰ গুণানং সন্তিকং উপনীতা ৰাচা ভাসিতা. অপিচ ত্যাহং ব্যাকরিস্সামীতি অপিচ তে অহমেৰ কথেস্সামীতি. সেসং উত্তানত্থমেৰাতি.

ব্রাহ্মণৰগ্গো পঠমো.

(৭) ২. মহাৰগ্গো

১. তিত্থাযতনসুত্তৰণ্ণনা

৬২. দুতিযস্স পঠমে তিত্থাযতনানীতি তিত্থভূতানি আযতনানি, তিত্থিযানং ৰা আযতনানি. তত্থ তিত্থং জানিতব্বং, তিত্থকরা জানিতব্বা, তিত্থিযা জানিতব্বা, তিত্থিযসাৰকা জানিতব্বা. তিত্থং নাম দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো. তিত্থিকরা নাম তাসং দিট্ঠীনং উপ্পাদকা. তিত্থিযা নাম যেসং তা দিট্ঠিযো রুচ্চন্তি খমন্তি. তিত্থিযসাৰকা নাম তেসং পচ্চযদাযকা. আযতনন্তি ‘‘কম্বোজো অস্সানং আযতনং, গুন্নং দক্খিণাপথো আযতন’’ন্তি এত্থ সঞ্জাতিট্ঠানং আযতনং নাম.

‘‘মনোরমে আযতনে, সেৰন্তি নং ৰিহঙ্গমা;

ছাযং ছাযত্থিনো যন্তি, ফলত্থং ফলভোজিনো’’তি. (অ. নি. ৫.৩৮) –

এত্থ সমোসরণট্ঠানং. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, ৰিমুত্তাযতনানী’’তি (অ. নি. ৫.২৬) এত্থ কারণং. তং ইধ সব্বম্পি লব্ভতি. সব্বেপি হি দিট্ঠিগতিকা সঞ্জাযমানা ইমেসুযেৰ তীসু ঠানেসু সঞ্জাযন্তি, সমোসরণমানাপি এতেসুযেৰ তীসু ঠানেসু সমোসরন্তি সন্নিপতন্তি, দিট্ঠিগতিকভাৰে চ নেসং এতানেৰ তীণি কারণানীতি তিত্থভূতানি সঞ্জাতিআদিনা অত্থেন আযতনানীতিপি তিত্থাযতনানি. তেনেৰত্থেন তিত্থিযানং আযতনানীতিপি তিত্থাযতনানি. সমনুযুঞ্জিযমানানীতি কা নামেতা দিট্ঠিযোতি এৰং পুচ্ছিযমানানি. সমনুগাহিযমানানীতি কিংকারণা এতা দিট্ঠিযো উপ্পন্নাতি এৰং সম্মা অনুগ্গাহিযমানানি. সমনুভাসিযমানানীতি পটিনিস্সজ্জেথ এতানি পাপকানি দিট্ঠিগতানীতি এৰং সম্মা অনুসাসিযমানানি. অপিচ তীণিপি এতানি অনুযোগপুচ্ছাৰেৰচনানেৰ. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং – ‘‘সমনুযুঞ্জতীতি ৰা সমনুগ্গাহতীতি ৰা সমনুভাসতীতি ৰা এসেসে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৰা’’তি.

পরম্পি গন্ত্ৰাতি আচরিযপরম্পরা লদ্ধিপরম্পরা অত্তভাৰপরম্পরাতি এতেসু যংকিঞ্চি পরম্পরং গন্ত্ৰাপি. অকিরিযায সণ্ঠহন্তীতি অকিরিযমত্তে সংতিট্ঠন্তি. ‘‘অম্হাকং আচরিযো পুব্বেকতৰাদী, অম্হাকং পাচরিযো পুব্বেকতৰাদী, অম্হাকং আচরিযপাচরিযো পুব্বেকতৰাদী. অম্হাকং আচরিযো ইস্সরনিম্মানৰাদী, অম্হাকং পাচরিযো ইস্সরনিম্মানৰাদী, অম্হাকং আচরিযপাচরিযো ইস্সরনিম্মানৰাদী. অম্হাকং আচরিযো অহেতুঅপচ্চযৰাদী, অম্হাকং পাচরিযো অহেতুঅপচ্চযৰাদী, অম্হাকং আচরিযপাচরিযো অহেতুঅপচ্চযৰাদী’’তি এৰং গচ্ছন্তানি হি এতানি আচরিযপরম্পরং গচ্ছন্তি নাম. ‘‘অম্হাকং আচরিযো পুব্বেকতলদ্ধিকো, অম্হাকং পাচরিযো…পে… অম্হাকং আচরিযপাচরিযো অহেতুঅপচ্চযলদ্ধিকো’’তি এৰং গচ্ছন্তানি লদ্ধিপরম্পরং গচ্ছন্তি নাম. ‘‘অম্হাকং আচরিযস্স অত্তভাৰো পুব্বেকতহেতু, অম্হাকং পাচরিযস্স…পে… অম্হাকং আচরিযপাচরিযস্স অত্তভাৰো অহেতু অপচ্চযো’’তি এৰং গচ্ছন্তানি অত্তভাৰপরম্পরং গচ্ছন্তি নাম. এৰং পন সুৰিদূরম্পি গচ্ছন্তানি অকিরিযমত্তেযেৰ সণ্ঠহন্তি, একোপি এতেসং দিট্ঠিগতিকানং কত্তা ৰা কারেতা ৰা ন পঞ্ঞাযতি.

পুরিসপুগ্গলোতি সত্তো. কামঞ্চ পুরিসোতিপি ৰুত্তে পুগ্গলোতিপি ৰুত্তে সত্তোযেৰ ৰুত্তো হোতি, অযং পন সম্মুতিকথা নাম যো যথা জানাতি, তস্স তথা ৰুচ্চতি. পটিসংৰেদেতীতি অত্তনো সন্তানে উপ্পন্নং জানাতি পটিসংৰিদিতং করোতি, অনুভৰতি ৰা. পুব্বেকতহেতূতি পুব্বেকতকারণা, পুব্বেকতকম্মপচ্চযেনেৰ পটিসংৰেদেতীতি অত্থো. ইমিনা কম্মৰেদনঞ্চ কিরিযৰেদনঞ্চ পটিক্খিপিত্ৰা একং ৰিপাকৰেদনমেৰ সম্পটিচ্ছন্তি. যে ৰা ইমে পিত্তসমুট্ঠানা আবাধা সেম্হসমুট্ঠানা ৰাতসমুট্ঠানা সন্নিপাতিকা উতুপরিণামজা ৰিসমপরিহারজা ওপক্কমিকা আবাধা কম্মৰিপাকজা আবাধাতি অট্ঠ রোগা ৰুত্তা, তেসু সত্ত পটিক্খিপিত্ৰা একং ৰিপাকৰেদনংযেৰ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে দিট্ঠধম্মৰেদনীযং উপপজ্জৰেদনীযং অপরপরিযাযৰেদনীযন্তি তযো কম্মরাসযো ৰুত্তা, তেসুপি দ্ৰে পটিবাহিত্ৰা একং অপরপরিযাযকম্মংযেৰ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে দিট্ঠধম্মৰেদনীযো ৰিপাকো উপপজ্জৰেদনীযো অপরপরিযাযৰেদনীযোতি তযো ৰিপাকরাসযো ৰুত্তা, তেসুপি দ্ৰে পটিবাহিত্ৰা একং অপরপরিযাযৰিপাকমেৰ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে কুসলচেতনা অকুসলচেতনা ৰিপাকচেতনা কিরিযচেতনাতি চত্তারো চেতনারাসযো ৰুত্তা, তেসুপি তযো পটিবাহিত্ৰা একং ৰিপাকচেতনংযেৰ সম্পটিচ্ছন্তি.

ইস্সরনিম্মানহেতূতি ইস্সরনিম্মানকারণা, ইস্সরেন নিম্মিতত্তা পটিসংৰেদেতীতি অত্থো. অযং হি তেসং অধিপ্পাযো – ইমা তিস্সো ৰেদনা পচ্চুপ্পন্নে অত্তনা কতমূলকেন ৰা আণত্তিমূলকেন ৰা পুব্বেকতেন ৰা অহেতুঅপচ্চযা ৰা পটিসংৰেদিতুং নাম ন সক্কা, ইস্সরনিম্মানকারণাযেৰ পন ইমা পটিসংৰেদেতীতি. এৰংৰাদিনো পনেতে হেট্ঠা ৰুত্তেসু অট্ঠসু রোগেসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বে পটিবাহন্তি, হেট্ঠা ৰুত্তেসু চ তীসু কম্মরাসীসু তীসু ৰিপাকরাসীসু চতূসু চেতনারাসীসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বেপি পটিবাহন্তি.

অহেতুঅপচ্চযাতি হেতুঞ্চ পচ্চযঞ্চ ৰিনা, অকারণেনেৰ পটিসংৰেদেতীতি অত্থো. অযঞ্হি নেসং অধিপ্পাযো – ইমা তিস্সো ৰেদনা পচ্চুপ্পন্নে অত্তনা কতমূলকেন ৰা আণত্তিমূলকেন ৰা পুব্বেকতেন ৰা ইস্সরনিম্মানহেতুনা ৰা পটিসংৰেদিতুং নাম ন সক্কা, অহেতুঅপচ্চযাযেৰ পন ইমা পটিসংৰেদেতীতি. এৰংৰাদিনো পনেতে হেট্ঠা ৰুত্তেসু রোগাদীসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বং পটিবাহন্তি.

এৰং সত্থা মাতিকং নিক্খিপিত্ৰা ইদানি তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং তত্র, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ এৰং ৰদামীতি লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং এৰং ৰদামীতি দস্সেতি. লদ্ধিঞ্হি অপ্পতিট্ঠাপেত্ৰা নিগ্গয্হমানা লদ্ধিতো লদ্ধিং সঙ্কমন্তি, ভো গোতম, ন মযং পুব্বেকতৰাদং ৰদামাতিআদীনি ৰদন্তি. লদ্ধিযা পন পতিট্ঠাপিতায সঙ্কমিতুং অলভন্তা সুনিগ্গহিতা হোন্তি, ইতি নেসং লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং এৰং ৰদামীতি আহ. তেনহাযস্মন্তোতি তেন হি আযস্মন্তো. কিং ৰুত্তং হোতি – যদি এতং সচ্চং, এৰং সন্তে তেন তুম্হাকং ৰাদেন. পাণাতিপাতিনো ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতূতি যে কেচি লোকে পাণং অতিপাতেন্তি, সব্বে তে পুব্বেকতহেতু পাণাতিপাতিনো ভৰিস্সন্তি. কিংকারণা? ন হি পাণাতিপাতকম্মং অত্তনা কতমূলকেন ন আণত্তিমূলকেন ন ইস্সরনিম্মানহেতুনা ন অহেতুঅপচ্চযা সক্কা পটিসংৰেদেতুং, পুব্বেকতহেতুযেৰ পটিসংৰেদেতীতি অযং ৰো লদ্ধি. যথা চ পাণাতিপাতিনো, এৰং পাণাতিপাতা ৰিরমন্তাপি পুব্বেকতহেতুযেৰ ৰিরমিস্সন্তীতি. ইতি ভগৰা তেসংযেৰ লদ্ধিং গহেত্ৰা তেসং নিগ্গহং আরোপেতি. ইমিনা নযেন অদিন্নাদাযিনোতিআদীসুপি যোজনা ৰেদিতব্বা.

সারতো পচ্চাগচ্ছতন্তি সারভাৰেন গণ্হন্তানং. ছন্দোতি কত্তুকম্যতাছন্দো. ইদং ৰা করণীযং ইদং ৰা অকরণীযন্তি এত্থ অযং অধিপ্পাযো – ইদং ৰা করণীযন্তি কত্তব্বস্স করণত্থায, ইদং ৰা অকরণীযন্তি অকত্তব্বস্স অকরণত্থায কত্তুকম্যতা ৰা পচ্চত্তপুরিসকারো ৰা ন হোতি. ছন্দৰাযামেসু ৰা অসন্তেসু ‘‘ইদং কত্তব্ব’’ন্তিপি ‘‘ইদং ন কত্তব্ব’’ন্তিপি ন হোতি. ইতি করণীযাকরণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানেতি এৰং কত্তব্বে চ অকত্তব্বে চ ভূততো থিরতো অপঞ্ঞাযমানে অলব্ভমানে. যদি হি কত্তব্বং কাতুং অকত্তব্বতো চ ৰিরমিতুং লভেয্য, করণীযাকরণীযং সচ্চতো থেততো উপলব্ভেয্য. যস্মা পন উভযম্পি তং এস নুপলব্ভতি, তস্মা তং সচ্চতো থেততো ন উপলব্ভতি, এৰং তস্মিং চ অনুপলব্ভিযমানেতি অত্থো. মুট্ঠস্সতীনন্তি নট্ঠস্সতীনং ৰিস্সট্ঠস্সতীনং. অনারক্খানং ৰিহরতন্তি ছসু দ্ৰারেসু নিরারক্খানং ৰিহরন্তানং. ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৰাদোতি এৰং ভূতানং তুম্হাকং ৰা অঞ্ঞেসং ৰা মযং সমণাতি পচ্চত্তং সকারণো সমণৰাদো ন হোতি ন ইজ্ঝতি. সমণাপি হি পুব্বেকতকারণাযেৰ হোন্তি, অস্সমণাপি পুব্বেকতকারণাযেৰাতি. সহধম্মিকোতি সকারণো. নিগ্গহো হোতীতি মম নিগ্গহো হোতি, তে পন নিগ্গহিতা হোন্তীতি.

এৰং পুব্বেকতৰাদিনো নিগ্গহেত্ৰা ইদানি ইস্সরনিম্মানৰাদিনো নিগ্গহেতুং তত্র, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তস্সত্থো পুব্বেকতৰাদে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো, তথা অহেতুকৰাদেপি.

