.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তরনিকাযে
তিকনিপাত-অট্ঠকথা
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. বালৰগ্গো
১. ভযসুত্তৰণ্ণনা
১. তিকনিপাতস্স পঠমে ভযানীতিআদীসু ভযন্তি চিত্তুত্রাসো. উপদ্দৰোতি অনেকগ্গতাকারো. উপসগ্গোতি উপসট্ঠাকারো তত্থ তত্থ লগ্গনাকারো.
তেসং এৰং নানত্তং ৰেদিতব্বং – পব্বতৰিসমনিস্সিতা চোরা জনপদৰাসীনং পেসেন্তি – ‘‘মযং অসুকদিৰসে নাম তুম্হাকং গামং পহরিস্সামা’’তি. তে তং পৰত্তিং সুতকালতো পট্ঠায ভযং সন্তাসং আপজ্জন্তি. অযং চিত্তুত্রাসো নাম. ‘‘যথা নো তে চোরা কুপিতা অনত্থম্পি আৰহেয্যু’’ন্তি হত্থসারং গহেত্ৰা দ্ৰিপদচতুপ্পদেহি সদ্ধিং অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা তত্থ তত্থ ভূমিযং নিপজ্জন্তি ডংসমকসাদীহি খজ্জমানা, গুম্বন্তরানি পৰিসন্তা খাণুকণ্টকে মদ্দন্তি. তেসং এৰং ৰিচরন্তানং ৰিক্খিত্তভাৰো অনেকগ্গতাকারো নাম. ততো চোরেসু যথাৰুত্তে দিৰসে অনাগচ্ছন্তেসু ‘‘তুচ্ছকসাসনং ভৰিস্সতি, গামং পৰিসিস্সামা’’তি সপরিক্খারা গামং পৰিসন্তি. অথ তেসং পৰিট্ঠভাৰং ঞত্ৰা গামং পরিৰারেত্ৰা দ্ৰারে অগ্গিং দত্ৰা মনুস্সে ঘাতেত্ৰা চোরা সব্বং ৰিভৰং ৰিলুম্পিত্ৰা গচ্ছন্তি. তেসু ঘাতিতাৰসেসা অগ্গিং নিব্বাপেত্ৰা কোট্ঠকচ্ছাযাভিত্তিচ্ছাযাদীসু তত্থ তত্থ লগ্গিত্ৰা নিসীদন্তি নট্ঠং অনুসোচমানা. অযং উপসট্ঠাকারো লগ্গনাকারো নাম.
নল়াগারাতি নল়েহি ছন্নপটিচ্ছন্নঅগারা. সেসসম্ভারা পনেত্থ রুক্খমযা হোন্তি. তিণাগারেপি এসেৰ নযো. কূটাগারানীতি কূটসঙ্গহিতানি অগারানি. উল্লিত্তাৰলিত্তানীতি অন্তো চ বহি চ লিত্তানি. নিৰাতানীতি নিৰারিতৰাতপ্পৰেসানি. ফুসিতগ্গল়ানীতি ছেকেহি ৰড্ঢকীহি কতত্তা পিট্ঠসঙ্ঘাটম্হি সুট্ঠু ফুসিতকৰাটানি. পিহিতৰাতপানানীতি যুত্তৰাতপানানি. ইমিনা পদদ্ৰযেন কৰাটৰাতপানানং নিচ্চপিহিততং অকথেত্ৰা সম্পত্তিযেৰ কথিতা. ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে পন তানি পিধীযন্তি চ ৰিৰরীযন্তি চ.
বালতো উপ্পজ্জন্তীতি বালমেৰ নিস্সায উপ্পজ্জন্তি. বালো হি অপণ্ডিতপুরিসো রজ্জং ৰা ওপরজ্জং ৰা অঞ্ঞং ৰা পন মহন্তং ঠানং পত্থেন্তো কতিপযে অত্তনা সদিসে ৰিধৰপুত্তে মহাধুত্তে গহেত্ৰা ‘‘এথ অহং তুম্হে ইস্সরে করিস্সামী’’তি পব্বতগহনাদীনি নিস্সায অন্তমন্তে গামে পহরন্তো দামরিকভাৰং জানাপেত্ৰা অনুপুব্বেন নিগমেপি জনপদেপি পহরতি. মনুস্সা গেহানি ছড্ডেত্ৰা খেমট্ঠানং পত্থযমানা পক্কমন্তি. তে নিস্সায ৰসন্তা ভিক্খূপি ভিক্খুনিযোপি অত্তনো অত্তনো ৰসনট্ঠানানি পহায পক্কমন্তি. গতগতট্ঠানে ভিক্খাপি সেনাসনম্পি দুল্লভং হোতি. এৰং চতুন্নম্পি পরিসানং ভযং আগতমেৰ হোতি. পব্বজ্জিতেসুপি দ্ৰে বালা ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদং পট্ঠপেত্ৰা চোদনং আরভন্তি. ইতি কোসম্বিৰাসিকানং ৰিয মহাকলহো উপ্পজ্জতি. চতুন্নং পরিসানং ভযং আগতমেৰ হোতীতি এৰং যানি কানিচি ভযানি উপ্পজ্জন্তি, সব্বানি তানি বালতো উপ্পজ্জন্তীতি যথানুসন্ধিনা দেসনং নিট্ঠপেসি.
২. লক্খণসুত্তৰণ্ণনা
২. দুতিযে কাযদ্ৰারাদিপৰত্তং কম্মং লক্খণং সঞ্জাননকারণং অস্সাতি কম্মলক্খণো. অপদানসোভনী পঞ্ঞাতি যা পঞ্ঞা নাম অপদানেন সোভতি, বালা চ পণ্ডিতা চ অত্তনো অত্তনো চরিতেনেৰ পাকটা হোন্তীতি অত্থো. বালেন হি গতমগ্গো রুক্খগচ্ছগামনিগমাদীনি ঝাপেত্ৰা গচ্ছন্তস্স ইন্দগ্গিনো গতমগ্গো ৰিয হোতি, ঝামট্ঠানমত্তমেৰ অঙ্গারমসিছারিকাসমাকুলং পঞ্ঞাযতি. পণ্ডিতেন গতমগ্গো কুসোব্ভাদযো পূরেত্ৰা ৰিৰিধসস্সসম্পদং আৰহমানেন চতুদীপিকমেঘেন গতমগ্গো ৰিয হোতি. যথা তেন গতমগ্গে উদকপূরানি চেৰ ৰিৰিধসস্সফলাফলানি চ তানি তানি ঠানানি পঞ্ঞাযন্তি, এৰং পণ্ডিতেন গতমগ্গে সম্পত্তিযোৰ পঞ্ঞাযন্তি নো ৰিপত্তিযোতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ.
৩. চিন্তীসুত্তৰণ্ণনা
৩. ততিযে বাললক্খণানীতি ‘‘বালো অয’’ন্তি এতেহি লক্খীযতি ঞাযতীতি বাললক্খণানি. তানেৰস্স সঞ্জাননকারণানীতি বালনিমিত্তানি. বালাপদানানীতি বালস্স অপদানানি. দুচ্চিন্তিতচিন্তীতি চিন্তযন্তো অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদস্সনৰসেন দুচ্চিন্তিতমেৰ চিন্তেতি. দুব্ভাসিতভাসীতি ভাসমানোপি মুসাৰাদাদিভেদং দুব্ভাসিতমেৰ ভাসতি. দুক্কটকম্মকারীতি করোন্তোপি পাণাতিপাতাদিৰসেন দুক্কটকম্মমেৰ করোতি. পণ্ডিতলক্খণানীতিআদি ৰুত্তানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং. সুচিন্তিতচিন্তীতিআদীনি চেত্থ মনোসুচরিতাদীনং ৰসেন যোজেতব্বানি.
৪. অচ্চযসুত্তৰণ্ণনা
৪. চতুত্থে অচ্চযং অচ্চযতো ন পস্সতীতি অত্তনো অপরাধং অপরাধতো ন পস্সতি. অচ্চযতো দিস্ৰা যথাধম্মং নপ্পটিকরোতীতি ‘‘অপরদ্ধং মযা’’তি ঞত্ৰাপি যো ধম্মো, তং ন করোতি, দণ্ডকম্মং আহরিত্ৰা অচ্চযং ন দেসেতি নক্খমাপেতি. অচ্চযং দেসেন্তস্স যথাধম্মং নপ্পটিগ্গণ্হাতীতি পরস্স ‘‘ৰিরদ্ধং মযা’’তি ঞত্ৰা দণ্ডকম্মং আহরিত্ৰা খমাপেন্তস্স নক্খমতি. সুক্কপক্খো ৰুত্তপটিপক্খতো ৰেদিতব্বো.
৫. অযোনিসোসুত্তৰণ্ণনা
৫. পঞ্চমে অযোনিসো পঞ্হং কত্তা হোতীতি ‘‘কতি নু খো, উদাযি, অনুস্সতিট্ঠানানী’’তি ৰুত্তে ‘‘পুব্বেনিৰাসো অনুস্সতিট্ঠানং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা লাল়ুদাযিত্থেরো ৰিয অনুপাযচিন্তায অপঞ্হমেৰ পঞ্হন্তি কত্তা হোতি. অযোনিসো পঞ্হং ৰিস্সজ্জেতা হোতীতি এৰং চিন্তিতং পন পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তোপি ‘‘ইধ, ভন্তে, ভিক্খু অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি. সেয্যথিদং, একম্পি জাতি’’ন্তিআদিনা নযেন সোযেৰ থেরো ৰিয অযোনিসো ৰিস্সজ্জেতা হোতি, অপঞ্হমেৰ পঞ্হন্তি কথেতি. পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহীতি এত্থ পদমেৰ অত্থস্স ব্যঞ্জনতো পদব্যঞ্জনং. তং অক্খরপারিপূরিং কত্ৰা দসৰিধং ব্যঞ্জনবুদ্ধিং অপরিহাপেত্ৰা ৰুত্তং পরিমণ্ডলং নাম হোতি, এৰরূপেহি পদব্যঞ্জনেহীতি অত্থো. সিলিট্ঠেহীতি পদসিলিট্ঠতায সিলিট্ঠেহি. উপগতেহীতি অত্থঞ্চ কারণঞ্চ উপগতেহি. নাব্ভনুমোদিতাতি এৰং যোনিসো সব্বং কারণসম্পন্নং কত্ৰাপি ৰিস্সজ্জিতং পরস্স পঞ্হং নাভিনুমোদতি নাভিনন্দতি সারিপুত্তত্থেরস্স পঞ্হং লাল়ুদাযিত্থেরো ৰিয. যথাহ –
‘‘অট্ঠানং খো এতং, আৰুসো সারিপুত্ত, অনৰকাসো, যং সো অতিক্কম্মেৰ কবল়ীকারাহারভক্খানং দেৰানং সহব্যতং অঞ্ঞতরং মনোমযং কাযং উপপন্নো সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপজ্জেয্যাপি ৰুট্ঠহেয্যাপি, নত্থেতং ঠান’’ন্তি (অ. নি. ৫.১৬৬).
যোনিসো পঞ্হং কত্তাতিআদীসু আনন্দত্থেরো ৰিয যোনিসোৰ পঞ্হং চিন্তেত্ৰা যোনিসো ৰিস্সজ্জিতা হোতি. থেরো হি ‘‘কতি নু খো, আনন্দ, অনুস্সতিট্ঠানানী’’তি পুচ্ছিতো ‘‘অযং পঞ্হো ভৰিস্সতী’’তি যোনিসো চিন্তেত্ৰা যোনিসো ৰিস্সজ্জেন্তো আহ – ‘‘ইধ, ভন্তে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… চতুত্থজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং, ভন্তে, অনুস্সতিট্ঠানং এৰংভাৰিতং এৰংবহুলীকতং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারায সংৰত্ততী’’তি. অব্ভনুমোদিতা হোতীতি তথাগতো ৰিয যোনিসো অব্ভনুমোদিতা হোতি. তথাগতো হি আনন্দত্থেরেন পঞ্হে ৰিস্সজ্জিতে ‘‘সাধু সাধু, আনন্দ, তেন হি ত্ৰং, আনন্দ, ইমম্পি ছট্ঠং অনুস্সতিট্ঠানং ধারেহি. ইধানন্দ, ভিক্খু সতোৰ অভিক্কমতি সতোৰ পটিক্কমতী’’তিআদিমাহ. ছট্ঠাদীনি উত্তানত্থানেৰ.
৯. খতসুত্তৰণ্ণনা
৯. নৰমে সুক্কপক্খো পুব্বভাগে দসহিপি কুসলকম্মপথেহি পরিচ্ছিন্নো, উপরি যাৰ অরহত্তমগ্গা লব্ভতি. বহুঞ্চ পুঞ্ঞং পসৰতীতি এত্থ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকপুঞ্ঞং কথিতং.