এৰং ইমেসং তিত্থাযতনানং পরম্পি গন্ত্ৰা অকিরিযায সণ্ঠহনভাৰেন তুচ্ছভাৰং অনিয্যানিকভাৰং, অসারভাৰেন থুসকোট্টনসদিসতং আপজ্জনভাৰেন অগ্গিসঞ্ঞায ধমমানখজ্জুপনকসরিক্খতং তংদিট্ঠিকানং পুরিমস্সপি মজ্ঝিমস্সপি পচ্ছিমস্সপি অত্থদস্সনতায অভাৰেন অন্ধৰেণূপমতং সদ্দমত্তেনেৰ তানি গহেত্ৰা সারদিট্ঠিকানং পথৰিযং পতিতস্স বেলুৰপক্কস্স দদ্দভাযিতসদ্দং সুত্ৰা ‘‘পথৰী সংৰট্টমানা আগচ্ছতী’’তি সঞ্ঞায পলাযন্তেন সসকেন সরিক্খভাৰঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি অত্তনা দেসিতস্স ধম্মস্স সারভাৰঞ্চেৰ নিয্যানিকভাৰঞ্চ দস্সেতুং অযং খো পন, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ অনিগ্গহিতোতি অঞ্ঞেহি অনিগ্গহিতো নিগ্গহেতুং অসক্কুণেয্যো. অসংকিলিট্ঠোতি নিক্কিলেসো পরিসুদ্ধো, ‘‘সংকিলিট্ঠং নং করিস্সামা’’তি পৰত্তেহিপি তথা কাতুং অসক্কুণেয্যো. অনুপৰজ্জোতি উপৰাদৰিনিমুত্তো. অপ্পটিকুট্ঠোতি ‘‘কিং ইমিনা হরথ ন’’ন্তি এৰং অপ্পটিবাহিতো, অনুপক্কুট্ঠো ৰা. ৰিঞ্ঞূহীতি পণ্ডিতেহি. অপণ্ডিতানঞ্হি অজানিত্ৰা কথেন্তানং ৰচনং অপ্পমাণং. তস্মা ৰিঞ্ঞূহীতি আহ.

ইদানি তস্স ধম্মস্স দস্সনত্থং ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে’’তি পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমা ছ ধাতুযো’’তিআদিনা নযেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৰা যথাপটিপাটিযা ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো পুন ইমা ছ ধাতুযোতিআদিমাহ. তত্থ ধাতুযোতি সভাৰা. নিজ্জীৰনিস্সত্তভাৰপ্পকাসকো হি সভাৰট্ঠো ধাত্ৰট্ঠো নাম. ফস্সাযতনানীতি ৰিপাকফস্সানং আকরট্ঠেন আযতনানি. মনোপৰিচারাতি ৰিতক্কৰিচারপাদেহি অট্ঠারসসু ঠানেসু মনস্স উপৰিচারা.

পথৰীধাতূতি পতিট্ঠাধাতু. আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু. তেজোধাতূতি পরিপাচনধাতু. ৰাযোধাতূতি ৰিত্থম্ভনধাতু. আকাসধাতূতি অসম্ফুট্ঠধাতু. ৰিঞ্ঞাণধাতূতি ৰিজাননধাতু. এৰমিদং ধাতুকম্মট্ঠানং আগতং. তং খো পনেতং সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতোপি ৰিত্থারতোপি কথেতুং ৰট্টতি. ৰিত্থারতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতো কথেতুং ন ৰট্টতি, ৰিত্থারতোৰ ৰট্টতি. ইমস্মিং পন তিত্থাযতনসুত্তে ইদং সঙ্খেপতো ছধাতুৰসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং উভযথাপি কথেতুং ৰট্টতি.

সঙ্খেপতো ছধাতুৰসেন কম্মট্ঠানং পরিগ্গণ্হন্তোপি এৰং পরিগ্গণ্হাতি – পথৰীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৰাযোধাতূতি ইমানি চত্তারি মহাভূতানি, আকাসধাতু উপাদারূপং. একস্মিং চ উপাদারূপে দিট্ঠে সেসানি তেৰীসতি দিট্ঠানেৰাতি সল্লক্খেতব্বানি. ৰিঞ্ঞাণধাতূতি চিত্তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো হোতি, তেন সহজাতা ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ফস্সো চ চেতনা চ সঙ্খারক্খন্ধোতি ইমে চত্তারো অরূপক্খন্ধা নাম. চত্তারি পন মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদারূপং রূপক্খন্ধো নাম. তত্থ চত্তারো অরূপক্খন্ধা নামং, রূপক্খন্ধো রূপন্তি নামঞ্চ রূপঞ্চাতি দ্ৰেযেৰ ধম্মা হোন্তি, ততো উদ্ধং সত্তো ৰা জীৰো ৰা নত্থীতি এৰং একস্স ভিক্খুনো সঙ্খেপতো ছধাতুৰসেন অরহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৰেদিতব্বং.

ৰিত্থারতো পরিগ্গণ্হন্তো পন চত্তারি মহাভূতানি পরিগ্গণ্হিত্ৰা আকাসধাতুপরিগ্গহানুসারেন তেৰীসতি উপাদারূপানি পরিগ্গণ্হাতি. অথ নেসং পচ্চযং উপপরিক্খন্তো পুন চত্তারেৰ মহাভূতানি দিস্ৰা তেসু পথৰীধাতু ৰীসতিকোট্ঠাসা, আপোধাতু দ্ৰাদস, তেজোধাতু চত্তারো, ৰাযোধাতু ছকোট্ঠাসাতি কোট্ঠাসৰসেন সমোধানেত্ৰা দ্ৰাচত্তালীস মহাভূতানি চ ৰৰত্থপেত্ৰা তেসু তেৰীসতি উপাদারূপানি পক্খিপিত্ৰা পঞ্চসট্ঠি রূপানি ৰৰত্থপেতি. তানি চ ৰত্থুরূপেন সদ্ধিং ছসট্ঠি হোন্তীতি ছসট্ঠি রূপানি পস্সতি. ৰিঞ্ঞাণধাতু পন লোকিযচিত্তৰসেন একাসীতি চিত্তানি. তানি সব্বানিপি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো নাম হোতি. তেহি সহজাতা ৰেদনাদযোপি তত্তকাযেৰাতি একাসীতি ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, একাসীতি সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, একাসীতি চেতনা সঙ্খারক্খন্ধোতি ইমে চত্তারো অরূপক্খন্ধা তেভূমকৰসেন গয্হমানা চতুৰীসাধিকানি তীণি ধম্মসতানি হোন্তীতি ইতি ইমে চ অরূপধম্মা ছসট্ঠি চ রূপধম্মাতি সব্বেপি সমোধানেত্ৰা নামঞ্চ রূপঞ্চাতি দ্ৰেৰ ধম্মা হোন্তি, ততো উদ্ধং সত্তো ৰা জীৰো ৰা নত্থীতি নামরূপৰসেন পঞ্চক্খন্ধে ৰৰত্থপেত্ৰা তেসং পচ্চযং পরিযেসন্তো অৰিজ্জাপচ্চযা তণ্হাপচ্চযা কম্মপচ্চযা আহারপচ্চযাতি এৰং পচ্চযং দিস্ৰা ‘‘অতীতেপি ইমেহি পচ্চযেহি ইদং ৰট্টং পৰত্তিত্থ, অনাগতেপি এতেহি পচ্চযেহি পৰত্তিস্সতি, এতরহিপি এতেহিযেৰ পৰত্ততী’’তি তীসু কালেসু কঙ্খং ৰিতরিত্ৰা অনুক্কমেন পটিপজ্জমানো অরহত্তং পাপুণাতি. এৰং ৰিত্থারতোপি ছধাতুৰসেন অরহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৰেদিতব্বং.

চক্খু ফস্সাযতনন্তি সুৰণ্ণাদীনং সুৰণ্ণাদিআকরো ৰিয দ্ৰে চক্খুৰিঞ্ঞাণানি দ্ৰে সম্পটিচ্ছনানি তীণি সন্তীরণানীতি ইমেহি সত্তহি ৰিঞ্ঞাণেহি সহজাতানং সত্তন্নং ফস্সানং সমুট্ঠানট্ঠেন আকরোতি আযতনং. সোতং ফস্সাযতনন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. মনো ফস্সাযতনন্তি এত্থ পন দ্ৰাৰীসতি ৰিপাকফস্সা যোজেতব্বা. ইতি হিদং ছফস্সাযতনানং ৰসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং সঙ্খেপতোপি ৰিত্থারতোপি কথেতব্বং. সঙ্খেপতো তাৰ – এত্থ হি পুরিমানি পঞ্চ আযতনানি উপাদারূপং, তেসু দিট্ঠেসু অৰসেসং উপাদারূপং দিট্ঠমেৰ হোতি. ছট্ঠং আযতনং চিত্তং, তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো হোতি, তেন সহজাতা ৰেদনাদযো সেসা তযো অরূপক্খন্ধাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ সঙ্খেপতো চ ৰিত্থারতো চ অরহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৰেদিতব্বং.

চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং পস্সিত্ৰা. সোমনস্সট্ঠানিযন্তি সোমনস্সস্স কারণভূতং. উপৰিচরতীতি তত্থ মনং চারেন্তো উপৰিচরতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ ইট্ঠং ৰা হোতু অনিট্ঠং ৰা, যং রূপং দিস্ৰা সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তং সোমনস্সট্ঠানিযং নাম. যং দিস্ৰা দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তং দোমনস্সট্ঠানিযং নাম. যং দিস্ৰা উপেক্খা উপ্পজ্জতি, তং উপেক্খাট্ঠানিযং নামাতি ৰেদিতব্বং. সদ্দাদীসুপি এসেৰ নযো. ইতি ইদং সঙ্খেপতো কম্মট্ঠানং আগতং. তং খো পনেতং সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতোপি ৰিত্থারতোপি কথেতুং ৰট্টতি. ৰিত্থারতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতো কথেতুং ন ৰট্টতি. ইমস্মিং পন তিত্থাযতনসুত্তে ইদং সঙ্খেপতো অট্ঠারসমনোপৰিচারৰসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং সঙ্খেপতোপি ৰিত্থারতোপি কথেতুং ৰট্টতি.

তত্থ সঙ্খেপতো তাৰ – চক্খু সোতং ঘানং জিৰ্হা কাযো, রূপং সদ্দো গন্ধো রসোতি ইমানি নৰ উপাদারূপানি, তেসু দিট্ঠেসু সেসং উপাদারূপং দিট্ঠমেৰ হোতি. ফোট্ঠব্বং তীণি মহাভূতানি, তেহি দিট্ঠেহি চতুত্থং দিট্ঠমেৰ হোতি. মনো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তেন সহজাতা ৰেদনাদযো তযো অরূপক্খন্ধাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ সঙ্খেপতো চ ৰিত্থারতো চ অরহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৰেদিতব্বং.

অরিযসচ্চানীতি অরিযভাৰকরানি, অরিযপটিৰিদ্ধানি ৰা সচ্চানি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেতং পদং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৫২৯) পকাসিতং. ছন্নং, ভিক্খৰে, ধাতূনন্তি ইদং কিমত্থং আরদ্ধং? সুখাৰবোধনত্থং. যস্স হি তথাগতো দ্ৰাদসপদং পচ্চযাৰট্টং কথেতুকামো হোতি, তস্স গব্ভাৰক্কন্তি ৰট্টং দস্সেতি. গব্ভাৰক্কন্তি ৰট্টস্মিং হি দস্সিতে কথেতুম্পি সুখং হোতি পরং অৰবোধে উতুম্পীতি সুখাৰবোধনত্থং ইদমারদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ ছন্নং ধাতূনন্তি হেট্ঠা ৰুত্তানংযেৰ পথৰীধাতুআদীনং. উপাদাযাতি পটিচ্চ. এতেন পচ্চযমত্তং দস্সেতি. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘ছধাতুপচ্চযা গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতী’’তি. কস্স ছন্নং ধাতূনং পচ্চযেন, কিং মাতু, উদাহু পিতূতি? ন মাতু ন পিতু, পটিসন্ধিগ্গণ্হনকসত্তস্সেৰ পন ছন্নং ধাতূনং পচ্চযেন গব্ভস্সাৰক্কন্তি নাম হোতি. গব্ভো চ নামেস নিরযগব্ভো তিরচ্ছানযোনিগব্ভো পেত্তিৰিসযগব্ভো মনুস্সগব্ভো দেৰগব্ভোতি নানপ্পকারো হোতি. ইমস্মিং পন ঠানে মনুস্সগব্ভো অধিপ্পেতো. অৰক্কন্তি হোতীতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি পাতুভাৰো হোতি, কথং হোতীতি? তিণ্ণং সন্নিপাতেন. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘তিণ্ণং খো পন, ভিক্খৰে, সন্নিপাতা গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতি. কতমেসং তিণ্ণং? ইধ মাতাপিতরো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ ন উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ ন পচ্চুপট্ঠিতো হোতি. নেৰ তাৰ গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতি. ইধ মাতাপিতরো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ ন পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, নেৰ তাৰ গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতি. যতো চ খো, ভিক্খৰে, মাতাপিতরো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ পচ্চুপট্ঠিতো হোতি. এৰং তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮).

ওক্কন্তিযা সতি নামরূপন্তি ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তট্ঠানে ৰত্থুদসকং কাযদসকং ভাৰদসকং তযো অরূপিনো খন্ধাতি তেত্তিংস ধম্মা গহিতা, ইমস্মিং পন ‘‘ওক্কন্তিযা সতি নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধম্পি পক্খিপিত্ৰা গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে চতুত্তিংস ধম্মা গহিতাতি ৰেদিতব্বা. নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তিআদীহি যথেৰ ওক্কন্তিযা সতি নামরূপপাতুভাৰো দস্সিতো, এৰং নামরূপে সতি সল়াযতনপাতুভাৰো, সল়াযতনে সতি ফস্সপাতুভাৰো, ফস্সে সতি ৰেদনাপাতুভাৰো দস্সিতো.

ৰেদিযমানস্সাতি এত্থ ৰেদনং অনুভৰন্তোপি ৰেদিযমানোতি ৰুচ্চতি জানন্তোপি. ‘‘ৰেদিযামহং, ভন্তে, ৰেদিযতীতি মং সঙ্ঘো ধারেতূ’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ১০২) এত্থ হি অনুভৰন্তো ৰেদিযমানো নাম, ‘‘সুখং ৰেদনং ৰেদিযমানো সুখং ৰেদনং ৰেদিযামীতি পজানাতী’’তি (ম. নি. ১.১১৩; দী. নি. ২.৩৮০; ৰিভ. ৩৬৩) এত্থ জানন্তো. ইধাপি জানন্তোৰ অধিপ্পেতো. ইদং দুক্খন্তি পঞ্ঞপেমীতি এৰং জানন্তস্স সত্তস্স ‘‘ইদং দুক্খং এত্তকং দুক্খং, নত্থি ইতো উদ্ধং দুক্খ’’ন্তি পঞ্ঞপেমি বোধেমি জানাপেমি. অযং দুক্খসমুদযোতিআদীসুপি এসেৰ নযো.

তত্থ দুক্খাদীসু অযং সন্নিট্ঠানকথা – ঠপেত্ৰা হি তণ্হং তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং নাম, তস্সেৰ পভাৰিকা পুব্বতণ্হা দুক্খসমুদযো নাম, তেসং দ্ৰিন্নম্পি সচ্চানং অনুপ্পত্তিনিরোধো দুক্খনিরোধো নাম, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা নাম. ইতি ভগৰা ওক্কন্তিযা সতি নামরূপন্তি কথেন্তোপি ৰেদিযমানস্স জানমানস্সেৰ কথেসি, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি কথেন্তোপি, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি কথেন্তোপি, ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি কথেন্তোপি, ৰেদিযমানস্স খো পনাহং, ভিক্খৰে, ইদং দুক্খন্তি পঞ্ঞপেমীতি কথেন্তোপি, অযং দুক্খসমুদযোতি, অযং দুক্খনিরোধোতি, অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি পঞ্ঞপেমীতি কথেন্তোপি ৰেদিযমানস্স জানমানস্সেৰ কথেসি.

ইদানি তানি পটিপাটিযা ঠপিতানি সচ্চানি ৰিত্থারেন্তো কতমঞ্চ, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তং সব্বং সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৩৭) ৰিত্থারিতমেৰ. তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – তত্থ ‘‘দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং যাযং তণ্হা পোনোব্ভৰিকা’’তি (ম. নি. ১.১৩৩; দী. নি. ২.৪০০; ৰিভ. ২০৩) ইমায তন্তিযা আগতং, ইধ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি পচ্চযাকারৰসেন. তত্থ চ দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং ‘‘যো তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধো’’তি (ম. নি. ১.১৩৪; দী. নি. ২.৪০১; ৰিভ. ২০৪) ইমায তন্তিযা আগতং, ইধ ‘‘অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা’’তি পচ্চযাকারনিরোধৰসেন.

তত্থ অসেসৰিরাগনিরোধাতি অসেসৰিরাগেন চ অসেসনিরোধেন চ. উভযম্পেতং অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনমেৰ. সঙ্খারনিরোধোতি সঙ্খারানং অনুপ্পত্তিনিরোধো হোতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ইমেহি পন পদেহি যং আগম্ম অৰিজ্জাদযো নিরুজ্ঝন্তি, অত্থতো তং নিব্বানং দীপিতং হোতি. নিব্বানঞ্হি অৰিজ্জানিরোধোতিপি সঙ্খারনিরোধোতিপি এৰং তেসং তেসং ধম্মানং নিরোধনামেন কথীযতি. কেৰলস্সাতি সকলস্স. দুক্খক্খন্ধস্সাতি ৰট্টদুক্খরাসিস্স. নিরোধো হোতীতি অপ্পৰত্তি হোতি. তত্থ যস্মা অৰিজ্জাদীনং নিরোধো নাম খীণাকারোপি ৰুচ্চতি অরহত্তম্পি নিব্বানম্পি, তস্মা ইধ খীণাকারদস্সনৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু অরহত্তং, দ্ৰাদসসুযেৰ নিব্বানং কথিতন্তি ৰেদিতব্বং. ইদং ৰুচ্চতীতি এত্থ নিব্বানমেৰ সন্ধায ইদন্তি ৰুত্তং. অট্ঠঙ্গিকোতি ন অট্ঠহি অঙ্গেহি ৰিনিমুত্তো অঞ্ঞো মগ্গো নাম অত্থি. যথা পন পঞ্চঙ্গিকং তূরিযন্তি ৰুত্তে পঞ্চঙ্গমত্তমেৰ তূরিযন্তি ৰুত্তং হোতি, এৰমিধাপি অট্ঠঙ্গিকমত্তমেৰ মগ্গো হোতীতি ৰেদিতব্বো. অনিগ্গহিতোতি ন নিগ্গহিতো. নিগ্গণ্হন্তো হি হাপেত্ৰা ৰা দস্সেতি ৰড্ঢেত্ৰা ৰা তং পরিৰত্তেত্ৰা ৰা. তত্থ যস্মা চত্তারি অরিযসচ্চানি ‘‘ন ইমানি চত্তারি, দ্ৰে ৰা তীণি ৰা’’তি এৰং হাপেত্ৰাপি ‘‘পঞ্চ ৰা ছ ৰা’’তি এৰং ৰড্ঢেত্ৰাপি ‘‘ন ইমানি চত্তারি অরিযসচ্চানি, অঞ্ঞানেৰ চত্তারি অরিযসচ্চানী’’তি দস্সেতুং ন সক্কা. তস্মা অযং ধম্মো অনিগ্গহিতো নাম. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

২. ভযসুত্তৰণ্ণনা

৬৩. দুতিযে অমাতাপুত্তিকানীতি মাতা চ পুত্তো চ মাতাপুত্তং, পরিত্তাতুং সমত্থভাৰেন নত্থি এত্থ মাতাপুত্তন্তি অমাতাপুত্তিকানি. যন্তি যস্মিং সমযে. তত্থ মাতাপি পুত্তং নপ্পটিলভতীতি তস্মিং অগ্গিভযে উপ্পন্নে মাতাপি পুত্তং পস্সিতুং ন লভতি, পুত্তোপি মাতরং পস্সিতুং ন লভতীতি অত্থো. ভযং হোতীতি চিত্তুত্রাসভযং হোতি. অটৰিসঙ্কোপোতি অটৰিযা সঙ্কোপো. অটৰীতি চেত্থ অটৰিৰাসিনো চোরা ৰেদিতব্বা. যদা হি তে অটৰিতো জনপদং ওতরিত্ৰা গামনিগমরাজধানিযো পহরিত্ৰা ৰিলুম্পন্তি, তদা অটৰিসঙ্কোপো নাম হোতি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. চক্কসমারূল়্হাতি এত্থ ইরিযাপথচক্কম্পি ৰট্টতি যানচক্কম্পি. ভযস্মিং হি সম্পত্তে যেসং যানকানি অত্থি, তে অত্তনো পরিক্খারভণ্ডং তেসু আরোপেত্ৰা পলাযন্তি. যেসং নত্থি, তে কাজেন ৰা আদায সীসেন ৰা উক্খিপিত্ৰা পলাযন্তিযেৰ. তে চক্কসমারূল়্হা নাম হোন্তি. পরিযাযন্তীতি ইতো চিতো চ গচ্ছন্তি. কদাচীতি কিস্মিঞ্চিদেৰ কালে. করহচীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. মাতাপি পুত্তং পটিলভতীতি আগচ্ছন্তং ৰা গচ্ছন্তং ৰা একস্মিং ঠানে নিলীনং ৰা পস্সিতুং লভতি. উদকৰাহকোতি নদীপূরো. মাতাপি পুত্তং পটিলভতীতি কুল্লে ৰা উল়ুম্পে ৰা মত্তিকাভাজনে ৰা দারুক্খণ্ডে ৰা লগ্গং ৰুয্হমানং পস্সিতুং পটিলভতি, সোত্থিনা ৰা পুন উত্তরিত্ৰা গামে ৰা অরঞ্ঞে ৰা ঠিতং পস্সিতুং লভতীতি.

এৰং পরিযাযতো অমাতাপুত্তিকানি ভযানি দস্সেত্ৰা ইদানি নিপ্পরিযাযেন দস্সেন্তো তীণিমানীতিআদিমাহ. তত্থ জরাভযন্তি জরং পটিচ্চ উপ্পজ্জনকভযং. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘জরং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উত্রাসো. ব্যাধিং পটিচ্চ, মরণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উত্রাসো’’তি (ৰিভ. ৯২১). সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

৩. ৰেনাগপুরসুত্তৰণ্ণনা

৬৪. ততিযে কোসলেসূতি এৰংনামকে জনপদে. চারিকং চরমানোতি অদ্ধানগমনং গচ্ছন্তো. চারিকা চ নামেসা ভগৰতো দুৰিধা হোতি তুরিতচারিকা চ অতুরিতচারিকা চাতি. তত্থ দূরেপি বোধনেয্যপুগ্গলং দিস্ৰা তস্স বোধনত্থায সহসা গমনং তুরিতচারিকা নাম. সা মহাকস্সপপচ্চুগ্গমনাদীসু দট্ঠব্বা. যং পন গামনিগমপটিপাটিযা দেৰসিকং যোজনঅদ্ধযোজনৰসেন পিণ্ডপাতচরিযাদীহি লোকং অনুগ্গণ্হন্তস্স গমনং, অযং অতুরিতচারিকা নাম. ইমং সন্ধাযেতং ৰুত্তং – ‘‘চারিকং চরমানো’’তি. ৰিত্থারেন পন চারিকাকথা সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায অম্বট্ঠসুত্তৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৫৪) ৰুত্তা. ব্রাহ্মণগামোতি ব্রাহ্মণানং সমোসরণগামোপি ব্রাহ্মণগামোতি ৰুচ্চতি, ব্রাহ্মণানং ভোগগামোপি. ইধ সমোসরণগামো ব্রাহ্মণৰসনগামোতি অধিপ্পেতো. তদৰসরীতি তত্থ অৰসরি, সম্পত্তোতি অত্থো. ৰিহারো পনেত্থ অনিযামিতো. তস্মা তস্স অৰিদূরে বুদ্ধানং অনুচ্ছৰিকো একো ৰনসণ্ডো অত্থি, সত্থা তং ৰনসণ্ডং গতোতি ৰেদিতব্বো.

অস্সোসুন্তি সুণিংসু উপলভিংসু, সোতদ্ৰারসম্পত্তৰচননিগ্ঘোসানুসারেন জানিংসু. খোতি অৰধারণত্থে, পদপূরণমত্তে ৰা নিপাতো. তত্থ অৰধারণত্থেন ‘‘অস্সোসুং এৰ, ন তেসং কোচি সৰনন্তরাযো অহোসী’’তি অযমত্থো ৰেদিতব্বো. পদপূরণেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৰ.

ইদানি যমত্থং অস্সোসুং, তং পকাসেতুং সমণো খলু, ভো, গোতমোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ সমিতপাপত্তা সমণোতি ৰেদিতব্বো. খলূতি অনুস্সৰত্থে নিপাতো. ভোতি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং আলপনমত্তং. গোতমোতি ভগৰতো গোত্তৰসেন পরিদীপনং, তস্মা ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো’’তি এত্থ সমণো কির, ভো, গোতমগোত্তোতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. সক্যপুত্তোতি ইদং পন ভগৰতো উচ্চাকুলপরিদীপনং. সক্যকুলা পব্বজিতোতি সদ্ধাপব্বজিতভাৰপরিদীপনং, কেনচি পারিজুঞ্ঞেন অনভিভূতো অপরিক্খীণংযেৰ তং কুলং পহায সদ্ধায পব্বজিতোতি ৰুত্তং হোতি. তং খো পনাতি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৰচনং, তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো. কল্যাণোতি কল্যাণগুণসমন্নাগতো, সেট্ঠোতি ৰুত্তং হোতি. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিযেৰ, থুতিঘোসো ৰা. অব্ভুগ্গতোতি সদেৰকং লোকং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা উগ্গতো. কিন্তি? ইতিপি সো ভগৰা…পে… বুদ্ধো ভগৰাতি. তত্রাযং পদসম্বন্ধো – সো ভগৰা ইতিপি অরহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৰাতি. ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেনাতি ৰুত্তং হোতি.

তত্থ ‘‘আরকত্তা, অরীনং অরানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰাতি ইমেহি কারণেহি সো ভগৰা অরহন্তি ৰেদিতব্বো’’তিআদিনা নযেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৰা সব্বানেৰ এতানি পদানি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৫-১২৭) বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৰিত্থারিতানীতি ততো নেসং ৰিত্থারো গহেতব্বো.

সো ইমং লোকন্তি সো ভৰং গোতমো ইমং লোকং, ইদানি ৰত্তব্বং নিদস্সেতি. সদেৰকন্তি সহ দেৰেহি সদেৰকং. এৰং সহ মারেন সমারকং. সহ ব্রহ্মুনা সব্রহ্মকং. সহ সমণব্রাহ্মণেহি সস্সমণব্রাহ্মণিং. পজাতত্তা পজা, তং পজং. সহ দেৰমনুস্সেহি সদেৰমনুস্সং. তত্থ সদেৰকৰচনেন পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং ৰেদিতব্বং, সমারকৰচনেন ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং, সব্রহ্মকৰচনেন ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণং, সস্সমণব্রাহ্মণিৰচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্রাহ্মণগ্গহণং, সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্রাহ্মণগ্গহণঞ্চ, পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণং, সদেৰমনুস্সৰচনেন সম্মুতিদেৰঅৰসেসমনুস্সগ্গহণং. এৰমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকেন সদ্ধিং সত্তলোকো, দ্ৰীহি পজাৰসেন সত্তলোকোৰ গহিতোতি ৰেদিতব্বো.