১০. মলসুত্তৰণ্ণনা
১০. দসমে দুস্সীলভাৰো দুস্সীল্যং, দুস্সীল্যমেৰ মলং দুস্সীল্যমলং. কেনট্ঠেন মলন্তি? অনুদহনট্ঠেন দুগ্গন্ধট্ঠেন কিলিট্ঠকরণট্ঠেন চ. তঞ্হি নিরযাদীসু অপাযেসু অনুদহতীতি অনুদহনট্ঠেনপি মলং. তেন সমন্নাগতো পুগ্গলো মাতাপিতূনম্পি সন্তিকে ভিক্খুসঙ্ঘস্সাপি অন্তরে বোধিচেতিযট্ঠানেসুপি জিগুচ্ছনীযো হোতি, সব্বদিসাসু চস্স ‘‘এৰরূপং কির তেন পাপকম্মং কত’’ন্তি অৰণ্ণগন্ধো ৰাযতীতি দুগ্গন্ধট্ঠেনপি মলং. তেন চ সমন্নাগতো পুগ্গলো গতগতট্ঠানে উপতাপঞ্চেৰ লভতি, কাযকম্মাদীনি চস্স অসুচীনি হোন্তি অপভস্সরানীতি কিলিট্ঠকরণট্ঠেনপি মলং. অপিচ তং দেৰমনুস্সসম্পত্তিযো চেৰ নিব্বানসম্পত্তিঞ্চ মিলাপেতীতি মিলাপনট্ঠেনপি মলন্তি ৰেদিতব্বং. ইস্সামলমচ্ছেরমলেসুপি এসেৰ নযো.
বালৰগ্গো পঠমো.
২. রথকারৰগ্গো
১. ঞাতসুত্তৰণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে ঞাতোতি পঞ্ঞাতো পাকটো. অননুলোমিকেতি সাসনস্স ন অনুলোমেতীতি অননুলোমিকং, তস্মিং অননুলোমিকে. কাযকম্মেতি পাণাতিপাতাদিম্হি কাযদুচ্চরিতে. ওল়ারিকং ৰা এতং, ন এৰরূপে সমাদপেতুং সক্কোতি. দিসা নমস্সিতুং ৰট্টতি, ভূতবলিং কাতুং ৰট্টতীতি এৰরূপে সমাদপেতি গণ্হাপেতি. ৰচীকম্মেপি মুসাৰাদাদীনি ওল়ারিকানি, অত্তনো সন্তকং পরস্স অদাতুকামেন ‘‘নত্থী’’তি অযং ৰঞ্চনমুসাৰাদো নাম ৰত্তুং ৰট্টতীতি এৰরূপে সমাদপেতি. মনোকম্মেপি অভিজ্ঝাদযো ওল়ারিকা, কম্মট্ঠানং ৰিসংৰাদেত্ৰা কথেন্তো পন অননুলোমিকেসু ধম্মেসু সমাদপেতি নাম দক্খিণৰিহারৰাসিত্থেরো ৰিয. তং কির থেরং একো উপট্ঠাকো অমচ্চপুত্তো উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘মেত্তাযন্তেন পঠমং কীদিসে পুগ্গলে মেত্তাযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছি. থেরো সভাগৰিসভাগং অনাচিক্খিত্ৰা ‘‘পিযপুগ্গলে’’তি আহ. তস্স চ ভরিযা পিযা হোতি মনাপা, সো তং আরব্ভ মেত্তাযন্তো উম্মাদং পাপুণি. কথং পনেস বহুজনঅহিতায পটিপন্নো হোতীতি? এৰরূপস্স হি সদ্ধিৰিহারিকাদযো চেৰ উপট্ঠাকাদযো চ তেসং আরক্খদেৰতা আদিং কত্ৰা তাসং তাসং মিত্তভূতা যাৰ ব্রহ্মলোকা সেসদেৰতা চ ‘‘অযং ভিক্খু ন অজানিত্ৰা করিস্সতী’’তি তেন কতমেৰ করোন্তি, এৰমেস বহুজনঅহিতায পটিপন্নো হোতি.
সুক্কপক্খে পাণাতিপাতা ৰেরমণিআদীনংযেৰ ৰসেন কাযকম্মৰচীকম্মানি ৰেদিতব্বানি. কম্মট্ঠানং পন অৰিসংৰাদেত্ৰা কথেন্তো অনুলোমিকেসু ধম্মেসু সমাদপেতি নাম কোল়িতৰিহারৰাসী চতুনিকাযিকতিস্সত্থেরো ৰিয. তস্স কির জেট্ঠভাতা নন্দাভযত্থেরো নাম পোতলিযৰিহারে ৰসন্তো একস্মিং রোগে সমুট্ঠিতে কনিট্ঠং পক্কোসাপেত্ৰা আহ – ‘‘আৰুসো, ময্হং সল্লহুকং কত্ৰা একং কম্মট্ঠানং কথেহী’’তি. কিং, ভন্তে, অঞ্ঞেন কম্মট্ঠানেন, কবল়ীকারাহারং পরিগ্গণ্হিতুং ৰট্টতীতি? কিমত্থিকো এস, আৰুসোতি? ভন্তে, কবল়ীকারাহারো উপাদারূপং, একস্মিঞ্চ উপাদারূপে দিট্ঠে তেৰীসতি উপাদারূপানি পাকটানি হোন্তীতি. সো ‘‘ৰট্টিস্সতি, আৰুসো, এত্তক’’ন্তি তং উয্যোজেত্ৰা কবল়ীকারাহারং পরিগ্গণ্হিত্ৰা উপাদারূপং সল্লক্খেত্ৰা ৰিৰট্টেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. অথ নং থেরং বহিৰিহারা অনিক্খন্তমেৰ পক্কোসিত্ৰা, ‘‘আৰুসো, মহাঅৰস্সযোসি ময্হং জাতো’’তি কনিট্ঠত্থেরস্স অত্তনা পটিলদ্ধগুণং আরোচেসি. বহুজনহিতাযাতি এতস্সপি হি সদ্ধিৰিহারিকাদযো ‘‘অযং ন অজানিত্ৰা করিস্সতী’’তি তেন কতমেৰ করোন্তীতি বহুজনহিতায পটিপন্নো নাম হোতীতি.
২. সারণীযসুত্তৰণ্ণনা
১২. দুতিযে খত্তিযস্সাতি জাতিযা খত্তিযস্স. মুদ্ধাৰসিত্তস্সাতি রাজাভিসেকেন মুদ্ধনি অভিসিত্তস্স. সারণীযানি ভৰন্তীতি সরিতব্বানি অসম্মুস্সনীযানি হোন্তি. জাতোতি নিব্বত্তো. যাৰজীৰং সারণীযন্তি দহরকালে জানিতুম্পি ন সক্কা, অপরভাগে পন মাতাপিতুআদীহি ঞাতকেহি ৰা দাসাদীহি ৰা ‘‘ত্ৰং অসুকজনপদে অসুকনগরে অসুকদিৰসে অসুকনক্খত্তে জাতো’’তি আচিক্খিতে সুত্ৰা ততো পট্ঠায যাৰজীৰং সরতি ন সম্মুস্সতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘যাৰজীৰং সারণীযং হোতী’’তি.
ইদং, ভিক্খৰে, দুতিযন্তি অভিসেকট্ঠানং নাম রঞ্ঞো বলৰতুট্ঠিকরং হোতি, তেনস্স তং যাৰজীৰং সারণীযং. সঙ্গামৰিজযট্ঠানেপি এসেৰ নযো. এত্থ পন সঙ্গামন্তি যুদ্ধং. অভিৰিজিনিত্ৰাতি জিনিত্ৰা সত্তুমদ্দনং কত্ৰা. তমেৰ সঙ্গামসীসন্তি তমেৰ সঙ্গামট্ঠানং. অজ্ঝাৰসতীতি অভিভৰিত্ৰা আৰসতি.
ইদানি যস্মা সম্মাসম্বুদ্ধস্স রঞ্ঞো জাতিট্ঠানাদীহি কত্তব্বকিচ্চং নত্থি, ইমস্মিং পন সাসনে তপ্পটিভাগে তযো পুগ্গলে দস্সেতুং ইদং কারণং আভতং, তস্মা তে দস্সেন্তো এৰমেৰ খো, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ অনগারিযং পব্বজিতো হোতীতি এত্থ চতুপারিসুদ্ধিসীলম্পি পব্বজ্জানিস্সিতমেৰাতি ৰেদিতব্বং. সারণীযং হোতীতি ‘‘অহং অসুকরট্ঠে অসুকজনপদে অসুকৰিহারে অসুকমাল়কে অসুকদিৰাট্ঠানে অসুকচঙ্কমে অসুকরুক্খমূলে পব্বজিতো’’তি এৰং যাৰজীৰং সরিতব্বমেৰ হোতি ন সম্মুস্সিতব্বং.
ইদং দুক্খন্তি এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খং অত্থি. অযং দুক্খসমুদযোতি এত্তকো দুক্খসমুদযো, ন ইতো উদ্ধং দুক্খসমুদযো অত্থীতি. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. এৰমেত্থ চতূহি সচ্চেহি সোতাপত্তিমগ্গো কথিতো. কসিণপরিকম্মৰিপস্সনাঞাণানি পন মগ্গসন্নিস্সিতানেৰ হোন্তি. সারণীযং হোতীতি ‘‘অহং অসুকরট্ঠে…পে… অসুকরুক্খমূলে সোতাপন্নো জাতো’’তি যাৰজীৰং সারণীযং হোতি অসম্মুস্সনীযং.
আসৰানং খযাতি আসৰানং খযেন. চেতোৰিমুত্তিন্তি ফলসমাধিং. পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি ফলপঞ্ঞং. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰাতি অত্তনাৰ অভিৰিসিট্ঠায পঞ্ঞায পচ্চক্খং কত্ৰা. উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি পটিলভিত্ৰা ৰিহরতি. সারণীযন্তি ‘‘মযা অসুকরট্ঠে…পে… অসুকরুক্খমূলে অরহত্তং পত্ত’’ন্তি অত্তনো অরহত্তপত্তিট্ঠানং নাম যাৰজীৰং সারণীযং হোতি অসম্মুস্সনীযন্তি যথানুসন্ধিনাৰ দেসনং নিট্ঠপেসি.
৩. আসংসসুত্তৰণ্ণনা
১৩. ততিযে সন্তোতি অত্থি উপলব্ভন্তি. সংৰিজ্জমানাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে. নিরাসোতি অনাসো অপত্থনো. আসংসোতি আসংসমানো পত্থযমানো. ৰিগতাসোতি অপগতাসো. চণ্ডালকুলেতি চণ্ডালানং কুলে. ৰেনকুলেতি ৰিলীৰকারকুলে. নেসাদকুলেতি মিগলুদ্দকানং কুলে. রথকারকুলেতি চম্মকারকুলে. পুক্কুসকুলেতি পুপ্ফচ্ছড্ডককুলে.
এত্তাৰতা কুলৰিপত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি যস্মা নীচকুলে জাতোপি একচ্চো অড্ঢো হোতি মহদ্ধনো, অযং পন ন তাদিসো, তস্মাস্স ভোগৰিপত্তিং দস্সেতুং দলিদ্দেতিআদিমাহ. তত্থ দলিদ্দেতি দালিদ্দিযেন সমন্নাগতে. অপ্পন্নপানভোজনেতি পরিত্তকঅন্নপানভোজনে. কসিরৰুত্তিকেতি দুক্খজীৰিকে, যত্থ ৰাযামেন পযোগেন জীৰিতৰুত্তিং সাধেন্তি, তথারূপেতি অত্থো. যত্থ কসিরেন ঘাসচ্ছাদো লব্ভতীতি যস্মিং কুলে দুক্খেন যাগুভত্তঘাসো চ কোপীনমত্তং অচ্ছাদনঞ্চ লব্ভতি.
ইদানি যস্মা একচ্চো নীচকুলে জাতোপি উপধিসম্পন্নো হোতি অত্তভাৰসমিদ্ধিযং ঠিতো, অযঞ্চ ন তাদিসো, তস্মাস্স সরীরৰিপত্তিম্পি দস্সেতুং সো চ হোতি দুব্বণ্ণোতিআদিমাহ. তত্থ দুব্বণ্ণোতি পংসুপিসাচকো ৰিয ঝামখাণুৰণ্ণো. দুদ্দসিকোতি ৰিজাতমাতুযাপি অমনাপদস্সনো. ওকোটিমকোতি লকুণ্ডকো. কাণোতি একক্খিকাণো ৰা উভযক্খিকাণো ৰা. কুণীতি একহত্থকুণী ৰা উভযহত্থকুণী ৰা. খঞ্জোতি একপাদখঞ্জো ৰা উভযপাদখঞ্জো ৰা. পক্খহতোতি হতপক্খো পীঠসপ্পী. পদীপেয্যস্সাতি ৰট্টিতেলকপল্লকাদিনো পদীপউপকরণস্স. তস্স ন এৰং হোতীতি. কস্মা ন হোতি? নীচকুলে জাতত্তা.
জেট্ঠোতি অঞ্ঞস্মিং জেট্ঠে সতি কনিট্ঠো আসং ন করোতি, তস্মা জেট্ঠোতি আহ. আভিসেকোতি জেট্ঠোপি ন অভিসেকারহো আসং ন করোতি, তস্মা আভিসেকোতি আহ. অনভিসিত্তোতি অভিসেকারহোপি কাণকুণিআদিদোসরহিতো সকিং অভিসিত্তো পুন অভিসেকে আসং ন করোতি, তস্মা অনভিসিত্তোতি আহ. অচলপ্পত্তোতি জেট্ঠোপি আভিসেকো অনভিসিত্তো মন্দো উত্তানসেয্যকো, সোপি অভিসেকে আসং ন করোতি. সোল়সৰস্সুদ্দেসিকো পন পঞ্ঞাযমানমস্সুভেদো অচলপ্পত্তো নাম হোতি, মহন্তম্পি রজ্জং ৰিচারেতুং সমত্থো, তস্মা ‘‘অচলপ্পত্তো’’তি আহ. তস্স এৰং হোতীতি কস্মা হোতি? মহাজাতিতায.
দুস্সীলোতি নিস্সীলো. পাপধম্মোতি লামকধম্মো. অসুচীতি অসুচীহি কাযকম্মাদীহি সমন্নাগতো. সঙ্কস্সরসমাচারোতি সঙ্কাহি সরিতব্বসমাচারো, কিঞ্চিদেৰ অসারুপ্পং দিস্ৰা ‘‘ইদং ইমিনা কতং ভৰিস্সতী’’তি এৰং পরেসং আসঙ্কনীযসমাচারো, অত্তনাযেৰ ৰা সঙ্কাহি সরিতব্বসমাচারো, সাসঙ্কসমাচারোতি অত্থো. তস্স হি দিৰাট্ঠানাদীসু সন্নিপতিত্ৰা কিঞ্চিদেৰ মন্তযন্তে ভিক্খূ দিস্ৰা ‘‘ইমে একতো হুত্ৰা মন্তেন্তি, কচ্চি নু খো মযা কতকম্মং জানিত্ৰা মন্তেন্তী’’তি এৰং সাসঙ্কসমাচারো হোতি. পটিচ্ছন্নকম্মন্তোতি পটিচ্ছাদেতব্বযুত্তকেন পাপকম্মেন সমন্নাগতো. অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞোতি অস্সমণো হুত্ৰাৰ সমণপতিরূপকতায ‘‘সমণো অহ’’ন্তি এৰং পটিঞ্ঞো. অব্রহ্মচারী ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞোতি অঞ্ঞে ব্রহ্মচারিনো সুনিৰত্থে সুপারুতে সুম্ভকপত্তধরে গামনিগমরাজধানীসু পিণ্ডায চরিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেন্তে দিস্ৰা সযম্পি তাদিসেন আকারেন তথা পটিপজ্জনতো ‘‘অহং ব্রহ্মচারী’’তি পটিঞ্ঞং দেন্তো ৰিয হোতি. ‘‘অহং ভিক্খূ’’তি ৰত্ৰা উপোসথগ্গাদীনি পৰিসন্তো পন ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞো হোতিযেৰ, তথা সঙ্ঘিকং লাভং গণ্হন্তো. অন্তোপূতীতি পূতিনা কম্মেন অন্তো অনুপৰিট্ঠো. অৰস্সুতোতি রাগাদীহি তিন্তো. কসম্বুজাতোতি সঞ্জাতরাগাদিকচৰরো. তস্স ন এৰং হোতীতি. কস্মা ন হোতি? লোকুত্তরধম্মউপনিস্সযস্স নত্থিতায. তস্স এৰং হোতীতি. কস্মা হোতি? মহাসীলস্মিং পরিপূরকারিতায.
৪. চক্কৰত্তিসুত্তৰণ্ণনা
১৪. চতুত্থে চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি জনং রঞ্জেতীতি রাজা. চক্কং ৰত্তেতীতি চক্কৰত্তী. ৰত্তিতং ৰা অনেন চক্কন্তি চক্কৰত্তী. ধম্মো অস্স অত্থীতি ধম্মিকো. ধম্মেনেৰ দসৰিধেন চক্কৰত্তিৰত্তেন রাজা জাতোতি ধম্মরাজা. সোপি ন অরাজকন্তি সোপি অঞ্ঞং নিস্সযরাজানং অলভিত্ৰা চক্কং নাম ৰত্তেতুং ন সক্কোতীতি অত্থো. ইতি সত্থা দেসনং পট্ঠপেত্ৰা যথানুসন্ধিং অপাপেত্ৰাৰ তুণ্হী অহোসি. কস্মা? অনুসন্ধিকুসলা উট্ঠহিত্ৰা অনুসন্ধিং পুচ্ছিস্সন্তি, বহূ হি ইমস্মিং ঠানে তথারূপা ভিক্খূ, অথাহং তেহি পুট্ঠো দেসনং ৰড্ঢেস্সামীতি. অথেকো অনুসন্ধিকুসলো ভিক্খু ভগৰন্তং পুচ্ছন্তো কো পন, ভন্তেতিআদিমাহ. ভগৰাপিস্স ব্যাকরোন্তো ধম্মো ভিক্খূতিআদিমাহ.
তত্থ ধম্মোতি দসকুসলকম্মপথধম্মো. ধম্মন্তি তমেৰ ৰুত্তপ্পকারং ধম্মং. নিস্সাযাতি তদধিট্ঠানেন চেতসা তমেৰ নিস্সযং কত্ৰা. ধম্মং সক্করোন্তোতি যথা কতো সো ধম্মো সুট্ঠু কতো হোতি, এৰমেতং করোন্তো. ধম্মং গরুং করোন্তোতি তস্মিং গারৰুপ্পত্তিযা তং গরুকরোন্তো. ধম্মং অপচাযমানোতি তস্সেৰ ধম্মস্স অঞ্জলিকরণাদীহি নীচৰুত্তিতং করোন্তো. ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতূতি তং ধম্মং ধজমিৰ পুরক্খত্ৰা কেতুমিৰ উক্খিপিত্ৰা পৰত্তিযা ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু চ হুত্ৰাতি অত্থো. ধম্মাধিপতেয্যোতি ধম্মাধিপতিভূতাগতভাৰেন ধম্মৰসেনেৰ চ সব্বকিরিযানং করণেন ধম্মাধিপতেয্যো হুত্ৰা. ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহতীতি ধম্মো অস্সা অত্থীতি ধম্মিকা, রক্খা চ আৰরণঞ্চ গুত্তি চ রক্খাৰরণগুত্তি. তত্থ ‘‘পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতী’’তি ৰচনতো খন্তিআদযো রক্খা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতি. খন্তিযা অৰিহিংসায মেত্তচিত্ততায অনুদ্দযাযা’’তি (সং. নি. ৫.৩৮৫). নিৰাসনপারুপনগেহাদীনি আৰরণং. চোরাদিউপদ্দৰনিৰারণত্থং গোপাযনা গুত্তি. তং সব্বম্পি সুট্ঠু ৰিদহতি পৰত্তেতি ঠপেতীতি অত্থো.
ইদানি যত্থ সা সংৰিদহিতব্বা, তং দস্সেন্তো অন্তোজনস্মিন্তিআদিমাহ. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – অন্তোজনসঙ্খাতং পুত্তদারং সীলসংৰরে পতিট্ঠাপেন্তো ৰত্থগন্ধমালাদীনি চস্স দদমানো সব্বোপদ্দৰে চস্স নিৰারযমানো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহতি নাম. খত্তিযাদীসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – অভিসিত্তখত্তিযা ভদ্রঅস্সাজানীযাদিরতনসম্পদানেনপি উপগণ্হিতব্বা, অনুযন্তা খত্তিযা তেসং অনুরূপযানৰাহনসম্পদানেনপি পরিতোসেতব্বা, বলকাযো কালং অনতিক্কমেত্ৰা ভত্তৰেতনসম্পদানেনপি অনুগ্গহেতব্বো, ব্রাহ্মণা অন্নপানৰত্থাদিনা দেয্যধম্মেন, গহপতিকা ভত্তবীজনঙ্গলবলিবদ্দাদিসম্পদানেন, তথা নিগমৰাসিনো নেগমা জনপদৰাসিনো চ জানপদা. সমিতপাপবাহিতপাপা পন সমণব্রাহ্মণা সমণপরিক্খারসম্পদানেন সক্কাতব্বা, মিগপক্খিনো অভযদানেন সমস্সাসেতব্বা.
ধম্মেনেৰ চক্কং ৰত্তেতীতি দসকুসলকম্মপথধম্মেনেৰ চক্কং পৰত্তেতি. তং হোতি চক্কং অপ্পটিৰত্তিযন্তি তং তেন এৰং পৰত্তিতং আণাচক্কং অপ্পটিৰত্তিযং হোতি. কেনচি মনুস্সভূতেনাতি দেৰতা নাম অত্তনা ইচ্ছিতিচ্ছিতমেৰ করোন্তি, তস্মা তা অগ্গণ্হিত্ৰা ‘‘মনুস্সভূতেনা’’তি ৰুত্তং. পচ্চত্থিকেনাতি পটিঅত্থিকেন, পটিসত্তুনাতি অত্থো. ধম্মিকোতি চক্কৰত্তী দসকুসলকম্মপথৰসেন ধম্মিকো, তথাগতো পন নৰলোকুত্তরধম্মৰসেন. ধম্মরাজাতি নৰহি লোকুত্তরধম্মেহি মহাজনং রঞ্জেতীতি ধম্মরাজা. ধম্মংযেৰাতি নৰলোকুত্তরধম্মমেৰ নিস্সায তমেৰ সক্করোন্তো তং গরুকরোন্তো তং অপচাযমানো. সোৰস্স ধম্মো অব্ভুগ্গতট্ঠেন ধজোতি ধম্মদ্ধজো. সোৰস্স কেতূতি ধম্মকেতু. তমেৰ অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৰা ৰিহরতীতি ধম্মাধিপতেয্যো. ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিন্তি লোকিযলোকুত্তরধম্মদাযিকরক্খঞ্চ আৰরণঞ্চ গুত্তিঞ্চ. সংৰিদহতীতি ঠপেতি পঞ্ঞপেতি. এৰরূপন্তি তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং ন সেৰিতব্বং, সুচরিতং সেৰিতব্বন্তি এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. সংৰিদহিত্ৰাতি ঠপেত্ৰা কথেত্ৰা. ধম্মেনেৰ অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তেতীতি নৰলোকুত্তরধম্মেনেৰ অসদিসং ধম্মচক্কং পৰত্তেতি. তং হোতি চক্কং অপ্পটিৰত্তিযন্তি তং এৰং পৰত্তিতং ধম্মচক্কং এতেসু সমণাদীসু একেনপি পটিৰত্তেতুং পটিবাহিতুং ন সক্কা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
৫. সচেতনসুত্তৰণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে ইসিপতনেতি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসঙ্খাতানং ইসীনং ধম্মচক্কপ্পৰত্তনত্থায চেৰ উপোসথকরণত্থায চ আগন্ত্ৰা পতনে, সন্নিপাতট্ঠানেতি অত্থো. পদনেতিপি পাঠো, অযমেৰ অত্থো. মিগদাযেতি মিগানং অভযত্থায দিন্নে. ছহি মাসেহি ছারত্তূনেহীতি সো কির রঞ্ঞা আণত্তদিৰসেযেৰ সব্বূপকরণানি সজ্জেত্ৰা অন্তেৰাসিকেহি সদ্ধিং অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা গামদ্ৰারগামমজ্ঝদেৰকুলসুসানাদীসু ঠিতরুক্খে চেৰ ঝামপতিতসুক্খরুক্খে চ ৰিৰজ্জেত্ৰা সম্পন্নপদেসে ঠিতে সব্বদোসৰিৰজ্জিতে নাভিঅরনেমীনং অনুরূপে রুক্খে গহেত্ৰা তং চক্কং অকাসি. তস্স রুক্খে ৰিচিনিত্ৰা গণ্হন্তস্স চেৰ করোন্তস্স চ এত্তকো কালো ৰীতিৰত্তো. তেন ৰুত্তং – ‘‘ছহি মাসেহি ছারত্তূনেহী’’তি. নানাকরণন্তি নানত্তং. নেসন্তি ন এসং. অত্থেসন্তি অত্থি এসং. অভিসঙ্খারস্স গতীতি পযোগস্স গমনং. চিঙ্গুলাযিত্ৰাতি পরিব্ভমিত্ৰা. অক্খাহতং মঞ্ঞেতি অক্খে পৰেসেত্ৰা ঠপিতমিৰ.
সদোসাতি সগণ্ডা উণ্ণতোণতট্ঠানযুত্তা. সকসাৰাতি পূতিসারেন চেৰ ফেগ্গুনা চ যুত্তা. কাযৰঙ্কাতিআদীনি কাযদুচ্চরিতাদীনং নামানি. এৰং পপতিতাতি এৰং গুণপতনেন পতিতা. এৰং পতিট্ঠিতাতি এৰং গুণেহি পতিট্ঠিতা. তত্থ লোকিযমহাজনা পপতিতা নাম, সোতাপন্নাদযো পতিট্ঠিতা নাম. তেসুপি পুরিমা তযো কিলেসানং সমুদাচারক্খণে পপতিতা নাম, খীণাসৰা পন একন্তেনেৰ পতিট্ঠিতা নাম. তস্মাতি যস্মা অপ্পহীনকাযৰঙ্কাদযো পপতন্তি, পহীনকাযৰঙ্কাদযো পতিট্ঠহন্তি, তস্মা. কাযৰঙ্কাদীনং পন এৰং পহানং ৰেদিতব্বং – পাণাতিপাতো অদিন্নাদানং মিচ্ছাচারো মুসাৰাদো পিসুণাৰাচা মিচ্ছাদিট্ঠীতি ইমে তাৰ ছ সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তি, ফরুসাৰাচা ব্যাপাদোতি দ্ৰে অনাগামিমগ্গেন, অভিজ্ঝা সম্ফপ্পলাপোতি দ্ৰে অরহত্তমগ্গেনাতি.