অপরো নযো – সদেৰকগ্গহণেন অরূপাৰচরলোকো গহিতো, সমারকগ্গহণেন ছকামাৰচরদেৰলোকো, সব্রহ্মকগ্গহণেন রূপীব্রহ্মলোকো, সস্সমণব্রাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপরিসৰসেন, সম্মুতিদেৰেহি ৰা সহ মনুস্সলোকো, অৰসেসসব্বসত্তলোকো ৰা. পোরাণা পনাহু – সদেৰকন্তি দেৰতাহি সদ্ধিং অৰসেসলোকং. সমারকন্তি মারেন সদ্ধিং অৰসেসলোকং. সব্রহ্মকন্তি ব্রহ্মেহি সদ্ধিং অৰসেসলোকং. এৰং সব্বেপি তিভৰূপগে সত্তে তীহাকারেহি তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৰা পুন দ্ৰীহি পদেহি পরিযাদাতুং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সন্তি ৰুত্তং. এৰং পঞ্চহি পদেহি তেন তেনাকারেন তেধাতুকমেৰ পরিযাদিন্নন্তি.

সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতীতি সযন্তি সামং, অপরনেয্যো হুত্ৰা. অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায, অধিকেন ঞাণেন ঞত্ৰাতি অত্থো. সচ্ছিকত্ৰাতি পচ্চক্খং কত্ৰা, এতেন অনুমানাদিপটিক্খেপো কতো. পৰেদেতীতি বোধেতি ঞাপেতি পকাসেতি.

সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পরিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৰা সত্তেসু কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ হিত্ৰাপি অনুত্তরং ৰিৰেকসুখং ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৰা বহুং ৰা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকারমেৰ দেসেতি, আদিম্হিপি কল্যাণং ভদ্দকং অনৰজ্জমেৰ কত্ৰা দেসেতি, মজ্ঝেপি, পরিযোসানেপি কল্যাণং ভদ্দকং অনৰজ্জমেৰ কত্ৰা দেসেতীতি ৰুত্তং হোতি.

তত্থ অত্থি দেসনায আদিমজ্ঝপরিযোসানং, অত্থি সাসনস্স. দেসনায তাৰ চতুপ্পদিকাযপি গাথায পঠমপাদো আদি নাম, ততো দ্ৰে মজ্ঝং নাম, অন্তে একো পরিযোসানং নাম. একানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স নিদানং আদি, ইদমৰোচাতি পরিযোসানং, উভিন্নং অন্তরা মজ্ঝং. অনেকানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স পঠমানুসন্ধি আদি, অন্তে অনুসন্ধি পরিযোসানং, মজ্ঝে একো ৰা দ্ৰে ৰা বহূ ৰা মজ্ঝমেৰ.

সাসনস্স সীলসমাধিৰিপস্সনা আদি নাম. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯). ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা’’তি এৰং ৰুত্তো পন অরিযমগ্গো মজ্ঝং নাম. ফলঞ্চেৰ নিব্বানঞ্চ পরিযোসানং নাম. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, ব্রহ্মচরিযং এতংপারং এতংপরিযোসান’’ন্তি এত্থ ফলং পরিযোসনন্তি ৰুত্তং. ‘‘নিব্বানোগধঞ্হি, আৰুসো ৰিসাখ, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি নিব্বানপরাযণং নিব্বানপরিযোসান’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৬৬) এত্থ নিব্বানং পরিযোসানন্তি ৰুত্তং. ইধ পন দেসনায আদিমজ্ঝপরিযোসানং অধিপ্পেতং. ভগৰা হি ধম্মং দেসেন্তো আদিম্হি সীলং দস্সেত্ৰা মজ্ঝে মগ্গং পরিযোসানে নিব্বানং দস্সেতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণ’’ন্তি. তস্মা অঞ্ঞোপি ধম্মকথিকো ধম্মং কথেন্তো –

‘‘আদিম্হি সীলং দস্সেয্য, মজ্ঝে মগ্গং ৰিভাৰযে;

পরিযোসানম্হি নিব্বানং, এসা কথিকসণ্ঠিতী’’তি.

সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি যস্স হি যাগুভত্তইত্থিপুরিসাদিৰণ্ণনানিস্সিতা দেসনা হোতি, ন সো সাত্থং দেসেতি. ভগৰা পন তথারূপং দেসনং পহায চতুসতিপট্ঠানাদিনিস্সিতং দেসনং দেসেতি. তস্মা ‘‘সাত্থং দেসেতী’’তি ৰুচ্চতি. যস্স পন দেসনা একব্যঞ্জনাদিযুত্তা ৰা সব্বনিরোট্ঠব্যঞ্জনা ৰা সব্বৰিস্সট্ঠব্যঞ্জনা ৰা সব্বনিগ্গহিতব্যঞ্জনা ৰা, তস্স দমিল়কিরাতযৰনাদিমিলক্খানং ভাসা ৰিয ব্যঞ্জনপারিপূরিযা অভাৰতো অব্যঞ্জনা নাম দেসনা হোতি. ভগৰা পন –

‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘরস্সং, লহুকং গরুকঞ্চ নিগ্গহীতং;

সম্বন্ধং ৰৰত্থিতং ৰিমুত্তং, দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. –

এৰং ৰুত্তং দসৰিধং ব্যঞ্জনং অমক্খেত্ৰা পরিপুণ্ণব্যঞ্জনমেৰ কত্ৰা ধম্মং দেসেতি. তস্মা ‘‘সব্যঞ্জনং কত্ৰা দেসেতী’’তি ৰুচ্চতি. কেৰলপরিপুণ্ণন্তি এত্থ কেৰলন্তি সকলাধিৰচনং. পরিপুণ্ণন্তি অনূনাধিকৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – সকলপরিপুণ্ণমেৰ দেসেতি, একদেসনাপি অপরিপুণ্ণা নত্থীতি. পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেসং. যো হি ‘‘ইমং ধম্মদেসনং নিস্সায লাভং ৰা সক্কারং ৰা লভিস্সামী’’তি দেসেতি, তস্স অপরিসুদ্ধা দেসনা নাম হোতি. ভগৰা পন লোকামিসনিরপেক্খো হিতফরণেনেৰ মেত্তাভাৰনায মুদুহদযো উল্লুম্পনসভাৰসণ্ঠিতেন চিত্তেন দেসেতি. তস্মা পরিসুদ্ধং দেসেতীতি ৰুচ্চতি. ব্রহ্মচরিযং পকাসেতীতি এত্থ ব্রহ্মচরিযন্তি সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সকলং সাসনং. তস্মা ব্রহ্মচরিযং পকাসেতীতি সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পরিসুদ্ধং, এৰং দেসেন্তো চ সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সকলসাসনব্রহ্মচরিযং পকাসেতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ব্রহ্মচরিযন্তি সেট্ঠট্ঠেন ব্রহ্মভূতং চরিযং, ব্রহ্মভূতানং ৰা বুদ্ধাদীনং চরিযন্তি ৰুত্তং হোতি.

সাধু খো পনাতি সুন্দরং খো পন, অত্থাৰহং সুখাৰহন্তি ৰুত্তং হোতি. তথারূপানং অরহতন্তি যথারূপো সো ভৰং গোতমো, এৰরূপানং অনেকেহিপি কপ্পকোটিসতসহস্সেহি দুল্লভদস্সনানং ব্যামপ্পভাপরিক্খিত্তেহি অসীতিঅনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতেহি দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণৰরেহি সমাকিণ্ণমনোরমসরীরানং অনপ্পকদস্সনানং অতিমধুরধম্মনিগ্ঘোসানং যথাভূতগুণাধিগমেন লোকে অরহন্তোতি লদ্ধসদ্দানং অরহতং. দস্সনং হোতীতি পসাদসোম্মানি অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতি. সচে পন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন ব্রহ্মস্সরেন ধম্মং দেসেন্তস্স একপদম্পি সোতুং লভিস্সাম, সাধুতরংযেৰ ভৰিস্সতীতি এৰং অজ্ঝাসযং কত্ৰা. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি সব্বকিচ্চানি পহায তুট্ঠমানসা অগমংসু. অঞ্জলিং পণামেত্ৰাতি এতে উভতোপক্খিকা, তে এৰং চিন্তেসুং – ‘‘সচে নো মিচ্ছাদিট্ঠিকা চোদেস্সন্তি ‘কস্মা তুম্হে সমণং গোতমং ৰন্দিত্থা’তি, তেসং ‘কিং অঞ্জলিকরণমত্তেনাপি ৰন্দিতং হোতী’তি ৰক্খাম. সচে নো সম্মাদিট্ঠিকা চোদেস্সন্তি ‘কস্মা ভগৰন্তং ন ৰন্দিত্থা’তি, ‘কিং সীসেন ভূমিং পহরন্তেনেৰ ৰন্দিতং হোতি. ননু অঞ্জলিকম্মম্পি ৰন্দনা এৰা’তি ৰক্খামা’’তি.

নামগোত্তন্তি, ‘‘ভো গোতম, অহং অসুকস্স পুত্তো দত্তো নাম মিত্তো নাম ইধাগতো’’তি ৰদন্তা নামং সাৰেন্তি নাম. ‘‘ভো গোতম, অহং ৰাসেট্ঠো নাম কচ্চানো নাম ইধাগতো’’তি ৰদন্তা গোত্তং সাৰেন্তি নাম. এতে কির দলিদ্দা জিণ্ণকুলপুত্তা ‘‘পরিসমজ্ঝে নামগোত্তৰসেন পাকটা ভৰিস্সামা’’তি এৰং অকংসু. যে পন তুণ্হীভূতা নিসীদিংসু, তে কেরাটিকা চেৰ অন্ধবালা চ. তত্থ কেরাটিকা ‘‘একং দ্ৰে কথাসল্লাপে করোন্তে ৰিস্সাসিকো হোতি, অথ ৰিস্সাসে সতি একং দ্ৰে ভিক্খা অদাতুং ন যুত্ত’’ন্তি ততো অত্তানং মোচেন্তা তুণ্হীভূতা নিসীদন্তি. অন্ধবালা অঞ্ঞাণতাযেৰ অৰক্খিত্তমত্তিকাপিণ্ডা ৰিয যত্থ কত্থচি তুণ্হীভূতা নিসীদন্তি.

ৰেনাগপুরিকোতি ৰেনাগপুরৰাসী. এতদৰোচাতি পাদন্ততো পট্ঠায যাৰ কেসগ্গা তথাগতস্স সরীরং ওলোকেন্তো অসীতিঅনুব্যঞ্জনসমুজ্জলেহি দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণেহি পটিমণ্ডিতং সরীরা নিক্খমিত্ৰা সমন্ততো অসীতিহত্থপ্পদেসং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা ঠিতাহি ছব্বণ্ণাহি ঘনবুদ্ধরংসীহি সম্পরিৰারিতং তথাগতস্স সরীরং দিস্ৰা সঞ্জাতৰিম্হযো ৰণ্ণং ভণন্তো এতং ‘‘অচ্ছরিযং, ভো গোতমা’’তিআদিৰচনং অৰোচ.

তত্থ যাৰঞ্চিদন্তি অধিমত্তপ্পমাণপরিচ্ছেদৰচনমেতং. তস্স ৰিপ্পসন্নপদেন সদ্ধিং সম্বন্ধো. যাৰঞ্চ ৰিপ্পসন্নানি অধিমত্তৰিপ্পসন্নানীতি অত্থো. ইন্দ্রিযানীতি চক্খাদীনি ছ ইন্দ্রিযানি. তস্স হি পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং পতিট্ঠিতোকাসস্স ৰিপ্পসন্নতং দিস্ৰা তেসং ৰিপ্পসন্নতা পাকটা অহোসি. যস্মা পন সা মনে ৰিপ্পসন্নেযেৰ হোতি, অৰিপ্পসন্নচিত্তানঞ্হি ইন্দ্রিযপ্পসাদো নাম নত্থি, তস্মাস্স মনিন্দ্রিযপ্পসাদোপি পাকটো অহোসি. তং এস ৰিপ্পসন্নতং গহেত্ৰা ‘‘ৰিপ্পসন্নানি ইন্দ্রিযানী’’তি আহ. পরিসুদ্ধোতি নিম্মলো. পরিযোদাতোতি পভস্সরো. সারদং বদরপণ্ডুন্তি সরদকালে জাতং নাতিসুপরিপক্কং বদরং. তঞ্হি পরিসুদ্ধঞ্চেৰ হোতি পরিযোদাতঞ্চ. তালপক্কন্তি সুপরিপক্কতালফলং. সম্পতি বন্ধনা পমুত্তন্তি তংখণঞ্ঞেৰ বন্ধনা পমুত্তং. তস্স হি বন্ধনমূলং অপনেত্ৰা পরমুখং কত্ৰা ফলকে ঠপিতস্স চতুরঙ্গুলমত্তং ঠানং ওলোকেন্তানং পরিসুদ্ধং পরিযোদাতং হুত্ৰা খাযতি. তং সন্ধাযেৰমাহ. নেক্খং জম্বোনদন্তি সুরত্তৰণ্ণস্স জম্বোনদসুৰণ্ণস্স ঘটিকা. দক্খকম্মারপুত্তসুপরিকম্মকতন্তি দক্খেন সুৰণ্ণকারপুত্তেন সুট্ঠু কতপরিকম্মং. উক্কামুখে সুকুসলসম্পহট্ঠন্তি সুৰণ্ণকারউদ্ধনে পচিত্ৰা সুকুসলেন সুৰণ্ণকারেন ঘট্টনপরিমজ্জনহংসনেন সুট্ঠু পহট্ঠং সুপরিমদ্দিতন্তি অত্থো. পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তন্তি অগ্গিনা পচিত্ৰা দীপিদাঠায ঘংসিত্ৰা গেরুকপরিকম্মং কত্ৰা রত্তকম্বলে ঠপিতং. ভাসতেতি সঞ্জাতওভাসতায ভাসতে. তপতেতি অন্ধকারৰিদ্ধংসনতায তপতে. ৰিরোচতীতি ৰিজ্জোতমানং হুত্ৰা ৰিরোচতি, সোভতীতি অত্থো.

উচ্চাসযনমহাসযনানীতি এত্থ অতিক্কন্তপ্পমাণং উচ্চাসযনং নাম, আযতৰিত্থতং অকপ্পিযভণ্ডং মহাসযনং নাম. ইদানি তানি দস্সেন্তো সেয্যথিদং, আসন্দীতিআদিমাহ. তত্থ আসন্দীতি অতিক্কন্তপ্পমাণং আসনং. পল্লঙ্কোতি পাদেসু ৰাল়রূপানি ঠপেত্ৰা কতো. গোনকোতি দীঘলোমকো মহাকোজৰো. চতুরঙ্গুলাধিকানি কির তস্স লোমানি. চিত্তকোতি ৰানচিত্তং উণ্ণামযত্থরণং. পটিকাতি উণ্ণামযো সেতত্থরকো. পটলিকাতি ঘনপুপ্ফো উণ্ণামযত্থরকো, যো আমলকপট্টোতিপি ৰুচ্চতি. তূলিকাতি তিণ্ণং তূলানং অঞ্ঞতরপুণ্ণা তূলিকা. ৰিকতিকাতি সীহব্যগ্ঘাদিরূপৰিচিত্রো উণ্ণামযত্থরকো. উদ্দলোমীতি উভতোদসং উণ্ণামযত্থরণং. কেচি একতো উগ্গতপুপ্ফন্তি ৰদন্তি. একন্তলোমীতি একতোদসং উণ্ণামযত্থরণং. কেচি উভতো উগ্গতপুপ্ফন্তি ৰদন্তি. কট্টিস্সন্তি রতনপরিসিব্বিতং কোসেয্যকট্টিস্সমযং পচ্চত্থরণং. কোসেয্যন্তি রতনপরিসিব্বিতমেৰ কোসিযসুত্তমযং পচ্চত্থরণং. কুত্তকন্তি সোল়সন্নং নাটকিত্থীনং ঠত্ৰা নচ্চনযোগ্গং উণ্ণামযত্থরণং. হত্থত্থরাদযো হত্থিপিট্ঠাদীসু অত্থরণকঅত্থরকা চেৰ হত্থিরূপাদীনি দস্সেত্ৰা কতঅত্থরকা চ. অজিনপ্পৰেণীতি অজিনচম্মেহি মঞ্চপ্পমাণেন সিব্বিত্ৰা কতপ্পৰেণী. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ.

নিকামলাভীতি অতিকামলাভী ইচ্ছিতিচ্ছিতলাভী. অকিচ্ছলাভীতি অদুক্খলাভী. অকসিরলাভীতি ৰিপুললাভী মহন্তলাভী, উল়ারুল়ারানেৰ লভতি মঞ্ঞেতি সন্ধায ৰদতি. অযং কির ব্রাহ্মণো সযনগরুকো, সো ভগৰতো ৰিপ্পসন্নিন্দ্রিযাদিতং দিস্ৰা ‘‘অদ্ধা এস এৰরূপেসু উচ্চাসযনমহাসযনেসু নিসীদতি চেৰ নিপজ্জতি চ. তেনস্স ৰিপ্পসন্নানি ইন্দ্রিযানি, পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো’’তি মঞ্ঞমানো ইমং সেনাসনৰণ্ণং কথেসি.

লদ্ধা চ পন ন কপ্পন্তীতি এত্থ কিঞ্চি কিঞ্চি কপ্পতি. সুদ্ধকোসেয্যঞ্হি মঞ্চেপি অত্থরিতুং ৰট্টতি, গোনকাদযো চ ভূমত্থরণপরিভোগেন, আসন্দিযা পাদে ছিন্দিত্ৰা, পল্লঙ্কস্স ৰাল়ে ভিন্দিত্ৰা, তূলিকং ৰিজটেত্ৰা ‘‘বিম্বোহনঞ্চ কাতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৯৭) ৰচনতো ইমানিপি একেন ৰিধানেন কপ্পন্তি. অকপ্পিযং পন উপাদায সব্বানেৰ ন কপ্পন্তীতি ৰুত্তানি.

ৰনন্তঞ্ঞেৰ পৰিসামীতি অরঞ্ঞংযেৰ পৰিসামি. যদেৰাতি যানিযেৰ. পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰাতি সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনং বন্ধিত্ৰা. উজুং কাযং পণিধাযাতি অট্ঠারস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেন্তো উজুং কাযং ঠপেত্ৰা. পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপেত্ৰা, পরিগ্গহিতনিয্যানং ৰা কত্ৰাতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘পরীতি পরিগ্গহট্ঠো. মুখন্তি নিয্যানট্ঠো. সতীতি উপট্ঠানট্ঠো. তেন ৰুচ্চতি পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’তি (পটি. ম. ১.১৬৪). উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পটিলভিত্ৰা পচ্চক্খং কত্ৰা ৰিহরামি. এৰংভূতোতি এৰং পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতরসমঙ্গী হুত্ৰা. দিব্বো মে এসো তস্মিং সমযে চঙ্কমো হোতীতি চত্তারি হি রূপজ্ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা চঙ্কমন্তস্স চঙ্কমো দিব্বচঙ্কমো নাম হোতি, সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায চঙ্কমন্তস্সাপি চঙ্কমো দিব্বচঙ্কমোযেৰ. ঠানাদীসুপি এসেৰ নযো. তথা ইতরেসু দ্ৰীসু ৰিহারেসু.

সো এৰং পজানামি ‘‘রাগো মে পহীনো’’তি মহাবোধিপল্লঙ্কে অরহত্তমগ্গেন পহীনরাগমেৰ দস্সেন্তো ‘‘সো এৰং পজানামি রাগো মে পহীনো’’তি আহ. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ইমিনা পন কিং কথিতং হোতীতি? পচ্চৰেক্খণা কথিতা, পচ্চৰেক্খণায ফলসমাপত্তি কথিতা. ফলসমাপত্তিঞ্হি সমাপন্নস্সপি সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্সাপি চঙ্কমাদযো অরিযচঙ্কমাদযো হোন্তি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

৪. সরভসুত্তৰণ্ণনা

৬৫. চতুত্থে রাজগহেতি এৰংনামকে নগরে. গিজ্ঝকূটে পব্বতেতি গিজ্ঝসদিসানিস্স কূটানি, গিজ্ঝা ৰা তস্স কূটেসু ৰসন্তীতি গিজ্ঝকূটো, তস্মিং গিজ্ঝকূটে পব্বতে. এতেনস্স রাজগহং গোচরগামং কত্ৰা ৰিহরন্তস্স ৰসনট্ঠানং দস্সিতং. গিজ্ঝকূটস্মিঞ্হি তথাগতং উদ্দিস্স ৰিহারো কারিতো, গিজ্ঝকূটৰিহারোত্ৰেৰস্স নামং. তত্থাযং তস্মিং সমযে ৰিহরতীতি. সরভো নাম পরিব্বাজকো অচিরপক্কন্তো হোতীতি সরভোতি এৰংনামকো পরিব্বাজকো ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৰা নচিরস্সেৰ পক্কন্তো হোতি, অধুনা ৰিব্ভন্তোতি অত্থো. সম্মাসম্বুদ্ধে হি লোকে উপ্পন্নে তিত্থিযা নট্ঠলাভসক্কারা অহেসুং, তিণ্ণং রতনানং মহালাভসক্কারো উপ্পজ্জি. যথাহ –

‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা সক্কতো হোতি গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. অঞ্ঞতিত্থিযা পন পরিব্বাজকা অসক্কতা হোন্তি অগরুকতা অমানিতা অপূজিতা ন লাভিনো চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারান’’ন্তি (উদা.১৪; সং.নি.১.২.৭০).

তে এৰং পরিহীনলাভসক্কারা পঞ্চসতমত্তা একস্মিং পরিব্বাজকারামে সন্নিপতিত্ৰা সম্মন্তযিংসু – ‘‘ভো, মযং সমণস্স গোতমস্স উপ্পন্নকালতো পট্ঠায হতলাভসক্কারা জাতা, সমণস্স গোতমস্স সাৰকানঞ্চস্স একং অৰণ্ণং উপধারেথ, অৰণ্ণং পত্থরিত্ৰা এতস্স সাসনং গরহিত্ৰা অম্হাকং লাভসক্কারং উপ্পাদেস্সামা’’তি. তে ৰজ্জং ওলোকেন্তা – ‘‘তীসু দ্ৰারেসু আজীৰে চাতি চতূসুপি ঠানেসু সমণস্স গোতমস্স ৰজ্জং পস্সিতুং ন সক্কা, ইমানি চত্তারি ঠানানি মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞত্থ ওলোকেথা’’তি আহংসু. অথ নেসং অন্তরে একো এৰমাহ – ‘‘অহং অঞ্ঞং ন পস্সামি, ইমে অন্ৰড্ঢমাসং সন্নিপতিত্ৰা দ্ৰারৰাতপানানি পিধায সামণেরানম্পি পৰেসনং ন দেন্তি. জীৰিতসদিসাপি উপট্ঠাকা দট্ঠুং ন লভন্তি, আৰট্টনিমাযং ওসারেত্ৰা ওসারেত্ৰা জনং আৰট্টেত্ৰা আৰট্টেত্ৰা খাদন্তি. সচে তং মযং আহরিতুং সক্খিস্সাম, এৰং নো লাভসক্কারউল়ারো ভৰিস্সতী’’তি. অপরোপি এৰমেৰ ৰদন্তো উট্ঠাসি. সব্বে একৰাদা অহেসুং. ততো আহংসু – ‘‘যো তং আহরিতুং সক্খিস্সতি, তং মযং অম্হাকং সমযে জেট্ঠকং করিস্সামা’’তি.

ততো কোটিতো পট্ঠায ‘‘ত্ৰং সক্খিস্সসি, ত্ৰং সক্খিস্সসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অহং ন সক্খিস্সামি, অহং ন সক্খিস্সামী’’তি বহূহি ৰুত্তে সরভং পুচ্ছিংসু – ‘‘ত্ৰং সক্খিস্সসি আচরিযা’’তি. সো আহ – ‘‘অগরু এতং আহরিতুং, সচে তুম্হে অত্তনো কথায ঠত্ৰা মং জেট্ঠকং করিস্সথা’’তি. অগরু এতমাচরিয আহর, ত্ৰং কতোযেৰাসি অম্হেহি জেট্ঠকোতি. সো আহ – ‘‘তং আহরন্তেন থেনেত্ৰা ৰা ৰিলুম্পিত্ৰা ৰা আহরিতুং ন সক্কা, সমণস্স পন গোতমস্স সাৰকসদিসেন হুত্ৰা তস্স সাৰকে ৰন্দিত্ৰা ৰত্তপটিৰত্তং কত্ৰা তেসং পত্তে ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা আহরিতুং সক্কা. রুচ্চতি ৰো এতস্স এত্তকস্স কিরিযা’’তি. যংকিঞ্চি কত্ৰা আহরিত্ৰা চ নো দেহীতি. তেন হি মং দিস্ৰা অপস্সন্তা ৰিয ভৰেয্যাথাতি পরিব্বাজকানং সঞ্ঞং দত্ৰা দুতিযদিৰসে পাতোৰ উট্ঠায গিজ্ঝকূটমহাৰিহারং গন্ত্ৰা দিট্ঠদিট্ঠানং ভিক্খূনং পঞ্চপতিট্ঠিতেন পাদে ৰন্দি. ভিক্খূ আহংসু – ‘‘অঞ্ঞে পরিব্বাজকা চণ্ডা ফরুসা, অযং পন সদ্ধো ভৰিস্সতি পসন্নো’’তি. ভন্তে, তুম্হে ঞত্ৰা যুত্তট্ঠানস্মিংযেৰ পব্বজিতা, মযং পন অনুপধারেত্ৰা অতিত্থেনেৰ পক্খন্তা অনিয্যানিকমগ্গে ৰিচরামাতি. সো এৰং ৰত্ৰা দিট্ঠে দিট্ঠে ভিক্খূ পুনপ্পুনং ৰন্দতি, ন্হানোদকাদীনি পটিযাদেতি, দন্তকট্ঠং কপ্পিযং করোতি, পাদে ধোৰতি মক্খেতি, অতিরেকভত্তং লভিত্ৰা ভুঞ্জতি.

তং ইমিনা নীহারেন ৰসন্তং একো মহাথেরো দিস্ৰা, ‘‘পরিব্বাজক, ত্ৰং সদ্ধো পসন্নো, কিং ন পব্বজসী’’তি. কো মং, ভন্তে, পব্বাজেস্সতি. মযঞ্হি চিরকালং ভদন্তানং পচ্চত্থিকা হুত্ৰা ৰিচরিম্হাতি. থেরো ‘‘সচে ত্ৰং পব্বজিতুকামো, অহং তং পব্বাজেস্সামী’’তি ৰত্ৰা পব্বাজেসি. সো পব্বজিতকালতো পট্ঠায নিরন্তরং ৰত্তপটিৰত্তমকাসি. অথ নং থেরো ৰত্তে পসীদিত্ৰা নচিরস্সেৰ উপসম্পাদেসি. সো উপোসথদিৰসে ভিক্খূহি সদ্ধিং উপোসথগ্গং পৰিসিত্ৰা ভিক্খূ মহন্তেন উস্সাহেন পাতিমোক্খং পগ্গণ্হন্তে দিস্ৰা ‘‘ইমিনা নীহারেন ওসারেত্ৰা ওসারেত্ৰা লোকং খাদন্তি, কতিপাহেন হরিস্সামী’’তি চিন্তেসি. সো পরিৰেণং গন্ত্ৰা উপজ্ঝাযং ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কো নামো অযং ধম্মো’’তি পুচ্ছি. পাতিমোক্খো নাম, আৰুসোতি. উত্তমধম্মো এস, ভন্তে, ভৰিস্সতীতি. আম, আৰুসো, সকলসাসনধারণী অযং সিক্খাতি. ভন্তে, সচে এস সিক্খাধম্মো উত্তমো, ইমমেৰ পঠমং গণ্হামীতি. গণ্হাৰুসোতি থেরো সম্পটিচ্ছি. সো গণ্হন্তো পরিব্বাজকে পস্সিত্ৰা ‘‘কীদিসং আচরিযা’’তি পুচ্ছিতো, ‘‘আৰুসো, মা চিন্তযিত্থ, কতিপাহেন আহরিস্সামী’’তি ৰত্ৰা নচিরস্সেৰ উগ্গণ্হিত্ৰা উপজ্ঝাযং আহ – ‘‘এত্তকমেৰ, ভন্তে, উদাহু অঞ্ঞম্পি অত্থী’’তি. এত্তকমেৰ, আৰুসোতি.