৬. অপণ্ণকসুত্তৰণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে অপণ্ণকপটিপদন্তি অৰিরদ্ধপটিপদং একংসপটিপদং নিয্যানিকপটিপদং কারণপটিপদং সারপটিপদং মণ্ডপটিপদং অপচ্চনীকপটিপদং অনুলোমপটিপদং ধম্মানুধম্মপটিপদং পটিপন্নো হোতি, ন তক্কগ্গাহেন ৰা নযগ্গাহেন ৰা. এৰং গহেত্ৰা পটিপন্নো হি ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা উপাসকো ৰা উপাসিকা ৰা মনুস্সদেৰনিব্বানসম্পত্তীহি হাযতি পরিহাযতি, অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো পন তাহি সম্পত্তীহি ন পরিহাযতি. অতীতে কন্তারদ্ধানমগ্গং পটিপন্নেসু দ্ৰীসু সত্থৰাহেসু যক্খস্স ৰচনং গহেত্ৰা বালসত্থৰাহো সদ্ধিং সত্থেন অনযব্যসনং পত্তো, যক্খস্স ৰচনং অগ্গহেত্ৰা ‘‘উদকদিট্ঠট্ঠানে উদকং ছড্ডেস্সামা’’তি সত্থকে সঞ্ঞাপেত্ৰা মগ্গং পটিপন্নো পণ্ডিতসত্থৰাহো ৰিয. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘অপণ্ণকং ঠানমেকে, দুতিযং আহু তক্কিকা;
এতদঞ্ঞায মেধাৰী, তং গণ্হে যদপণ্ণক’’ন্তি. (জা. ১.১.১);
যোনি চস্স আরদ্ধা হোতীতি এত্থ যোনীতি খন্ধকোট্ঠাসস্সপি কারণস্সপি পস্সাৰমগ্গস্সপি নামং. ‘‘চতস্সো খো ইমা, সারিপুত্ত, যোনিযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫২) হি খন্ধকোট্ঠাসো যোনি নাম. ‘‘যোনি হেসা ভূমিজ ফলস্স অধিগমাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২২৬) কারণং. ‘‘ন চাহং ব্রাহ্মণং ব্রূমি, যোনিজং মত্তিসম্ভৰ’’ন্তি (ম. নি. ২.৪৫৭; ধ. প. ৩৯৬) চ ‘‘তমেনং কম্মজৰাতা নিৰত্তিত্ৰা উদ্ধংপাদং অধোসিরং সম্পরিৰত্তেত্ৰা মাতু যোনিমুখে সম্পটিপাদেন্তী’’তি চ আদীসু পস্সাৰমগ্গো. ইধ পন কারণং অধিপ্পেতং. আরদ্ধাতি পগ্গহিতা পরিপুণ্ণা.
আসৰানং খযাযাতি এত্থ আসৰন্তীতি আসৰা, চক্খুতোপি…পে… মনতোপি সন্দন্তি পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভু, ওকাসতো যাৰ ভৰগ্গা সৰন্তীতি ৰা আসৰা, এতে ধম্মে এতঞ্চ ওকাসং অন্তোকরিত্ৰা পৰত্তন্তীতি অত্থো. অন্তোকরণত্থো হি অযং আকারো. চিরপারিৰাসিযট্ঠেন মদিরাদযো আসৰা, আসৰা ৰিযাতিপি আসৰা. লোকস্মিম্পি হি চিরপারিৰাসিকা মদিরাদযো আসৰাতি ৰুচ্চন্তি, যদি চ চিরপারিৰাসিযট্ঠেন আসৰা, এতেযেৰ ভৰিতুমরহন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসী’’তিআদি (অ. নি. ১০.৬১). আযতং ৰা সংসারদুক্খং সৰন্তি পসৰন্তীতিপি আসৰা. পুরিমানি চেত্থ নিব্বচনানি যত্থ কিলেসা আসৰাতি আগচ্ছন্তি, তত্থ যুজ্জন্তি, পচ্ছিমং কম্মেপি. ন কেৰলঞ্চ কম্মকিলেসাযেৰ আসৰা, অপিচ খো নানপ্পকারা উপদ্দৰাপি. সুত্তেসু হি ‘‘নাহং, চুন্দ, দিট্ঠধম্মিকানংযেৰ আসৰানং সংৰরায ধম্মং দেসেমী’’তি (দী. নি. ৩.১৮২) এত্থ ৰিৰাদমূলভূতা কিলেসা আসৰাতি আগতা.
‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬) –
এত্থ তেভূমকং চ কম্মং অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মা. ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি (পারা. ৩৯; অ. নি. ২.২০২-২৩০) এত্থ পরূপৰাদৰিপ্পটিসারৰধবন্ধাদযো চেৰ অপাযদুক্খভূতা চ নানপ্পকারা উপদ্দৰা.
তে পনেতে আসৰা যত্থ যথা আগতা, তত্থ তথা ৰেদিতব্বা. এতে হি ৰিনযে তাৰ ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায, সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি (পারা. ৩৯; অ. নি. ২.২০২-২৩০) দ্ৰেধা আগতা. সল়াযতনে ‘‘তযো মে, আৰুসো, আসৰা কামাসৰো ভৰাসৰো অৰিজ্জাসৰো’’তি (সং. নি. ৪.৩২১) তিধা আগতা. অঞ্ঞেসু চ সুত্তন্তেসু (চূল়নি. জতুকণ্ণিমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৬৯; পটি. ম. ১.১০৭) অভিধম্মে (ধ. স. ১১০২-১১০৬; ৰিভ. ৯৩৭) চ তেযেৰ দিট্ঠাসৰেন সহ চতুধা আগতা. নিব্বেধিকপরিযাযেন ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা নিরযগামিনিযা, অত্থি আসৰা তিরচ্ছানযোনিগামিনিযা, অত্থি আসৰা পেত্তিৰিসযগামিনিযা, অত্থি আসৰা মনুস্সলোকগামিনিযা, অত্থি আসৰা দেৰলোকগামিনিযা’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) পঞ্চধা আগতা. কম্মমেৰ চেত্থ আসৰাতি ৰুত্তং. ছক্কনিপাতে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা সংৰরাপহাতব্বা’’তিআদিনা (অ. নি. ৬.৫৮) নযেন ছধা আগতা. সব্বাসৰপরিযাযে (ম. নি. ১.১৪ আদযো) তেযেৰ দস্সনেন পহাতব্বেহি সদ্ধিং সত্তধা আগতা. ইধ পন অভিধম্মনযেন চত্তারো আসৰা অধিপ্পেতাতি ৰেদিতব্বা.
খযাযাতি এত্থ পন আসৰানং সরসভেদোপি খীণাকারোপি মগ্গফলনিব্বানানিপি ‘‘আসৰক্খযো’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘যো আসৰানং খযো ৰযো ভেদো পরিভেদো অনিচ্চতা অন্তরধান’’ন্তি এত্থ হি আসৰানং সরসভেদো ‘‘আসৰক্খযো’’তি ৰুত্তো. ‘‘জানতো অহং, ভিক্খৰে, পস্সতো আসৰানং খযং ৰদামী’’তি (ম. নি. ১.১৫; সং. নি. ২.২৩; ইতিৰু. ১০২) এত্থ আসৰপ্পহানং আসৰানং অচ্চন্তক্খযো অসমুপ্পাদো খীণাকারো নত্থিভাৰো ‘‘আসৰক্খযো’’তি ৰুত্তো.
‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসারিনো;
খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তরা’’তি. (ইতিৰু. ৬২) –
এত্থ মগ্গো ‘‘আসৰক্খযো’’তি ৰুত্তো. ‘‘আসৰানং খযা সমণো হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪৩৮) এত্থ ফলং.
‘‘পরৰজ্জানুপস্সিস্স, নিচ্চং উজ্ঝানসঞ্ঞিনো;
আসৰা তস্স ৰড্ঢন্তি, আরা সো আসৰক্খযা’’তি. (ধ. প. ২৫৩) –
এত্থ নিব্বানং. ইমস্মিং পন সুত্তে ফলং সন্ধায ‘‘আসৰানং খযাযা’’তি আহ, অরহত্তফলত্থাযাতি অত্থো.
ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারোতি মনচ্ছট্ঠেসু ইন্দ্রিযেসু পিহিতদ্ৰারো. ভোজনে মত্তঞ্ঞূতি ভোজনস্মিং পমাণঞ্ঞূ, পটিগ্গহণপরিভোগপচ্চৰেক্খণমত্তং জানাতি পজানাতীতি অত্থো. জাগরিযং অনুযুত্তোতি রত্তিন্দিৰং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা পঞ্চসু কোট্ঠাসেসু জাগরণভাৰং অনুযুত্তো, জাগরণেযেৰ যুত্তপ্পযুত্তোতি অত্থো.
এৰং মাতিকং ঠপেত্ৰা ইদানি তমেৰ ঠপিতপটিপাটিযা ৰিভজন্তো কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূতিআদিমাহ. তত্থ চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতিআদীনং অত্থো ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৫) ৰিত্থারিতো, তথা পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি নেৰ দৰাযাতিআদীনং (ৰিসুদ্ধি. ১.১৮). আৰরণীযেহি ধম্মেহীতি পঞ্চহি নীৰরণেহি ধম্মেহি. নীৰরণানি হি চিত্তং আৰরিত্ৰা তিট্ঠন্তি, তস্মা আৰরণীযা ধম্মাতি ৰুচ্চন্তি. সীহসেয্যং কপ্পেতীতি সীহো ৰিয সেয্যং কপ্পেতি. পাদে পাদং অচ্চাধাযাতি ৰামপাদং দক্খিণপাদে অতিআধায. সমং ঠপিতে হি পাদে জাণুকেন জাণুকং গোপ্ফকেন চ গোপ্ফকং ঘটীযতি, ততো ৰেদনা উট্ঠহন্তি. তস্মা তস্স দোসস্স পরিৰজ্জনত্থং থোকং অতিক্কমিত্ৰা এস পাদং ঠপেতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘পাদে পাদং অচ্চাধাযা’’তি.
সতো সম্পজানোতি সতিযা চেৰ সম্পজঞ্ঞেন চ সমন্নাগতো. কথং পনেস নিদ্দাযন্তো সতো সম্পজানো নাম হোতীতি? পুরিমপ্পৰত্তিৰসেন. অযং হি চঙ্কমে চঙ্কমন্তো নিদ্দায ওক্কমনভাৰং ঞত্ৰা পৰত্তমানং কম্মট্ঠানং ঠপেত্ৰা মঞ্চে ৰা ফলকে ৰা নিপন্নো নিদ্দং উপগন্ত্ৰা পুন পবুজ্ঝমানো কম্মট্ঠানং ঠিতট্ঠানে গণ্হন্তোযেৰ পবুজ্ঝতি. তস্মা নিদ্দাযন্তোপি সতো সম্পজানো নাম হোতি. অযং তাৰ মূলকম্মট্ঠানে নযোৰ. পরিগ্গহকম্মট্ঠানৰসেনাপি পনেস সতো সম্পজানো নাম হোতি. কথং? অযং হি চঙ্কমন্তো নিদ্দায ওক্কমনভাৰং ঞত্ৰা পাসাণফলকে ৰা মঞ্চে ৰা দক্খিণেন পস্সেন নিপজ্জিত্ৰা পচ্চৰেক্খতি – ‘‘অচেতনো কাযো অচেতনে মঞ্চে পতিট্ঠিতো, অচেতনো মঞ্চো অচেতনায পথৰিযা, অচেতনা পথৰী অচেতনে উদকে, অচেতনং উদকং অচেতনে ৰাতে, অচেতনো ৰাতো অচেতনে আকাসে পতিট্ঠিতো. তত্থ আকাসম্পি ‘অহং ৰাতং উক্খিপিত্ৰা ঠিত’ন্তি ন জানাতি, ৰাতোপি ‘অহং আকাসে পতিট্ঠিতো’তি ন জানাতি. তথা ৰাতো ন জানাতি. ‘অহং উদকং উক্খিপিত্ৰা ঠিতো’তি…পে… মঞ্চো ন জানাতি, ‘অহং কাযং উক্খিপিত্ৰা ঠিতো’তি, কাযো ন জানাতি ‘অহং মঞ্চে পতিট্ঠিতো’তি. ন হি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং আভোগো ৰা সমন্নাহারো ৰা মনসিকারো ৰা চেতনা ৰা পত্থনা ৰা অত্থী’’তি. তস্স এৰং পচ্চৰেক্খতো তং পচ্চৰেক্খণচিত্তং ভৰঙ্গে ওতরতি. এৰং নিদ্দাযন্তোপি সতো সম্পজানো নাম হোতীতি.