সো পুনদিৰসে যথানিৰত্থপারুতোৰ গহিতনীহারেনেৰ পত্তং গহেত্ৰা গিজ্ঝকূটা নিক্খম্ম পরিব্বাজকারামং অগমাসি. পরিব্বাজকা দিস্ৰা ‘‘কীদিসং, আচরিয, নাসক্খিত্থ মঞ্ঞে আৰট্টনিমাযং আহরিতু’’ন্তি তং পরিৰারযিংসু. মা চিন্তযিত্থ, আৰুসো, আহটা মে আৰট্টনিমাযা, ইতো পট্ঠায অম্হাকং লাভসক্কারো মহা ভৰিস্সতি. তুম্হে অঞ্ঞমঞ্ঞং সমগ্গা হোথ, মা ৰিৰাদং অকত্থাতি. সচে তে, আচরিয, সুগ্গহিতা, অম্হেপি নং ৰাচেহীতি. সো আদিতো পট্ঠায পাতিমোক্খং ওসারেসি. অথ তে সব্বেপি – ‘‘এথ, ভো, নগরে ৰিচরন্তা সমণস্স গোতমস্স অৰণ্ণং কথেস্সামা’’তি অনুগ্ঘাটিতেসুযেৰ নগরদ্ৰারেসু দ্ৰারসমীপং গন্ত্ৰা ৰিৰটেন দ্ৰারেন সব্বপঠমং পৰিসিংসু. এৰং সলিঙ্গেনেৰ অপক্কন্তং তং পরিব্বাজকং সন্ধায – ‘‘সরভো নাম পরিব্বাজকো অচিরপক্কন্তো হোতী’’তি ৰুত্তং.

তং দিৰসং পন ভগৰা পচ্চূসসমযে লোকং ওলোকেন্তো ইদং অদ্দস – ‘‘অজ্জ সরভো পরিব্বাজকো নগরে ৰিচরিত্ৰা পকাসনীযকম্মং করিস্সতি, তিণ্ণং রতনানং অৰণ্ণং কথেন্তো ৰিসং সিঞ্চিত্ৰা পরিব্বাজকারামং গমিস্সতি, অহম্পি তত্থেৰ গমিস্সামি, চতস্সোপি পরিসা তত্থেৰ ওসরিস্সন্তি. তস্মিং সমাগমে চতুরাসীতি পাণসহস্সানি অমতপানং পিৰিস্সন্তী’’তি. ততো ‘‘তস্স ওকাসো হোতু, যথারুচিযা অৰণ্ণং পত্থরতূ’’তি চিন্তেত্ৰা আনন্দত্থেরং আমন্তেসি – ‘‘আনন্দ, অট্ঠারসসু মহাৰিহারেসু ভিক্খুসঙ্ঘস্স মযা সদ্ধিংযেৰ পিণ্ডায চরিতুং আরোচেহী’’তি. থেরো তথা অকাসি. ভিক্খূ পত্তচীৰরমাদায সত্থারমেৰ পরিৰারযিংসু. সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘং আদায দ্ৰারগামসমীপেযেৰ পিণ্ডায চরি. সরভোপি পরিব্বাজকেহি সদ্ধিং নগরং পৰিট্ঠো তত্থ তত্থ পরিসমজ্ঝে রাজদ্ৰারৰীথিচতুক্কাদীসু চ গন্ত্ৰা ‘‘অঞ্ঞাতো মযা সমণানং সক্যপুত্তিযানং ধম্মো’’তিআদীনি অভাসি. তং সন্ধায সো রাজগহে পরিসতি এৰং ৰাচং ভাসতীতিআদি ৰুত্তং. তত্থ অঞ্ঞাতোতি ঞাতো অৰবুদ্ধো, পাকটং কত্ৰা উগ্গহিতোতি দীপেতি. অঞ্ঞাযাতি জানিত্ৰা. অপক্কন্তোতি সলিঙ্গেনেৰ অপক্কন্তো. সচে হি সমণস্স গোতমস্স সাসনে কোচি সারো অভৰিস্স, নাহং অপক্কমিস্সং. তস্স পন সাসনং অসারং নিস্সারং, আৰট্টনিমাযং ওসারেত্ৰা সমণা লোকং খাদন্তীতি এৰমত্থং দীপেন্তো এৰমাহ.

অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূতি অথ এৰং তস্মিং পরিব্বাজকে ভাসমানে অরঞ্ঞৰাসিনো পঞ্চসতা ভিক্খূ ‘‘অসুকট্ঠানং নাম সত্থা পিণ্ডায চরিতুং গতো’’তি অজানন্তা ভিক্খাচারৰেলাযং রাজগহং পিণ্ডায পৰিসিংসু. তে সন্ধাযেতং ৰুত্তং. অস্সোসুন্তি সুণিংসু. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি ‘‘ইমং কারণং দসবলস্স আরোচেস্সামা’’তি উপসঙ্কমিংসু.

সিপ্পিনিকাতীরন্তি সিপ্পিনিকাতি এৰংনামিকায নদিযা তীরং. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেনাতি কাযঙ্গৰাচঙ্গানি অচোপেত্ৰা অব্ভন্তরে খন্তিং ধারেত্ৰা চিত্তেনেৰ অধিৰাসেসীতি অত্থো. এৰং অধিৰাসেত্ৰা পুন চিন্তেসি – ‘‘কিং নু খো অজ্জ মযা সরভস্স ৰাদং মদ্দিতুং গচ্ছন্তেন এককেন গন্তব্বং, উদাহু ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতেনা’’তি. অথস্স এতদহোসি – সচাহং ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো গমিস্সামি, মহাজনো এৰং চিন্তেস্সতি – ‘‘সমণো গোতমো ৰাদুপ্পত্তিট্ঠানং গচ্ছন্তো পক্খং উক্খিপিত্ৰা গন্ত্ৰা পরিসবলেন উপ্পন্নং ৰাদং মদ্দতি, পরৰাদীনং সীসং উক্খিপিতুং ন দেতী’’তি. ন খো পন ময্হং উপ্পন্নে ৰাদে পরং গহেত্ৰা মদ্দনকিচ্চং অত্থি, অহমেৰ গন্ত্ৰা মদ্দিস্সামি. অনচ্ছরিযং চেতং য্ৰাহং ইদানি বুদ্ধভূতো অত্তনো উপ্পন্নং ৰাদং মদ্দেয্যং, চরিযং চরণকালে অহেতুকপটিসন্ধিযং নিব্বত্তেনাপি হি মযা ৰহিতব্বং ধুরং অঞ্ঞো ৰহিতুং সমত্থো নাম নাহোসি. ইমস্স পনত্থস্স সাধনত্থং –

‘‘যতো যতো গরু ধুরং, যতো গম্ভীরৰত্তনী;

তদাস্সু কণ্হং যুঞ্জেন্তি, স্ৰাস্সু তং ৰহতে ধুর’’ন্তি. (জা. ১.১.২৯) –

ইদং কণ্হজাতকং আহরিতব্বং. অতীতে কির একো সত্থৰাহো একিস্সা মহল্লিকায গেহে নিৰাসং গণ্হি. অথস্স একিস্সা ধেনুযা রত্তিভাগসমনন্তরে গব্ভৰুট্ঠানং অহোসি. সা একং ৰচ্ছকং ৰিজাযি. মহল্লিকায ৰচ্ছকং দিট্ঠকালতো পট্ঠায পুত্তসিনেহো উদপাদি. পুনদিৰসে সত্থৰাহপুত্তো – ‘‘তৰ গেহৰেতনং গণ্হাহী’’তি আহ. মহল্লিকা ‘‘ময্হং অঞ্ঞেন কিচ্চং ন অত্থি, ইমমেৰ ৰচ্ছকং দেহী’’তি আহ. গণ্হ, অম্মাতি. সা তং গণ্হিত্ৰা খীরং পাযেত্ৰা যাগুভত্ততিণাদীনি দদমানা পোসেসি. সো ৰুদ্ধিমন্ৰায পরিপুণ্ণরূপো বলৰীরিযসম্পন্নো অহোসি সম্পন্নাচারো, কাল়কো নাম নামেন. অথেকস্স সত্থৰাহস্স পঞ্চহি সকটসতেহি আগচ্ছন্তস্স উদকভিন্নট্ঠানে সকটচক্কং লগ্গি. সো দসপি ৰীসম্পি তিংসম্পি যোজেত্ৰা নীহরাপেতুং অসক্কোন্তো কাল়কং উপসঙ্কমিত্ৰা আহ – ‘‘তাত, তৰ ৰেতনং দস্সামি, সকটং মে উক্খিপিত্ৰা দেহী’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা তং আদায – ‘‘অঞ্ঞো ইমিনা সদ্ধিং ধুরং ৰহিতুং সমত্থো নত্থী’’তি ধুরসকটে যোত্তং বন্ধিত্ৰা তং এককংযেৰ যোজেসি. সো তং সকটং উক্খিপিত্ৰা থলে পতিট্ঠাপেত্ৰা এতেনেৰ নিহারেন পঞ্চ সকটসতানি নীহরি. সো সব্বপচ্ছিমসকটং নীহরিত্ৰা মোচিযমানো ‘‘সু’’ন্তি কত্ৰা সীসং উক্খিপি.

সত্থৰাহো ‘‘অযং এত্তকানি সকটানি উক্খিপন্তো এৰং ন অকাসি, ৰেতনত্থং মঞ্ঞে করোতী’’তি সকটগণনায কহাপণে গহেত্ৰা পঞ্চসতভণ্ডিকং তস্স গীৰায বন্ধাপেসি. সো অঞ্ঞেসং অত্তনো সন্তিকং অল্লীযিতুং অদেন্তো উজুকং গেহমেৰ অগমাসি. মহল্লিকা দিস্ৰা মোচেত্ৰা কহাপণভাৰং ঞত্ৰা ‘‘কস্মা, পুত্ত, এৰমকাসি, মা ত্ৰং ‘মযা কম্মং কত্ৰা আভতেন অযং জীৰিস্সতী’তি সঞ্ঞমকাসী’’তি ৰত্ৰা গোণং উণ্হোদকেন ন্হাপেত্ৰা তেলেন অব্ভঞ্জিত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায পুন মা এৰমকাসী’’তি ওৰদি. এৰং সত্থা ‘‘চরিযং চরণকালে অহেতুকপটিসন্ধিযং নিব্বত্তেনাপি হি মযা ৰহিতব্বধুরং অঞ্ঞো ৰহিতুং সমত্থো নাম নাহোসী’’তি চিন্তেত্ৰা এককোৰ অগমাসি. তং দস্সেতুং অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতিআদি ৰুত্তং.

তত্থ পটিসল্লানাতি পুথুত্তারম্মণেহি চিত্তং পটিসংহরিত্ৰা সল্লানতো, ফলসমাপত্তিতোতি অত্থো. তেনুপসঙ্কমীতি পরিব্বাজকেসু সকলনগরে পকাসনীযকম্মং কত্ৰা নগরা নিক্খম্ম পরিব্বাজকারামে সন্নিপতিত্ৰা ‘‘সচে, আৰুসো সরভ, সমণো গোতমো আগমিস্সতি, কিং করিস্সসী’’তি. সমণে গোতমে একং করোন্তে অহং দ্ৰে করিস্সামি, দ্ৰে করোন্তে চত্তারি, চত্তারি করোন্তে পঞ্চ, পঞ্চ করোন্তে দস, দস করোন্তে ৰীসতি, ৰীসতি করোন্তে তিংসং, তিংসং করোন্তে চত্তালীসং, চত্তালীসং করোন্তে পঞ্ঞাসং, পঞ্ঞাসং করোন্তে সতং, সতং করোন্তে সহস্সং করিস্সামীতি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং সীহনাদকথং সমুট্ঠাপেত্ৰা নিসিন্নেসু উপসঙ্কমি.

উপসঙ্কমন্তো পন যস্মা পরিব্বাজকারামস্স নগরমজ্ঝেনেৰ মগ্গো, তস্মা সুরত্তদুপট্টং নিৰাসেত্ৰা সুগতমহাচীৰরং পারুপিত্ৰা ৰিস্সট্ঠবলো রাজা ৰিয এককোৰ নগরমজ্ঝেন অগমাসি. মিচ্ছাদিট্ঠিকা দিস্ৰা ‘‘পরিব্বাজকা সমণস্স গোতমস্স পকাসনীযকম্মং করোন্তা অৰণ্ণং পত্থরিংসু, সো এতে অনুৰত্তিত্ৰা সঞ্ঞাপেতুং গচ্ছতি মঞ্ঞে’’তি অনুবন্ধিংসু. সম্মাদিট্ঠিকাপি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো পত্তচীৰরং আদায এককোৰ নিক্খন্তো, অজ্জ সরভেন সদ্ধিং মহাধম্মসঙ্গামো ভৰিস্সতি. মযম্পি তস্মিং সমাগমে কাযসক্খিনো ভৰিস্সামা’’তি অনুবন্ধিংসু. সত্থা পস্সন্তস্সেৰ মহাজনস্স পরিব্বাজকারামং উপসঙ্কমি.

পরিব্বাজকা রুক্খানং খন্ধৰিটপসাখন্তরেহি সমুগ্গচ্ছন্তা ছব্বণ্ণঘনবুদ্ধরস্মিযো দিস্ৰা ‘‘অঞ্ঞদা এৰরূপো ওভাসো নাম নত্থি, কিং নু খো এত’’ন্তি উল্লোকেত্ৰা ‘‘সমণো গোতমো আগচ্ছতী’’তি আহংসু. তং সুত্ৰাৰ সরভো জাণুকন্তরে সীসং ঠপেত্ৰা অধোমুখো নিসীদি. এৰং তস্মিং সমযে ভগৰা তং আরামং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. তথাগতো হি জম্বুদীপতলে অগ্গকুলে জাতত্তা অগ্গাসনারহোতিস্স সব্বত্থ আসনং পঞ্ঞত্তমেৰ হোতি. এৰং পঞ্ঞত্তে মহারহে বুদ্ধাসনে নিসীদি.

তে পরিব্বাজকা সরভং পরিব্বাজকং এতদৰোচুন্তি সম্মাসম্বুদ্ধে কির সরভেন সদ্ধিং এত্তকং কথেন্তেযেৰ ভিক্খুসঙ্ঘো সত্থু পদানুপদিকো হুত্ৰা পরিব্বাজকারামং সম্পাপুণি, চতস্সোপি পরিসা পরিব্বাজকারামেযেৰ ওসরিংসু. ততো তে পরিব্বাজকা ‘‘অচ্ছরিযং সমণস্স গোতমস্স কম্মং, সকলনগরং ৰিচরিত্ৰা অৰণ্ণং পত্থরিত্ৰা পকাসনীযকম্মং কত্ৰা আগতানং ৰেরীনং পটিসত্তূনং পচ্চামিত্তানং সন্তিকং আগন্ত্ৰা থোকম্পি ৰিগ্গাহিককথং ন কথেসি, আগতকালতো পট্ঠায সতপাকতেলেন মক্খেন্তো ৰিয অমতপানং পাযেন্তো ৰিয মধুরকথং কথেতী’’তি সব্বেপি সম্মাসম্বুদ্ধং অনুৰত্তন্তা এতদৰোচুং.

যাচেয্যাসীতি আযাচেয্যাসি পত্থেয্যাসি পিহেয্যাসি. তুণ্হীভূতোতি তুণ্হীভাৰং উপগতো. মঙ্কুভূতোতি নিত্তেজতং আপন্নো. পত্তক্খন্ধোতি ওনতগীৰো. অধোমুখোতি হেট্ঠামুখো. সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতোতি ‘‘অহং সম্মাসম্বুদ্ধো, সব্বে ধম্মা মযা অভিসম্বুদ্ধা’’তি এৰং পটিজানতো তৰ. অনভিসম্বুদ্ধাতি ইমে নাম ধম্মা তযা অনভিসম্বুদ্ধা. তত্থাতি তেসু অনভিসম্বুদ্ধাতি এৰং দস্সিতধম্মেসু. অঞ্ঞেন ৰা অঞ্ঞং পটিচরিস্সতীতি অঞ্ঞেন ৰা ৰচনেন অঞ্ঞং ৰচনং পটিচ্ছাদেস্সতি, অঞ্ঞং পুচ্ছিতো অঞ্ঞং কথেস্সতীতি অধিপ্পাযো. বহিদ্ধা কথং অপনামেস্সতীতি বহিদ্ধা অঞ্ঞং আগন্তুককথং আহরন্তো পুরিমকথং অপনামেস্সতি. অপ্পচ্চযন্তি অনভিরদ্ধিং অতুট্ঠাকারং পাতুকরিস্সতীতি পাকটং করিস্সতি. এত্থ চ অপ্পচ্চযেন দোমনস্সং ৰুত্তং, পুরিমেহি দ্ৰীহি মন্দবলৰভেদো কোধোযেৰ.

এৰং ভগৰা পঠমৰেসারজ্জেন সীহনাদং নদিত্ৰা পুন দুতিযাদীহি নদন্তো যো খো মং পরিব্বাজকাতিআদিমাহ. তত্থ যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতোতি যস্স মগ্গস্স ৰা ফলস্স ৰা অত্থায তযা চতুসচ্চধম্মো দেসিতো. সো ন নিয্যাতীতি সো ধম্মো ন নিয্যাতি ন নিগ্গচ্ছতি, ন তং অত্থং সাধেতীতি ৰুত্তং হোতি. তক্করস্সাতি যো নং করোতি, তস্স পটিপত্তিপূরকস্স পুগ্গলস্সাতি অত্থো. সম্মা দুক্খক্খযাযাতি হেতুনা নযেন কারণেন সকলস্স ৰট্টদুক্খস্স খযায. অথ ৰা যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতোতি যস্স তে অত্থায ধম্মো দেসিতো. সেয্যথিদং – রাগপটিঘাতত্থায অসুভকম্মট্ঠানং, দোসপটিঘাতত্থায মেত্তাভাৰনা, মোহপটিঘাতত্থায পঞ্চ ধম্মা, ৰিতক্কুপচ্ছেদায আনাপানস্সতি. সো ন নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযাতি সো ধম্মো যো নং যথাদেসিতং করোতি, তস্স তক্করস্স সম্মা হেতুনা নযেন কারণেন ৰট্টদুক্খক্খযায ন নিয্যাতি ন নিগ্গচ্ছতি, তং অত্থং ন সাধেতীতি অযমেত্থ অত্থো. সেয্যথাপি সরভো পরিব্বাজকোতি যথা অযং সরভো পরিব্বাজকো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসিন্নো, এৰং নিসীদিস্সতীতি.

এৰং তীহি পদেহি সীহনাদং নদিত্ৰা দেসনং নিৰত্তেন্তস্সেৰ তথাগতস্স তস্মিং ঠানে সন্নিপতিতা চতুরাসীতিপাণসহস্সপরিমাণা পরিসা অমতপানং পিৰি, সত্থা পরিসায অমতপানস্স পীতভাৰং ঞত্ৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পক্কামি. তমত্থং দস্সেতুং অথ খো ভগৰাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ সীহনাদন্তি সেট্ঠনাদং অভীতনাদং অপ্পটিনাদং. ৰেহাসং পক্কামীতি অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অধিট্ঠায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন আকাসং পক্খন্দি. এৰং পক্খন্দো চ পন তংখণঞ্ঞেৰ গিজ্ঝকূটমহাৰিহারে পতিট্ঠাসি.

ৰাচায সন্নিতোদকেনাতি ৰচনপতোদেন. সঞ্জম্ভরিমকংসূতি সম্ভরিতং নিরন্তরফুটং অকংসু, উপরি ৰিজ্ঝিংসূতি ৰুত্তং হোতি. ব্রহারঞ্ঞেতি মহারঞ্ঞে. সীহনাদং নদিস্সামীতি সীহস্স নদতো আকারং দিস্ৰা ‘‘অযম্পি তিরচ্ছানগতো, অহম্পি, ইমস্স চত্তারো পাদা, ময্হম্পি, অহম্পি এৰমেৰ সীহনাদং নদিস্সামী’’তি চিন্তেসি. সো সীহস্স সম্মুখা নদিতুং অসক্কোন্তো তস্মিং গোচরায পক্কন্তে এককো নদিতুং আরভি. অথস্স সিঙ্গালসদ্দোযেৰ নিচ্ছরি. তেন ৰুত্তং – সিঙ্গালকংযেৰ নদতীতি. ভেরণ্ডকন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. অপিচ ভিন্নস্সরং অমনাপসদ্দং নদতীতি ৰুত্তং হোতি. এৰমেৰ খো ত্ৰন্তি ইমিনা ওপম্মেন পরিব্বাজকা তথাগতং সীহসদিসং কত্ৰা সরভং সিঙ্গালসদিসং অকংসু. অম্বুকসঞ্চরীতি খুদ্দককুক্কুটিকা. পুরিসকরৰিতং রৰিস্সামীতি মহাকুক্কুটং রৰন্তং দিস্ৰা ‘‘ইমস্সপি দ্ৰে পাদা দ্ৰে পক্খা, ময্হম্পি তথেৰ, অহম্পি এৰরূপং রৰিতং রৰিস্সামী’’তি সা তস্স সম্মুখা রৰিতুং অসক্কোন্তী তস্মিং পক্কন্তে রৰমানা কুক্কুটিকারৰংযেৰ রৰি. তেন ৰুত্তং – অম্বুকসঞ্চরিরৰিতংযেৰ রৰতীতি. উসভোতি গোণো. সুঞ্ঞাযাতি তুচ্ছায জেট্ঠকৰসভেহি ৰিরহিতায. গম্ভীরং নদিতব্বং মঞ্ঞতীতি জেট্ঠকৰসভস্স নাদসদিসং গম্ভীরনাদং নদিতব্বং মঞ্ঞতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

৫. কেসমুত্তিসুত্তৰণ্ণনা

৬৬. পঞ্চমে কালামানং নিগমোতি কালামা নাম খত্তিযা, তেসং নিগমো. কেসমুত্তিযাতি কেসমুত্তনিগমৰাসিনো. উপসঙ্কমিংসূতি সপ্পিনৰনীতাদিভেসজ্জানি চেৰ অট্ঠৰিধপানকানি চ গাহাপেত্ৰা উপসঙ্কমিংসু. সকংযেৰ ৰাদং দীপেন্তীতি অত্তনোযেৰ লদ্ধিং কথেন্তি. জোতেন্তীতি পকাসেন্তি. খুংসেন্তীতি ঘট্টেন্তি. ৰম্ভেন্তীতি অৰজানন্তি. পরিভৰন্তীতি লামকং করোন্তি. ওমক্খিং করোন্তীতি উক্খিত্তকং করোন্তি, উক্খিপিত্ৰা ছড্ডেন্তি. অপরেপি, ভন্তেতি সো কির অটৰিমুখে গামো, তস্মা তত্থ অটৰিং অতিক্কন্তা চ অতিক্কমিতুকামা চ ৰাসং কপ্পেন্তি. তেসুপি পঠমং আগতা অত্তনো লদ্ধিং দীপেত্ৰা পক্কমিংসু, পচ্ছা আগতা ‘‘কিং তে জানন্তি, অম্হাকং অন্তেৰাসিকা তে, অম্হাকং সন্তিকে কিঞ্চি কিঞ্চি সিপ্পং উগ্গণ্হিংসূ’’তি অত্তনো লদ্ধিং দীপেত্ৰা পক্কমিংসু. কালামা একলদ্ধিযম্পি সণ্ঠহিতুং ন সক্খিংসু. তে এতমত্থং দীপেত্ৰা ভগৰতো এৰমারোচেত্ৰা তেসং নো, ভন্তেতিআদিমাহংসু. তত্থ হোতেৰ কঙ্খাতি হোতিযেৰ কঙ্খা. ৰিচিকিচ্ছাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. অলন্তি যুত্তং.

মা অনুস্সৰেনাতি অনুস্সৰকথাযপি মা গণ্হিত্থ. মা পরম্পরাযাতি পরম্পরকথাযপি মা গণ্হিত্থ. মা ইতিকিরাযাতি এৰং কির এতন্তি মা গণ্হিত্থ. মা পিটকসম্পদানেনাতি অম্হাকং পিটকতন্তিযা সদ্ধিং সমেতীতি মা গণ্হিত্থ. মা তক্কহেতূতি তক্কগ্গাহেনপি মা গণ্হিত্থ. মা নযহেতূতি নযগ্গাহেনপি মা গণ্হিত্থ. মা আকারপরিৰিতক্কেনাতি সুন্দরমিদং কারণন্তি এৰং কারণপরিৰিতক্কেনপি মা গণ্হিত্থ. মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযাতি অম্হাকং নিজ্ঝাযিত্ৰা খমিত্ৰা গহিতদিট্ঠিযা সদ্ধিং সমেতীতিপি মা গণ্হিত্থ. মা ভব্বরূপতাযাতি অযং ভিক্খু ভব্বরূপো, ইমস্স কথং গহেতুং যুত্তন্তিপি মা গণ্হিত্থ. মা সমণো নো গরূতি অযং সমণো অম্হাকং গরু, ইমস্স কথং গহেতুং যুত্তন্তিপি মা গণ্হিত্থ. সমত্তাতি পরিপুণ্ণা. সমাদিন্নাতি গহিতা পরামট্ঠা. যংস হোতীতি যং কারণং তস্স পুগ্গলস্স হোতি. অলোভাদযো লোভাদিপটিপক্খৰসেন ৰেদিতব্বা. ৰিগতাভিজ্ঝোতিআদীহি মেত্তায পুব্বভাগো কথিতো.