উট্ঠানসঞ্ঞং মনসিকরিত্ৰাতি ‘‘এত্তকং ঠানং গতে চন্দে ৰা তারকায ৰা উট্ঠহিস্সামী’’তি উট্ঠানকালপরিচ্ছেদিকং সঞ্ঞং মনসিকরিত্ৰা, চিত্তে ঠপেত্ৰাতি অত্থো. এৰং করিত্ৰা সযিতো হি যথাপরিচ্ছিন্নেযেৰ কালে উট্ঠহতি.
৭. অত্তব্যাবাধসুত্তৰণ্ণনা
১৭. সত্তমে অত্তব্যাবাধাযাতি অত্তদুক্খায. পরব্যাবাধাযাতি পরদুক্খায. কাযসুচরিতন্তিআদীনি পুব্বভাগে দসকুসলকম্মপথৰসেন আগতানি, উপরি পন যাৰ অরহত্তা অৰারিতানেৰ.
৮. দেৰলোকসুত্তৰণ্ণনা
১৮. অট্ঠমে অট্টীযেয্যাথাতি অট্টা পীল়িতা ভৰেয্যাথ. হরাযেয্যাথাতি লজ্জেয্যাথ. জিগুচ্ছেয্যাথাতি গূথে ৰিয তস্মিং ৰচনে সঞ্জাতজিগুচ্ছা ভৰেয্যাথ. ইতি কিরাতি এত্থ ইতীতি পদসন্ধিব্যঞ্জনসিলিট্ঠতা, কিরাতি অনুস্সৰত্থে নিপাতো. দিব্বেন কির আযুনা অট্টীযথাতি এৰমস্স সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. পগেৰ খো পনাতি পঠমতরংযেৰ.
৯. পঠমপাপণিকসুত্তৰণ্ণনা
১৯. নৰমে পাপণিকোতি আপণিকো, আপণং উগ্ঘাটেত্ৰা ভণ্ডৰিক্কাযকস্স ৰাণিজস্সেতং অধিৰচনং. অভব্বোতি অভাজনভূতো. ন সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতীতি যথা অধিট্ঠিতং সুঅধিট্ঠিতং হোতি, এৰং সযং অত্তপচ্চক্খং করোন্তো নাধিট্ঠাতি. তত্থ পচ্চূসকালে পদসদ্দেন উট্ঠায দীপং জালেত্ৰা ভণ্ডং পসারেত্ৰা অনিসীদন্তো পুব্বণ্হসমযং ন সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি নাম. অযং হি যং চোরা রত্তিং ভণ্ডং হরিত্ৰা ‘‘ইদং অম্হাকং হত্থতো ৰিস্সজ্জেস্সামা’’তি আপণং গন্ত্ৰা অপ্পেন অগ্ঘেন দেন্তি, যম্পি বহুৰেরিনো মনুস্সা রত্তিং নগরে ৰসিত্ৰা পাতোৰ আপণং গন্ত্ৰা ভণ্ডং গণ্হন্তি, যং ৰা পন জনপদং গন্তুকামা মনুস্সা পাতোৰ আপণং গন্ত্ৰা ভণ্ডং কিণন্তি, তপ্পচ্চযস্স লাভস্স অস্সামিকো হোতি.
অঞ্ঞেসং ভোজনৰেলায পন ভুঞ্জিতুং আগন্ত্ৰা পাতোৰ ভণ্ডং পটিসামেত্ৰা ঘরং গন্ত্ৰা ভুঞ্জিত্ৰা নিদ্দাযিত্ৰা সাযং পুন আপণং আগচ্ছন্তো মজ্ঝন্হিকসমযং ন সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি নাম. সো হি যং চোরা পাতোৰ ৰিস্সজ্জেতুং ন সম্পাপুণিংসু, দিৰাকালে পন পরেসং অসঞ্চারক্খণে আপণং গন্ত্ৰা অপ্পগ্ঘেন দেন্তি, যঞ্চ ভোজনৰেলায পুঞ্ঞৰন্তো ইস্সরা ‘‘আপণতো ইদঞ্চিদঞ্চ লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি পহিণিত্ৰা আহরাপেন্তি, তপ্পচ্চযস্স লাভস্স অস্সামিকো হোতি.
যাৰ যামভেরিনিক্খমনা পন অন্তোআপণে দীপং জালাপেত্ৰা অনিসীদন্তো সাযন্হসমযং ন সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি নাম. সো হি যং চোরা পাতোপি দিৰাপি ৰিস্সজ্জেতুং ন সম্পাপুণিংসু, সাযং পন আপণং গন্ত্ৰা অপ্পগ্ঘেন দেন্তি, তপ্পচ্চযস্স লাভস্স অস্সামিকো হোতি.
ন সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতীতি সক্কচ্চকিরিযায সমাধিং ন সমাপজ্জতি. এত্থ চ পাতোৰ চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণেসু ৰত্তং কত্ৰা সেনাসনং পৰিসিত্ৰা যাৰ ভিক্খাচারৰেলা, তাৰ সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা অনিসীদন্তো পুব্বণ্হসমযং ন সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি নাম. পচ্ছাভত্তং পন পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানং পৰিসিত্ৰা যাৰ সাযন্হসমযা সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা অনিসীদন্তো মজ্ঝন্হিকসমযং ন সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি নাম. সাযং পন চেতিযং ৰন্দিত্ৰা থেরূপট্ঠানং কত্ৰা সেনাসনং পৰিসিত্ৰা পঠমযামং সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা অনিসীদন্তো সাযন্হসমযং ন সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি নাম. সুক্কপক্খো ৰুত্তপটিপক্খনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অপিচেত্থ ‘‘সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা’’তি ৰুত্তট্ঠানে সমাপত্তিযা অসতি ৰিপস্সনাপি ৰট্টতি, সমাধিনিমিত্তন্তি চ সমাধিআরম্মণম্পি ৰট্টতিযেৰ. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘সমাধিপি সমাধিনিমিত্তং, সমাধারম্মণম্পি সমাধিনিমিত্ত’’ন্তি.
১০. দুতিযপাপণিকসুত্তৰণ্ণনা
২০. দসমে চক্খুমাতি পঞ্ঞাচক্খুনা চক্খুমা হোতি. ৰিধুরোতি ৰিসিট্ঠধুরো উত্তমধুরো ঞাণসম্পযুত্তেন ৰীরিযেন সমন্নাগতো. নিস্সযসম্পন্নোতি অৰস্সযসম্পন্নো পতিট্ঠানসম্পন্নো. পণিযন্তি ৰিক্কাযিকভণ্ডং. এত্তকং মূলং ভৰিস্সতি এত্তকো উদযোতি তস্মিং ‘‘এৰং কীতং এৰং ৰিক্কাযমান’’ন্তি ৰুত্তপণিযে যেন কযেন তং কীতং, তং কযসঙ্খাতং মূলং এত্তকং ভৰিস্সতি. যো চ তস্মিং ৰিক্কযমানে ৰিক্কযো, তস্মিং ৰিক্কযে এত্তকো উদযো ভৰিস্সতি, এত্তিকা ৰড্ঢীতি অত্থো.
কুসলো হোতি পণিযং কেতুঞ্চ ৰিক্কেতুঞ্চাতি সুলভট্ঠানং গন্ত্ৰা কিণন্তো দুল্লভট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰিক্কিণন্তো চ এত্থ কুসলো নাম হোতি, দসগুণম্পি ৰীসতিগুণম্পি লাভং লভতি.
অড্ঢাতি ইস্সরা বহুনা নিক্খিত্তধনেন সমন্নাগতা. মহদ্ধনাতি ৰল়ঞ্জনকৰসেন মহদ্ধনা. মহাভোগাতি উপভোগপরিভোগভণ্ডেন মহাভোগা. পটিবলোতি কাযবলেন চেৰ ঞাণবলেন চ সমন্নাগতত্তা সমত্থো. অম্হাকঞ্চ কালেন কালং অনুপ্পদাতুন্তি অম্হাকঞ্চ গহিতধনমূলিকং ৰড্ঢিং কালেন কালং অনুপ্পদাতুং. নিপতন্তীতি নিমন্তেন্তি. নিপাতেন্তীতিপি পাঠো, অযমেৰ অত্থো.
কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদাযাতি কুসলধম্মানং সম্পাদনত্থায পটিলাভত্থায. থামৰাতি ঞাণথামেন সমন্নাগতো. দল়্হপরক্কমোতি থিরেন ঞাণপরক্কমেন সমন্নাগতো. অনিক্খিত্তধুরোতি ‘‘অগ্গমগ্গং অপাপুণিত্ৰা ইমং ৰীরিযধুরং ন ঠপেস্সামী’’তি এৰং অট্ঠপিতধুরো.
বহুস্সুতাতি একনিকাযাদিৰসেন বহু বুদ্ধৰচনং সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. আগতাগমাতি একো নিকাযো একো আগমো নাম, দ্ৰে নিকাযা দ্ৰে আগমা নাম, পঞ্চ নিকাযা পঞ্চ আগমা নাম, এতেসু আগমেসু যেসং একোপি আগমো আগতো পগুণো পৰত্তিতো, তে আগতাগমা নাম. ধম্মধরাতি সুত্তন্তপিটকধরা. ৰিনযধরাতি ৰিনযপিটকধরা. মাতিকাধরাতি দ্ৰেমাতিকাধরা. পরিপুচ্ছতীতি অত্থানত্থং কারণাকারণং পুচ্ছতি. পরিপঞ্হতীতি ‘‘ইমং নাম পুচ্ছিস্সামী’’তি অঞ্ঞাতি তুলেতি পরিগ্গণ্হাতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ.
ইমস্মিং পন সুত্তে পঠমং পঞ্ঞা আগতা, পচ্ছা ৰীরিযঞ্চ কল্যাণমিত্তসেৰনা চ. তত্থ পঠমং অরহত্তং পত্ৰা পচ্ছা ৰীরিযং কত্ৰা কল্যাণমিত্তা সেৰিতব্বাতি ন এৰং অত্থো দট্ঠব্বো, দেসনায নাম হেট্ঠিমেন ৰা পরিচ্ছেদো হোতি উপরিমেন ৰা দ্ৰীহিপি ৰা কোটীহি. ইধ পন উপরিমেন পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. তস্মা কথেন্তেন পঠমং কল্যাণমিত্তউপনিস্সযং দস্সেত্ৰা মজ্ঝে ৰীরিযং দস্সেত্ৰা পচ্ছা অরহত্তং কথেতব্বন্তি.
রথকারৰগ্গো দুতিযো.
৩. পুগ্গলৰগ্গো
১. সমিদ্ধসুত্তৰণ্ণনা
২১. ততিযস্স পঠমে ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিরোধং নিব্বানং সচ্ছিকরোতীতি কাযসক্খি. দিট্ঠন্তং পত্তোতি দিট্ঠিপ্পত্তো. সদ্দহন্তো ৰিমুত্তোতি সদ্ধাৰিমুত্তো. খমতীতি রুচ্চতি. অভিক্কন্ততরোতি অতিসুন্দরতরো. পণীততরোতি অতিপণীততরো. সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতীতি সমিদ্ধত্থেরস্স কির অরহত্তমগ্গক্খণে সদ্ধিন্দ্রিযং ধুরং অহোসি, সেসানি চত্তারি সহজাতিন্দ্রিযানি তস্সেৰ পরিৰারানি অহেসুং. ইতি থেরো অত্তনা পটিৰিদ্ধমগ্গং কথেন্তো এৰমাহ. মহাকোট্ঠিকত্থেরস্স পন অরহত্তমগ্গক্খণে সমাধিন্দ্রিযং ধুরং অহোসি, সেসানি চত্তারি ইন্দ্রিযানি তস্সেৰ পরিৰারানি অহেসুং. তস্মা সোপি সমাধিন্দ্রিযং অধিমত্তন্তি কথেন্তো অত্তনা পটিৰিদ্ধমগ্গমেৰ কথেসি. সারিপুত্তত্থেরস্স পন অরহত্তমগ্গক্খণে পঞ্ঞিন্দ্রিযং ধুরং অহোসি. সেসানি চত্তারি ইন্দ্রিযানি তস্সেৰ পরিৰারানি অহেসুং. তস্মা সোপি পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তন্তি কথেন্তো অত্তনা পটিৰিদ্ধমগ্গমেৰ কথেসি.
ন খ্ৰেত্থাতি ন খো এত্থ. একংসেন ব্যাকাতুন্তি একন্তেন ব্যাকরিতুং. অরহত্তায পটিপন্নোতি অরহত্তমগ্গসমঙ্গিং দস্সেতি. এৰমেতস্মিং সুত্তে তীহিপি থেরেহি অত্তনা পটিৰিদ্ধমগ্গোৰ কথিতো, সম্মাসম্বুদ্ধো পন ভুম্মন্তরেনেৰ কথেসি.