ইদানি মেত্তাদিকং কম্মট্ঠানং কথেন্তো মেত্তাসহগতেনাতিআদিমাহ. তত্থ কম্মট্ঠানকথায ৰা ভাৰনানযে ৰা পাল়িৰণ্ণনায ৰা যং ৰত্তব্বং সিযা, তং সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২৪০) ৰুত্তমেৰ. এৰং অৰেরচিত্তোতি এৰং অকুসলৰেরস্স চ পুগ্গলৰেরিনো চ নত্থিতায অৰেরচিত্তো. অব্যাবজ্ঝচিত্তোতি কোধচিত্তস্স অভাৰেন নিদ্দুক্খচিত্তো. অসংকিলিট্ঠচিত্তোতি কিলেসস্স নত্থিতায অসংকিলিট্ঠচিত্তো. ৰিসুদ্ধচিত্তোতি কিলেসমলাভাৰেন ৰিসুদ্ধচিত্তো হোতীতি অত্থো. তস্সাতি তস্স এৰরূপস্স অরিযসাৰকস্স. অস্সাসাতি অৰস্সযা পতিট্ঠা. সচে খো পন অত্থি পরো লোকোতি যদি ইমম্হা লোকা পরলোকো নাম অত্থি. অথাহং কাযস্স ভেদা পরম্মরণা…পে… উপপজ্জিস্সামীতি অত্থেতং কারণং, যেনাহং কাযস্স ভেদা পরম্মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জিস্সামীতি এৰং সব্বত্থ নযো ৰেদিতব্বো. অনীঘন্তি নিদ্দুক্খং. সুখিন্তি সুখিতং. উভযেনেৰ ৰিসুদ্ধং অত্তানং সমনুপস্সামীতি যঞ্চ পাপং ন করোমি, যঞ্চ করোতোপি ন করীযতি, ইমিনা উভযেনাপি ৰিসুদ্ধং অত্তানং সমনুপস্সামি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

৬. সাল়্হসুত্তৰণ্ণনা

৬৭. ছট্ঠে মিগারনত্তাতি মিগারসেট্ঠিনো নত্তা. সেখুনিযনত্তাতি সেখুনিযসেট্ঠিনো নত্তা. উপসঙ্কমিংসূতি ভুত্তপাতরাসা দাসকম্মকরপরিৰুতা উপসঙ্কমিংসু. তেসং কির পুরেভত্তে পুব্বণ্হসমযেযেৰ গেহে একো পঞ্হো সমুট্ঠিতো, তং পন কথেতুং ওকাসো নাহোসি. তে ‘‘তং পঞ্হং সোস্সামা’’তি থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা তুণ্হী নিসীদিংসু. থেরো ‘‘গামে তং সমুট্ঠিতং পঞ্হং সোতুং আগতা ভৰিস্সন্তী’’তি তেসং মনং ঞত্ৰা তমেৰ পঞ্হং আরভন্তো এথ তুম্হে সাল়্হাতিআদিমাহ. তত্থ অত্থি লোভোতি লুব্ভনসভাৰো লোভো নাম অত্থীতি পুচ্ছতি. অভিজ্ঝাতি খো অহং সাল়্হা এতমত্থং ৰদামীতি এতং লোভসঙ্খাতং অত্থং অহং ‘‘অভিজ্ঝা’’তি ৰদামি, ‘‘তণ্হা’’তি ৰদামীতি সমুট্ঠিতপঞ্হস্স অত্থং দীপেন্তো আহ. এৰং সব্বৰারেসু নযো নেতব্বো.

সো এৰং পজানাতীতি সো চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা ঠিতো অরিযসাৰকো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ৰিপস্সনং আরভন্তো এৰং পজানাতি. অত্থি ইদন্তি অত্থি দুক্খসচ্চসঙ্খাতং খন্ধপঞ্চকং নামরূপৰসেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পজানন্তো এস ‘‘এৰং পজানাতি অত্থি ইদ’’ন্তি ৰুত্তো. হীনন্তি সমুদযসচ্চং. পণীতন্তি মগ্গসচ্চং. ইমস্স সঞ্ঞাগতস্স উত্তরি নিস্সরণন্তি ইমস্স ৰিপস্সনাসঞ্ঞাসঙ্খাতস্স সঞ্ঞাগতস্স উত্তরি নিস্সরণং নাম নিব্বানং, তমত্থীতি ইমিনা নিরোধসচ্চং দস্সেতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণন্তি একূনৰীসতিৰিধং পচ্চৰেক্খণঞাণং কথিতং. অহু পুব্বে লোভোতি পুব্বে মে লোভো অহোসি. তদহু অকুসলন্তি তং অকুসলং নাম অহোসি, তদা ৰা অকুসলং নাম অহোসি. ইচ্চেতং কুসলন্তি ইতি এতং কুসলং, তস্সেৰ অকুসলস্স নত্থিভাৰং কুসলং খেমন্তি সন্ধায ৰদতি. নিচ্ছাতোতি নিত্তণ্হো. নিব্বুতোতি অব্ভন্তরে সন্তাপকরানং কিলেসানং অভাৰেন নিব্বুতো. সীতিভূতোতি সীতলীভূতো. সুখপ্পটিসংৰেদীতি কাযিকচেতসিকস্স সুখস্স পটিসংৰেদিতা. ব্রহ্মভূতেনাতি সেট্ঠভূতেন. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

৭. কথাৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা

৬৮. সত্তমে কথাৰত্থূনীতি কথাকারণানি, কথায ভূমিযো পতিট্ঠাযোতি অত্থো. অতীতং ৰা, ভিক্খৰে, অদ্ধানন্তি অতীতমদ্ধানং নাম কালোপি ৰট্টতি খন্ধাপি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ অতীতে কস্সপো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো অহোসি, তস্স কিকী নাম কাসিকরাজা অগ্গুপট্ঠাকো অহোসি, ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি আযু অহোসীতি ইমিনা নযেন কথেন্তো অতীতং আরব্ভ কথং কথেতি নাম. অনাগতে মেত্তেয্যো নাম বুদ্ধো ভৰিস্সতি, তস্স সঙ্খো নাম রাজা অগ্গুপট্ঠাকো ভৰিস্সতি, অসীতি ৰস্সসহস্সানি আযু ভৰিস্সতীতি ইমিনা নযেন কথেন্তো অনাগতং আরব্ভ কথং কথেতি নাম. এতরহি অসুকো নাম রাজা ধম্মিকোতি ইমিনা নযেন কথেন্তো পচ্চুপ্পন্নং আরব্ভ কথং কথেতি নাম.

কথাসম্পযোগেনাতি কথাসমাগমেন. কচ্ছোতি কথেতুং যুত্তো. অকচ্ছোতি কথেতুং ন যুত্তো. একংসব্যাকরণীযং পঞ্হন্তিআদীসু, ‘‘চক্খু, অনিচ্চ’’ন্তি পুট্ঠেন, ‘‘আম, অনিচ্চ’’ন্তি একংসেনেৰ ব্যাকাতব্বং. এসেৰ নযো সোতাদীসু. অযং একংসব্যাকরণীযো পঞ্হো. ‘‘অনিচ্চং নাম চক্খূ’’তি পুট্ঠেন পন ‘‘ন চক্খুমেৰ, সোতম্পি অনিচ্চং, ঘানম্পি অনিচ্চ’’ন্তি এৰং ৰিভজিত্ৰা ব্যাকাতব্বং. অযং ৰিভজ্জব্যাকরণীযো পঞ্হো. ‘‘যথা চক্খু, তথা সোতং. যথা সোতং, তথা চক্খূ’’তি পুট্ঠেন ‘‘কেনট্ঠেন পুচ্ছসী’’তি পটিপুচ্ছিত্ৰা ‘‘দস্সনট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৰুত্তে ‘‘ন হী’’তি ব্যাকাতব্বং. ‘‘অনিচ্চট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৰুত্তে, ‘‘আমা’’তি ব্যাকাতব্বং. অযং পটিপুচ্ছাব্যাকরণীযো পঞ্হো. ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তিআদীনি পুট্ঠেন পন ‘‘অব্যাকতমেতং ভগৰতা’’তি ঠপেতব্বো, এস পঞ্হো ন ব্যাকাতব্বো. অযং ঠপনীযো পঞ্হো.

ঠানাঠানে ন সণ্ঠাতীতি কারণাকারণে ন সণ্ঠাতি. তত্রাযং নযো – সস্সতৰাদী যুত্তেন কারণেন পহোতি উচ্ছেদৰাদিং নিগ্গহেতুং, উচ্ছেদৰাদী তেন নিগ্গয্হমানো ‘‘কিং পনাহং উচ্ছেদং ৰদামী’’তি সস্সতৰাদিভাৰমেৰ দীপেতি, অত্তনো ৰাদে পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি. এৰং উচ্ছেদৰাদিম্হি পহোন্তে সস্সতৰাদী, পুগ্গলৰাদিম্হি পহোন্তে সুঞ্ঞতৰাদী, সুঞ্ঞতৰাদিম্হি পহোন্তে পুগ্গলৰাদীতি এৰং ঠানাঠানে ন সণ্ঠাতি নাম.

পরিকপ্পে ন সণ্ঠাতীতি ইদং পঞ্হপুচ্ছনেপি পঞ্হকথনেপি লব্ভতি. কথং? একচ্চো হি ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি কণ্ঠং সোধেতি, সো ইতরেন ‘‘ইদং নাম ত্ৰং পুচ্ছিস্সসী’’তি ৰুত্তো ঞাতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘ন এতং, অঞ্ঞং পুচ্ছিস্সামী’’তি ৰদতি. পঞ্হং পুট্ঠোপি ‘‘পঞ্হং কথেস্সামী’’তি হনুং সংসোধেতি, সো ইতরেন ‘‘ইদং নাম কথেস্সসী’’তি ৰুত্তো ঞাতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘ন এতং, অঞ্ঞং কথেস্সামী’’তি ৰদতি. এৰং পরিকপ্পে ন সণ্ঠাতি নাম.

অঞ্ঞাতৰাদে ন সণ্ঠাতীতি অঞ্ঞাতৰাদে জানিতৰাদে ন সণ্ঠাতি. কথং? একচ্চো পঞ্হং পুচ্ছতি, তং ইতরো ‘‘মনাপো তযা পঞ্হো পুচ্ছিতো, কহং তে এস উগ্গহিতো’’তি ৰদতি. ইতরো পুচ্ছিতব্বনিযামেনেৰ পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰাপি তস্স কথায ‘‘অপঞ্হং নু খো পুচ্ছিত’’ন্তি ৰিমতিং করোতি. অপরো পঞ্হং পুট্ঠো কথেতি, তমঞ্ঞো ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো কথিতো, কত্থ তে উগ্গহিতো, পঞ্হং কথেন্তেন নাম এৰং কথেতব্বো’’তি ৰদতি. ইতরো কথেতব্বনিযামেনেৰ পঞ্হং কথেত্ৰাপি তস্স কথায ‘‘অপঞ্হো নু খো মযা কথিতো’’তি ৰিমতিং করোতি.

পটিপদায ন সণ্ঠাতীতি পটিপত্তিযং ন তিট্ঠতি, ৰত্তং অজানিত্ৰা অপুচ্ছিতব্বট্ঠানে পুচ্ছতীতি অত্থো. অযং পঞ্হো নাম চেতিযঙ্গণে পুচ্ছিতেন ন কথেতব্বো, তথা ভিক্খাচারমগ্গে গামং পিণ্ডায চরণকালে. আসনসালায নিসিন্নকালে যাগুং ৰা ভত্তং ৰা গহেত্ৰা নিসিন্নকালে পরিভুঞ্জিত্ৰা নিসিন্নকালে দিৰাৰিহারট্ঠানগমনকালেপি. দিৰাট্ঠানে নিসিন্নকালে পন ওকাসং কারেত্ৰাৰ পুচ্ছন্তস্স কথেতব্বো, অকারেত্ৰা পুচ্ছন্তস্স ন কথেতব্বো. ইদং ৰত্তং অজানিত্ৰা পুচ্ছন্তো পটিপদায ন সণ্ঠাতি নাম. এৰং সন্তাযং, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অকচ্ছো হোতীতি, ভিক্খৰে, এতং ইমস্মিং চ কারণে সতি অযং পুগ্গলো ন কথেতুং যুত্তো নাম হোতি.

ঠানাঠানে সণ্ঠাতীতি সস্সতৰাদী যুত্তেন কারণেন পহোতি উচ্ছেদৰাদিং নিগ্গহেতুং, উচ্ছেদৰাদী তেন নিগ্গয্হমানোপি ‘‘অহং তযা সতক্খত্তুং নিগ্গয্হমানোপি উচ্ছেদৰাদীযেৰা’’তি ৰদতি. ইমিনা নযেন সস্সতপুগ্গলসুঞ্ঞতৰাদাদীসুপি নযো নেতব্বো. এৰং ঠানাঠানে সণ্ঠাতি নাম. পরিকপ্পে সণ্ঠাতীতি ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি কণ্ঠং সোধেন্তো ‘‘ত্ৰং ইমং নাম পুচ্ছিস্সসী’’তি ৰুত্তে, ‘‘আম, এতংযেৰ পুচ্ছিস্সামী’’তি ৰদতি. পঞ্হং কথেস্সামীতি হনুং সংসোধেন্তোপি ‘‘ত্ৰং ইমং নাম কথেস্সসী’’তি ৰুত্তে, ‘‘আম, এতংযেৰ কথেস্সামী’’তি ৰদতি. এৰং পরিকপ্পে সণ্ঠাতি নাম.

অঞ্ঞাতৰাদে সণ্ঠাতীতি ইমং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো পুচ্ছিতো, পুচ্ছন্তেন নাম এৰং পুচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তে সম্পটিচ্ছতি, ৰিমতিং ন উপ্পাদেতি. পঞ্হং কথেত্ৰাপি ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো কথিতো, কথেন্তেন নাম এৰং কথেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তে সম্পটিচ্ছতি, ৰিমতিং ন উপ্পাদেতি. পটিপদায সণ্ঠাতীতি গেহে নিসীদাপেত্ৰা যাগুখজ্জকাদীনি দত্ৰা যাৰ ভত্তং নিট্ঠাতি, তস্মিং অন্তরে নিসিন্নো পঞ্হং পুচ্ছতি. সপ্পিআদীনি ভেসজ্জানি অট্ঠৰিধানি পানকানি ৰত্থচ্ছাদনমালাগন্ধাদীনি ৰা আদায ৰিহারং গন্ত্ৰা তানি দত্ৰা দিৰাট্ঠানং পৰিসিত্ৰা ওকাসং কারেত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছতি. এৰঞ্হি ৰত্তং ঞত্ৰা পুচ্ছন্তো পটিপদায সণ্ঠাতি নাম. তস্স পঞ্হং কথেতুং ৰট্টতি.