২. গিলানসুত্তৰণ্ণনা
২২. দুতিযে সপ্পাযানীতি হিতানি ৰুদ্ধিকরানি. পতিরূপন্তি অনুচ্ছৰিকং. নেৰ ৰুট্ঠাতি তম্হা আবাধাতি ইমিনা অতেকিচ্ছেন ৰাতাপমারাদিনা রোগেন সমন্নাগতো নিট্ঠাপত্তগিলানো কথিতো. ৰুট্ঠাতি তম্হা আবাধাতি ইমিনা খিপিতককচ্ছুতিণপুপ্ফকজরাদিভেদো অপ্পমত্তআবাধো কথিতো. লভন্তো সপ্পাযানি ভোজনানি নো অলভন্তোতি ইমিনা পন যেসং পটিজগ্গনেন ফাসুকং হোতি, সব্বেপি তে আবাধা কথিতা. এত্থ চ পতিরূপো উপট্ঠাকো নাম গিলানুপট্ঠাকঅঙ্গেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো দক্খো অনলসো ৰেদিতব্বো. গিলানুপট্ঠাকো অনুঞ্ঞাতোতি ভিক্খুসঙ্ঘেন দাতব্বোতি অনুঞ্ঞাতো. তস্মিঞ্হি গিলানে অত্তনো ধম্মতায যাপেতুং অসক্কোন্তে ভিক্খুসঙ্ঘেন তস্স ভিক্খুনো একো ভিক্খু চ সামণেরো চ ‘‘ইমং পটিজগ্গথা’’তি অপলোকেত্ৰা দাতব্বা. যাৰ পন তে তং পটিজগ্গন্তি, তাৰ গিলানস্স চ তেসঞ্চ দ্ৰিন্নং যেনত্থো, সব্বং ভিক্খুসঙ্ঘস্সেৰ ভারো.
অঞ্ঞেপি গিলানা উপট্ঠাতব্বাতি ইতরেপি দ্ৰে গিলানা উপট্ঠাপেতব্বা. কিং কারণা? যোপি হি নিট্ঠপত্তগিলানো, সো অনুপট্ঠিযমানো ‘‘সচে মং পটিজগ্গেয্যুং, ফাসুকং মে ভৰেয্য. ন খো পন মং পটিজগ্গন্তী’’তি মনোপদোসং কত্ৰা অপাযে নিব্বত্তেয্য. পটিজগ্গিযমানস্স পনস্স এৰং হোতি ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘেন যং কাতব্বং, তং কতং. ময্হং পন কম্মৰিপাকো ঈদিসো’’তি. সো ভিক্খুসঙ্ঘে মেত্তং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তিস্সতি. যো পন অপ্পমত্তকেন ব্যাধিনা সমন্নাগতো লভন্তোপি অলভন্তোপি ৰুট্ঠাতিযেৰ, তস্স ৰিনাপি ভেসজ্জেন ৰূপসমনব্যাধি ভেসজ্জে কতে খিপ্পতরং ৰূপসম্মতি. সো ততো বুদ্ধৰচনং ৰা উগ্গণ্হিতুং সক্খিস্সতি, সমণধম্মং ৰা কাতুং সক্খিস্সতি. ইমিনা কারণেন ‘‘অঞ্ঞেপি গিলানা উপট্ঠাতব্বা’’তি ৰুত্তং.
নেৰ ওক্কমতীতি নেৰ পৰিসতি. নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তন্তি কুসলেসু ধম্মেসু মগ্গনিযামসঙ্খাতং সম্মত্তং. ইমিনা পদপরমো পুগ্গলো কথিতো. দুতিযৰারেন উগ্ঘটিতঞ্ঞূ গহিতো সাসনে নালকত্থেরসদিসো বুদ্ধন্তরে একৰারং পচ্চেকবুদ্ধানং সন্তিকে ওৰাদং লভিত্ৰা পটিৰিদ্ধপচ্চেকবোধিঞাণো চ. ততিযৰারেন ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ পুগ্গলো কথিতো, নেয্যো পন তন্নিস্সিতোৰ হোতি.
ধম্মদেসনা অনুঞ্ঞাতাতি মাসস্স অট্ঠ ৰারে ধম্মকথা অনুঞ্ঞাতা. অঞ্ঞেসম্পি ধম্মো দেসেতব্বোতি ইতরেসম্পি ধম্মো কথেতব্বো. কিং কারণা? পদপরমস্স হি ইমস্মিং অত্তভাৰে ধম্মং পটিৰিজ্ঝিতুং অসক্কোন্তস্সাপি অনাগতে পচ্চযো ভৰিস্সতি. যো পন তথাগতস্স রূপদস্সনং লভন্তোপি অলভন্তোপি ধম্মৰিনযঞ্চ সৰনায লভন্তোপি অলভন্তোপি ধম্মং অভিসমেতি, সো অলভন্তো তাৰ অভিসমেতি. লভন্তো পন খিপ্পমেৰ অভিসমেস্সতীতি ইমিনা কারণেন তেসং ধম্মো দেসেতব্বো. ততিযস্স পন পুনপ্পুনং দেসেতব্বোৰ.
৩. সঙ্খারসুত্তৰণ্ণনা
২৩. ততিযে সব্যাবজ্ঝন্তি সদুক্খং. কাযসঙ্খারন্তি কাযদ্ৰারে চেতনারাসিং. অভিসঙ্খরোতীতি আযূহতি রাসিং করোতি পিণ্ডং করোতি. ৰচীমনোদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. সব্যাবজ্ঝং লোকন্তি সদুক্খং লোকং. সব্যাবজ্ঝা ফস্সা ফুসন্তীতি সদুক্খা ৰিপাকফস্সা ফুসন্তি. সব্যাবজ্ঝং ৰেদনং ৰেদিযতীতি সদুক্খং ৰিপাকৰেদনং ৰেদিযতি, সাবাধং নিরস্সাদন্তি অত্থো. সেয্যথাপি সত্তা নেরযিকাতি যথা নিরযে নিব্বত্তসত্তা একন্তদুক্খং ৰেদনং ৰেদিযন্তি, এৰং ৰেদিযতীতি অত্থো. কিং পন তত্থ উপেক্খাৰেদনা নত্থীতি? অত্থি, দুক্খৰেদনায পন বলৰভাৰেন সা অব্বোহারিকট্ঠানে ঠিতা. ইতি নিরযোৰ নিরযস্স উপমং কত্ৰা আহটো. তত্র পটিভাগউপমা নাম কির এসা.
সেয্যথাপি দেৰা সুভকিণ্হাতি ইধাপি দেৰলোকোৰ দেৰলোকস্স উপমং কত্ৰা আহটো. যস্মা পন হেট্ঠিমেসু ব্রহ্মলোকেসু সপ্পীতিকজ্ঝানৰিপাকো ৰত্ততি, সুভকিণ্হেসু নিপ্পীতিকো একন্তসুখোৰ, তস্মা তে অগ্গহেত্ৰা সুভকিণ্হাৰ কথিতা. ইতি অযম্পি তত্র পটিভাগউপমা নামাতি ৰেদিতব্বা.
ৰোকিণ্ণসুখদুক্খন্তি ৰোমিস্সকসুখদুক্খং. সেয্যথাপি মনুস্সাতি মনুস্সানং হি কালেন সুখং হোতি, কালেন দুক্খং. একচ্চে চ দেৰাতি কামাৰচরদেৰা. তেসম্পি কালেন সুখং হোতি, কালেন দুক্খং. তেসং হি হীনতরানং মহেসক্খতরা দেৰতা দিস্ৰা আসনা ৰুট্ঠাতব্বং হোতি, মগ্গা উক্কমিতব্বং, পারুতৰত্থং অপনেতব্বং, অঞ্জলিকম্মং কাতব্বন্তি তং সব্বম্পি দুক্খং নাম হোতি. একচ্চে চ ৰিনিপাতিকাতি ৰেমানিকপেতা. তে হি কালেন সম্পত্তিং অনুভৰন্তি কালেন কম্মন্তি ৰোকিণ্ণসুখদুক্খাৰ হোন্তি. ইতি ইমস্মিং সুত্তে তীণি সুচরিতানি লোকিযলোকুত্তরমিস্সকানি কথিতানীতি ৰেদিতব্বানি.
৪. বহুকারসুত্তৰণ্ণনা
২৪. চতুত্থে তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলাতি তযো আচরিযপুগ্গলা. পুগ্গলস্স বহুকারাতি অন্তেৰাসিকপুগ্গলস্স বহূপকারা. বুদ্ধন্তি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধং. সরণং গতো হোতীতি অৰস্সযং গতো হোতি. ধম্মন্তি সতন্তিকং নৰলোকুত্তরধম্মং. সঙ্ঘন্তি অট্ঠঅরিযপুগ্গলসমূহং. ইদঞ্চ পন সরণগমনং অগ্গহিতসরণপুব্বস্স অকতাভিনিৰেসস্স ৰসেন ৰুত্তং. ইতি ইমস্মিং সুত্তে সরণদাযকো সোতাপত্তিমগ্গসম্পাপকো অরহত্তমগ্গসম্পাপকোতি তযো আচরিযা বহুকারাতি আগতা, পব্বজ্জাদাযকো বুদ্ধৰচনদাযকো কম্মৰাচাচরিযো সকদাগামিমগ্গসম্পাপকো অনাগামিমগ্গসম্পাপকোতি ইমে আচরিযা ন আগতা, কিং এতে ন বহুকারাতি? নো, ন বহুকারা. অযং পন দেসনা দুৰিধেন পরিচ্ছিন্না. তস্মা সব্বেপেতে বহুকারা. তেসু সরণগমনস্মিংযেৰ অকতাভিনিৰেসো ৰট্টতি, চতুপারিসুদ্ধিসীলকসিণপরিকম্মৰিপস্সনাঞাণানি পন পঠমমগ্গসন্নিস্সিতানি হোন্তি, উপরি দ্ৰে মগ্গা চ ফলানি চ অরহত্তমগ্গসন্নিস্সিতানীতি ৰেদিতব্বানি.
ইমিনা পুগ্গলেনাতি ইমিনা অন্তেৰাসিকপুগ্গলেন. ন সুপ্পতিকারং ৰদামীতি পতিকারং কাতুং ন সুকরন্তি ৰদামি. অভিৰাদনাদীসু অনেকসতৰারং অনেকসহস্সৰারম্পি হি পঞ্চপতিট্ঠিতেন নিপতিত্ৰা ৰন্দন্তো আসনা ৰুট্ঠায পচ্চুগ্গচ্ছন্তো দিট্ঠদিট্ঠক্খণে অঞ্জলিং পগ্গণ্হন্তো অনুচ্ছৰিকং সামীচিকম্মং করোন্তো দিৰসে দিৰসে চীৰরসতং চীৰরসহস্সং পিণ্ডপাতসতং পিণ্ডপাতসহস্সং দদমানো চক্কৰাল়পরিযন্তেন সব্বরতনমযং আৰাসং করোন্তো সপ্পিনৰনীতাদিনানপ্পকারং ভেসজ্জং অনুপ্পদজ্জমানো নেৰ সক্কোতি আচরিযেন কতস্স পতিকারং নাম কাতুন্তি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো.
৫. ৰজিরূপমসুত্তৰণ্ণনা
২৫. পঞ্চমে অরুকূপমচিত্তোতি পুরাণৰণসদিসচিত্তো. ৰিজ্জূপমচিত্তোতি ইত্তরকালোভাসনেন ৰিজ্জুসদিসচিত্তো. ৰজিরূপমচিত্তোতি কিলেসানং মূলঘাতকরণসমত্থতায ৰজিরেন সদিসচিত্তো. অভিসজ্জতীতি লগ্গতি. কুপ্পতীতি কোপৰসেন কুপ্পতি. ব্যাপজ্জতীতি পকতিভাৰং পজহতি, পূতিকো হোতি. পতিত্থীযতীতি থিনভাৰং থদ্ধভাৰং আপজ্জতি. কোপন্তি দুব্বলকোধং. দোসন্তি দুস্সনৰসেন ততো বলৰতরং. অপ্পচ্চযন্তি অতুট্ঠাকারং দোমনস্সং. দুট্ঠারুকোতি পুরাণৰণো. কট্ঠেনাতি দণ্ডককোটিযা. কঠলেনাতি কপালেন. আসৰং দেতীতি অপরাপরং সৰতি. পুরাণৰণো হি অত্তনো ধম্মতাযেৰ পুব্বং লোহিতং যূসন্তি ইমানি তীণি সৰতি, ঘট্টিতো পন তানি অধিকতরং সৰতি.
এৰমেৰ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – দুট্ঠারুকো ৰিয হি কোধনপুগ্গলো, তস্স অত্তনো ধম্মতায সৰনং ৰিয কোধনস্সপি অত্তনো ধম্মতায উদ্ধুমাতস্স ৰিয চণ্ডিকতস্স চরণং, কট্ঠেন ৰা কঠলায ৰা ঘট্টনং ৰিয অপ্পমত্তং ৰচনং, ভিয্যোসোমত্তায সৰনং ৰিয ‘‘মাদিসং নাম এস এৰং ৰদতী’’তি ভিয্যোসোমত্তায উদ্ধুমাযনভাৰো দট্ঠব্বো.
রত্তন্ধকারতিমিসাযন্তি রত্তিং চক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিনিৰারণেন অন্ধভাৰকরণে বহলতমে. ৰিজ্জন্তরিকাযাতি ৰিজ্জুপ্পত্তিক্খণে. ইধাপি ইদং ওপম্মসংসন্দনং – চক্খুমা পুরিসো ৰিয হি যোগাৰচরো দট্ঠব্বো, অন্ধকারং ৰিয সোতাপত্তিমগ্গৰজ্ঝা কিলেসা, ৰিজ্জুসঞ্চরণং ৰিয সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স উপ্পত্তিকালো, ৰিজ্জন্তরিকায চক্খুমতো পুরিসস্স সমন্তা রূপদস্সনং ৰিয সোতাপত্তিমগ্গক্খণে নিব্বানদস্সনং, পুন অন্ধকারাৰত্থরণং ৰিয সকদাগামিমগ্গৰজ্ঝা কিলেসা, পুন ৰিজ্জুসঞ্চরণং ৰিয সকদাগামিমগ্গঞাণস্স উপ্পাদো, ৰিজ্জন্তরিকায চক্খুমতো পুরিসস্স সমন্তা রূপদস্সনং ৰিয সকদাগামিমগ্গক্খণে নিব্বানদস্সনং, পুন অন্ধকারাৰত্থরণং ৰিয অনাগামিমগ্গৰজ্ঝা কিলেসা, পুন ৰিজ্জুসঞ্চরণং ৰিয অনাগামিমগ্গঞাণস্স উপ্পাদো, ৰিজ্জন্তরিকায চক্খুমতো পুরিসস্স সমন্তা রূপদস্সনং ৰিয অনাগামিমগ্গক্খণে নিব্বানদস্সনং ৰেদিতব্বং.
ৰজিরূপমচিত্ততাযপি ইদং ওপম্মসংসন্দনং – ৰজিরং ৰিয হি অরহত্তমগ্গঞাণং দট্ঠব্বং, মণিগণ্ঠিপাসাণগণ্ঠি ৰিয অরহত্তমগ্গৰজ্ঝা কিলেসা, ৰজিরস্স মণিগণ্ঠিম্পি ৰা পাসাণগণ্ঠিম্পি ৰা ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা অগমনভাৰস্স নত্থিতা ৰিয অরহত্তমগ্গঞাণেন অচ্ছেজ্জানং কিলেসানং নত্থিভাৰো, ৰজিরেন নিব্বিদ্ধৰেধস্স পুন অপতিপূরণং ৰিয অরহত্তমগ্গেন ছিন্নানং কিলেসানং পুন অনুপ্পাদো দট্ঠব্বোতি.
৬. সেৰিতব্বসুত্তৰণ্ণনা
২৬. ছট্ঠে সেৰিতব্বোতি উপসঙ্কমিতব্বো. ভজিতব্বোতি অল্লীযিতব্বো. পযিরুপাসিতব্বোতি সন্তিকে নিসীদনৰসেন পুনপ্পুনং উপাসিতব্বো. সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰাতি সক্কারঞ্চেৰ গরুকারঞ্চ কত্ৰা. হীনো হোতি সীলেনাতিআদীসু উপাদাযুপাদায হীনতা ৰেদিতব্বা. তত্থ যো হি পঞ্চ সীলানি রক্খতি, সো দস সীলানি রক্খন্তেন ন সেৰিতব্বো. যো দস সীলানি রক্খতি, সো চতুপারিসুদ্ধিসীলং রক্খন্তেন ন সেৰিতব্বো. অঞ্ঞত্র অনুদ্দযা অঞ্ঞত্র অনুকম্পাতি ঠপেত্ৰা অনুদ্দযঞ্চ অনুকম্পঞ্চ. অত্তনো অত্থাযেৰ হি এৰরূপো পুগ্গলো ন সেৰিতব্বো, অনুদ্দযানুকম্পাৰসেন পন তং উপসঙ্কমিতুং ৰট্টতি.
সীলসামঞ্ঞগতানং সতন্তি সীলেন সমানভাৰং গতানং সন্তানং. সীলকথা চ নো ভৰিস্সতীতি এৰং সমানসীলানং অম্হাকং সীলমেৰ আরব্ভ কথা ভৰিস্সতি. সা চ নো পৰত্তিনী ভৰিস্সতীতি সা চ অম্হাকং কথা দিৰসম্পি কথেন্তানং পৰত্তিস্সতি ন পটিহঞ্ঞিস্সতি. সা চ নো ফাসু ভৰিস্সতীতি সা চ দিৰসম্পি পৰত্তমানা সীলকথা অম্হাকং ফাসুৰিহারো সুখৰিহারো ভৰিস্সতি. সমাধিপঞ্ঞাকথাসুপি এসেৰ নযো.
সীলক্খন্ধন্তি সীলরাসিং. তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি এত্থ সীলস্স অসপ্পাযে অনুপকারধম্মে ৰজ্জেত্ৰা সপ্পাযে উপকারধম্মে সেৰন্তো তস্মিং তস্মিং ঠানে সীলক্খন্ধং পঞ্ঞায অনুগ্গণ্হাতি নাম. সমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধেসুপি এসেৰ নযো. নিহীযতীতি অত্তনো হীনতরং পুগ্গলং সেৰন্তো খারপরিস্সাৰনে আসিত্তউদকং ৰিয সততং সমিতং হাযতি পরিহাযতি. তুল্যসেৰীতি অত্তনা সমানসেৰী. সেট্ঠমুপনমন্তি সেট্ঠং পুগ্গলং ওণমন্তো. উদেতি খিপ্পন্তি খিপ্পমেৰ ৰড্ঢতি. তস্মা অত্তনো উত্তরিং ভজেথাতি যস্মা সেট্ঠং পুগ্গলং উপনমন্তো উদেতি খিপ্পং, তস্মা অত্তনো উত্তরিতরং ৰিসিট্ঠতরং ভজেথ.
৭. জিগুচ্ছিতব্বসুত্তৰণ্ণনা
২৭. সত্তমে জিগুচ্ছিতব্বোতি গূথং ৰিয জিগুচ্ছিতব্বো. অথ খো নন্তি অথ খো অস্স. কিত্তিসদ্দোতি কথাসদ্দো. এৰমেৰ খোতি এত্থ গূথকূপো ৰিয দুস্সীল্যং দট্ঠব্বং. গূথকূপে পতিত্ৰা ঠিতো ধম্মনিঅহি ৰিয দুস্সীলপুগ্গলো. গূথকূপতো উদ্ধরিযমানেন তেন অহিনা পুরিসস্স সরীরং আরুল়্হেনাপি অদট্ঠভাৰো ৰিয দুস্সীলং সেৰমানস্সাপি তস্স কিরিযায অকরণভাৰো. সরীরং গূথেন মক্খেত্ৰা অহিনা গতকালো ৰিয দুস্সীলং সেৰমানস্স পাপকিত্তিসদ্দঅব্ভুগ্গমনকালো ৰেদিতব্বো.
তিন্দুকালাতন্তি তিন্দুকরুক্খঅলাতং. ভিয্যোসোমত্তায চিচ্চিটাযতীতি তং হি ঝাযমানং পকতিযাপি পপটিকাযো মুঞ্চন্তং চিচ্চিটাতি ‘‘চিটিচিটা’’তি সদ্দং করোতি, ঘট্টিতং পন অধিমত্তং করোতীতি অত্থো. এৰমেৰ খোতি এৰমেৰং কোধনো অত্তনো ধম্মতাযপি উদ্ধতো চণ্ডিকতো হুত্ৰা চরতি, অপ্পমত্তকং পন ৰচনং সুতকালে ‘‘মাদিসং নাম এৰং ৰদতি এৰং ৰদতী’’তি অতিরেকতরং উদ্ধতো চণ্ডিকতো হুত্ৰা চরতি. গূথকূপোতি গূথপুণ্ণকূপো, গূথরাসিযেৰ ৰা. ওপম্মসংসন্দনং পনেত্থ পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. তস্মা এৰরূপো পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৰিতব্বোতি যস্মা কোধনো অতিসেৰিযমানো অতিউপসঙ্কমিযমানোপি কুজ্ঝতিযেৰ, ‘‘কিং ইমিনা’’তি পটিক্কমন্তেপি কুজ্ঝতিযেৰ. তস্মা পলালগ্গি ৰিয অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো. কিং ৰুত্তং হোতি? যো হি পলালগ্গিং অতিউপসঙ্কমিত্ৰা তপ্পতি, তস্স সরীরং ঝাযতি. যো অতিপটিক্কমিত্ৰা তপ্পতি, তস্স সীতং ন ৰূপসম্মতি. অনুপসঙ্কমিত্ৰা অপটিক্কমিত্ৰা পন মজ্ঝত্তভাৰেন তপ্পন্তস্স সীতং ৰূপসম্মতি, তস্মা পলালগ্গি ৰিয কোধনো পুগ্গলো মজ্ঝত্তভাৰেন অজ্ঝুপেক্খিতব্বো, ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো.
কল্যাণমিত্তোতি সুচিমিত্তো. কল্যাণসহাযোতি সুচিসহাযো. সহাযা নাম সহগামিনো সদ্ধিংচরা. কল্যাণসম্পৰঙ্কোতি কল্যাণেসু সুচিপুগ্গলেসু সম্পৰঙ্কো, তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভারমানসোতি অত্থো.
৮. গূথভাণীসুত্তৰণ্ণনা
২৮. অট্ঠমে গূথভাণীতি যো গূথং ৰিয দুগ্গন্ধকথং কথেতি. পুপ্ফভাণীতি যো পুপ্ফানি ৰিয সুগন্ধকথং কথেতি. মধুভাণীতি যো মধু ৰিয মধুরকথং কথেতি. সভগ্গতোতি সভায ঠিতো. পরিসগ্গতোতি গামপরিসায ঠিতো. ঞাতিমজ্ঝগতোতি ঞাতীনং মজ্ঝে ঠিতো. পূগমজ্ঝগতোতি সেণীনং মজ্ঝে ঠিতো. রাজকুলমজ্ঝগতোতি রাজকুলস্স মজ্ঝে মহাৰিনিচ্ছযে ঠিতো. অভিনীতোতি পুচ্ছনত্থাযানীতো. সক্খিপুট্ঠোতি সক্খিং কত্ৰা পুচ্ছিতো. এহম্ভো পুরিসাতি আলপনমেতং. অত্তহেতু ৰা পরহেতু ৰাতি অত্তনো ৰা পরস্স ৰা হত্থপাদাদিহেতু ৰা ধনহেতু ৰা. আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৰাতি এত্থ আমিসন্তি লঞ্জো অধিপ্পেতো. কিঞ্চিক্খন্তি যং ৰা তং ৰা অপ্পমত্তকং অন্তমসো তিত্তিরিযৰট্টকসপ্পিপিণ্ডনৰনীতপিণ্ডাদিমত্তকস্স লঞ্জস্স হেতূতি অত্থো. সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতীতি জানন্তোযেৰ মুসাৰাদং কত্তা হোতি.
নেলাতি এলং ৰুচ্চতি দোসো, নাস্স এলন্তি নেলা, নিদ্দোসাতি অত্থো. ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি (উদা. ৬৫) এত্থ ৰুত্তসীলং ৰিয. কণ্ণসুখাতি ব্যঞ্জনমধুরতায কণ্ণানং সুখা, সূচিৰিজ্ঝনং ৰিয কণ্ণসূলং ন জনেতি. অত্থমধুরতায সকলসরীরে কোপং অজনেত্ৰা পেমং জনেতীতি পেমনীযা. হদযং গচ্ছতি অপ্পটিহঞ্ঞমানা সুখেন চিত্তং পৰিসতীতি হদযঙ্গমা. গুণপরিপুণ্ণতায পুরে ভৰাতি পোরী. পুরে সংৰড্ঢনারী ৰিয সুকুমারাতিপি পোরী. পুরস্স এসাতিপি পোরী. পুরস্স এসাতি নগরৰাসীনং কথাতি অত্থো. নগরৰাসিনো হি যুত্তকথা হোন্তি, পিতিমত্তং পিতাতি, মাতিমত্তং মাতাতি, ভাতিমত্তং ভাতাতি ৰদন্তি. এৰরূপী কথা বহুনো জনস্স কন্তা হোতীতি বহুজনকন্তা. কন্তভাৰেনেৰ বহুনো জনস্স মনাপা চিত্তৰুদ্ধিকরাতি বহুজনমনাপা.
৯. অন্ধসুত্তৰণ্ণনা
২৯. নৰমে চক্খু ন হোতীতি পঞ্ঞাচক্খু ন হোতি. ফাতিং করেয্যাতি ফীতং ৰড্ঢিতং করেয্য. সাৰজ্জানৰজ্জেতি সদোসনিদ্দোসে. হীনপ্পণীতেতি অধমুত্তমে. কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগেতি কণ্হসুক্কাযেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিবাহনতো পটিপক্খৰসেন সপ্পটিভাগাতি ৰুচ্চন্তি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – কুসলে ধম্মে ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি জানেয্য, অকুসলে ধম্মে ‘‘অকুসলা ধম্মা’’তি জানেয্য. সাৰজ্জাদীসুপি এসেৰ নযো. কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগেসু পন কণ্হধম্মে ‘‘সুক্কসপ্পটিভাগা’’তি জানেয্য, সুক্কধম্মে ‘‘কণ্হসপ্পটিভাগা’’তি যেন পঞ্ঞাচক্খুনা জানেয্য, তথারূপম্পিস্স চক্খু ন হোতীতি. ইমিনা নযেন সেসৰারেসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো.
ন চেৰ ভোগা তথারূপাতি তথাজাতিকা ভোগাপিস্স ন হোন্তি. ন চ পুঞ্ঞানি কুব্বতীতি পুঞ্ঞানি চ ন করোতি. এত্তাৰতা ভোগুপ্পাদনচক্খুনো চ পুঞ্ঞকরণচক্খুনো চ অভাৰো ৰুত্তো. উভযত্থ কলিগ্গাহোতি ইধলোকে চ পরলোকে চাতি উভযস্মিম্পি অপরদ্ধগ্গাহো, পরাজযগ্গাহো হোতীতি অত্থো. অথ ৰা উভযত্থ কলিগ্গাহোতি উভযেসম্পি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকানং অত্থানং কলিগ্গাহো, পরাজযগ্গাহোতি অত্থো. ধম্মাধম্মেনাতি দসকুসলকম্মপথধম্মেনপি দসঅকুসলকম্মপথঅধম্মেনপি. সঠোতি কেরাটিকো. ভোগানি পরিযেসতীতি ভোগে গৰেসতি. থেয্যেন কূটকম্মেন, মুসাৰাদেন চূভযন্তি থেয্যাদীসু উভযেন পরিযেসতীতি অত্থো. কথং? থেয্যেন কূটকম্মেন চ পরিযেসতি, থেয্যেন মুসাৰাদেন চ পরিযেসতি, কূটকম্মেন মুসাৰাদেন চ পরিযেসতি. সঙ্ঘাতুন্তি সঙ্ঘরিতুং. ধম্মলদ্ধেহীতি দসকুসলকম্মপথধম্মং অকোপেত্ৰা লদ্ধেহি. উট্ঠানাধিগতন্তি ৰীরিযেন অধিগতং. অব্যগ্ঘমানসোতি নিব্বিচিকিচ্ছচিত্তো. ভদ্দকং ঠানন্তি সেট্ঠং দেৰট্ঠানং. ন সোচতীতি যস্মিং ঠানে অন্তোসোকেন ন সোচতি.
১০. অৰকুজ্জসুত্তৰণ্ণনা
৩০. দসমে অৰকুজ্জপঞ্ঞোতি অধোমুখপঞ্ঞো. উচ্ছঙ্গপঞ্ঞোতি উচ্ছঙ্গসদিসপঞ্ঞো. পুথুপঞ্ঞোতি ৰিত্থারিকপঞ্ঞো. আদিকল্যাণন্তিআদীসু আদীতি পুব্বপট্ঠপনা. মজ্ঝন্তি কথাৰেমজ্ঝং. পরিযোসানন্তি সন্নিট্ঠানং. ইতিস্স তে ধম্মং কথেন্তা পুব্বপট্ঠপনেপি কল্যাণং ভদ্দকং অনৰজ্জমেৰ কত্ৰা কথেন্তি, ৰেমজ্ঝেপি পরিযোসানেপি. এত্থ চ অত্থি দেসনায আদিমজ্ঝপরিযোসানানি, অত্থি সাসনস্স. তত্থ দেসনায তাৰ চতুপ্পদিকগাথায পঠমপদং আদি, দ্ৰে পদানি মজ্ঝং, অৰসানপদং পরিযোসানং. একানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স নিদানং আদি, অনুসন্ধি মজ্ঝং, ইদমৰোচাতি অপ্পনা পরিযোসানং. অনেকানুসন্ধিকস্স পঠমো অনুসন্ধি আদি, ততো পরং একো ৰা অনেকে ৰা মজ্ঝং, পচ্ছিমো পরিযোসানং. অযং তাৰ দেসনায নযো. সাসনস্স পন সীলং আদি, সমাধি মজ্ঝং, ৰিপস্সনা পরিযোসানং. সমাধি ৰা আদি, ৰিপস্সনা মজ্ঝং, মগ্গো পরিযোসানং. ৰিপস্সনা ৰা আদি, মগ্গো মজ্ঝং, ফলং পরিযোসানং. মগ্গো ৰা আদি, ফলং মজ্ঝং, নিব্বানং পরিযোসানং. দ্ৰে দ্ৰে ৰা কযিরমানে সীলসমাধযো আদি, ৰিপস্সনামগ্গা মজ্ঝং, ফলনিব্বানানি পরিযোসানং.
সাত্থন্তি সাত্থকং কত্ৰা দেসেন্তি. সব্যঞ্জনন্তি অক্খরপারিপূরিং কত্ৰা দেসেন্তি. কেৰলপরিপুণ্ণন্তি সকলপরিপুণ্ণং অনূনং কত্ৰা দেসেন্তি. পরিসুদ্ধন্তি পরিসুদ্ধং নিজ্জটং নিগ্গণ্ঠিং কত্ৰা দেসেন্তি. ব্রহ্মচরিযং পকাসেন্তীতি এৰং দেসেন্তা চ সেট্ঠচরিযভূতং সিক্খত্তযসঙ্গহিতং অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং পকাসেন্তি. নেৰ আদিং মনসি করোতীতি নেৰ পুব্বপট্ঠপনং মনসি করোতি.
কুম্ভোতি ঘটো. নিকুজ্জোতি অধোমুখো ঠপিতো. এৰমেৰ খোতি এত্থ কুম্ভো নিকুজ্জো ৰিয অৰকুজ্জপঞ্ঞো পুগ্গলো দট্ঠব্বো, উদকাসিঞ্চনকালো ৰিয ধম্মদেসনায লদ্ধকালো, উদকস্স ৰিৰট্টনকালো ৰিয তস্মিং আসনে নিসিন্নস্স উগ্গহেতুং অসমত্থকালো, উদকস্স অসণ্ঠানকালো ৰিয ৰুট্ঠহিত্ৰা অসল্লক্খণকালো ৰেদিতব্বো.
আকিণ্ণানীতি পক্খিত্তানি. সতিসম্মোসায পকিরেয্যাতি মুট্ঠস্সতিতায ৰিকিরেয্য. এৰমেৰ খোতি এত্থ উচ্ছঙ্গো ৰিয উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো দট্ঠব্বো, নানাখজ্জকানি ৰিয নানপ্পকারং বুদ্ধৰচনং, উচ্ছঙ্গে নানাখজ্জকানি খাদন্তস্স নিসিন্নকালো ৰিয তস্মিং আসনে নিসিন্নস্স উগ্গণ্হনকালো, ৰুট্ঠহন্তস্স সতিসম্মোসা পকিরণকালো ৰিয তস্মা আসনা ৰুট্ঠায গচ্ছন্তস্স অসল্লক্খণকালো ৰেদিতব্বো.
উক্কুজ্জোতি উপরিমুখো ঠপিতো. সণ্ঠাতীতি পতিট্ঠহতি. এৰমেৰ খোতি এত্থ উপরিমুখো ঠপিতো কুম্ভো ৰিয পুথুপঞ্ঞো পুগ্গলো দট্ঠব্বো, উদকস্স আসিত্তকালো ৰিয দেসনায লদ্ধকালো, উদকস্স সণ্ঠানকালো ৰিয তত্থ নিসিন্নস্স উগ্গণ্হনকালো, নো ৰিৰট্টনকালো ৰিয ৰুট্ঠায গচ্ছন্তস্স সল্লক্খণকালো ৰেদিতব্বো.
দুম্মেধোতি নিপ্পঞ্ঞো. অৰিচক্খণোতি সংৰিদহনপঞ্ঞায রহিতো. গন্তাতি গমনসীলো. সেয্যো এতেন ৰুচ্চতীতি এতস্মা পুগ্গলা উত্তরিতরোতি ৰুচ্চতি. ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নোতি নৰলোকুত্তরধম্মস্স অনুধম্মং সহ সীলেন পুব্বভাগপটিপদং পটিপন্নো. দুক্খস্সাতি ৰট্টদুক্খস্স. অন্তকরো সিযাতি কোটিকরো পরিচ্ছেদকরো পরিৰটুমকরো ভৰেয্যাতি.
পুগ্গলৰগ্গো ততিযো.
৪. দেৰদূতৰগ্গো
১. সব্রহ্মকসুত্তৰণ্ণনা
৩১. চতুত্থস্স পঠমে অজ্ঝাগারেতি সকে ঘরে. পূজিতা হোন্তীতি যং ঘরে অত্থি, তেন পটিজগ্গিতা গোপিতা হোন্তি. ইতি মাতাপিতুপূজকানি কুলানি মাতাপিতূহি সব্রহ্মকানীতি পকাসেত্ৰা ইদানি নেসং সপুব্বাচরিযকাদিভাৰং পকাসেন্তো সপুব্বাচরিযকানীতিআদিমাহ. তত্থ ব্রহ্মাতিআদীনি তেসং ব্রহ্মাদিভাৰসাধনত্থং ৰুত্তানি. বহুকারাতি পুত্তানং বহূপকারা. আপাদকাতি জীৰিতস্স আপাদকা. পুত্তকানং হি মাতাপিতূহি জীৰিতং আপাদিতং পালিতং ঘটিতং অনুপ্পবন্ধেন পৰত্তিতং. পোসকাতি হত্থপাদে ৰড্ঢেত্ৰা হদযলোহিতং পাযেত্ৰা পোসেতারো. ইমস্স লোকস্স দস্সেতারোতি পুত্তানং হি ইমস্মিং লোকে ইট্ঠানিট্ঠারম্মণস্স দস্সনং নাম মাতাপিতরো নিস্সায জাতন্তি ইমস্স লোকস্স দস্সেতারো নাম.
ব্রহ্মাতি মাতাপিতরোতি সেট্ঠাধিৰচনং. যথা ব্রহ্মুনো চতস্সো ভাৰনা অৰিজহিতা হোন্তি মেত্তা করুণা মুদিতা উপেক্খাতি, এৰমেৰ মাতাপিতূনং পুত্তকেসু চতস্সো ভাৰনা অৰিজহিতা হোন্তি. তা তস্মিং তস্মিং কালে ৰেদিতব্বা – কুচ্ছিগতস্মিং হি দারকে ‘‘কদা নু খো পুত্তকং অরোগং পরিপুণ্ণঙ্গপচ্চঙ্গং পস্সিস্সামা’’তি মাতাপিতূনং মেত্তচিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পনেস মন্দো উত্তানসেয্যকো ঊকাহি ৰা মঙ্কুলাদীহি পাণকেহি দট্ঠো দুক্খসেয্যায ৰা পন পীল়িতো পরোদতি ৰিরৰতি, তদাস্স সদ্দং সুত্ৰা মাতাপিতূনং কারুঞ্ঞং উপ্পজ্জতি, আধাৰিত্ৰা ৰিধাৰিত্ৰা কীল়নকালে পন লোভনীযৰযস্মিং ৰা ঠিতকালে দারকং ওলোকেত্ৰা মাতাপিতূনং চিত্তং সপ্পিমণ্ডে পক্খিত্তসতৰিহতকপ্পাসপিচুপটলং ৰিয মুদুকং হোতি আমোদিতং পমোদিতং, তদা তেসং মুদিতা লব্ভতি. যদা পনেস পুত্তো দারাভরণং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা পাটিযেক্কং অগারং অজ্ঝাৰসতি, তদা মাতাপিতূনং ‘‘সক্কোতি দানি নো পুত্তকো অত্তনো ধম্মতায যাপেতু’’ন্তি মজ্ঝত্তভাৰো উপ্পজ্জতি, তস্মিং কালে উপেক্খা লব্ভতীতি ইমিনা কারণেন ‘‘ব্রহ্মাতি মাতাপিতরো’’তি ৰুত্তং.
পুব্বাচরিযাতি ৰুচ্চরেতি মাতাপিতরো হি জাতকালতো পট্ঠায ‘‘এৰং নিসীদ, এৰং তিট্ঠ, এৰং গচ্ছ, এৰং সয, এৰং খাদ, এৰং ভুঞ্জ, অযং তে, তাতাতি ৰত্তব্বো, অযং ভাতিকাতি, অযং ভগিনীতি, ইদং নাম কাতুং ৰট্টতি, ইদং ন ৰট্টতি, অসুকং নাম উপসঙ্কমিতুং ৰট্টতি, অসুকং ন ৰট্টতী’’তি গাহাপেন্তি সিক্খাপেন্তি. অথাপরভাগে অঞ্ঞে আচরিযা হত্থিসিপ্পঅস্সসিপ্পরথসিপ্পধনুসিপ্পথরুসিপ্পমুদ্দাগণনাদীনি সিক্খাপেন্তি. অঞ্ঞো সরণানি দেতি, অঞ্ঞো সীলেসু পতিট্ঠাপেতি, অঞ্ঞো পব্বাজেতি, অঞ্ঞো বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হাপেতি, অঞ্ঞো উপসম্পাদেতি, অঞ্ঞো সোতাপত্তিমগ্গাদীনি পাপেতি. ইতি সব্বেপি তে পচ্ছাচরিযা নাম হোন্তি, মাতাপিতরো পন সব্বপঠমা, তেনাহ – ‘‘পুব্বাচরিযাতি ৰুচ্চরে’’তি. তত্থ ৰুচ্চরেতি ৰুচ্চন্তি কথিযন্তি. আহুনেয্যা চ পুত্তানন্তি পুত্তানং আহুতং পাহুতং অভিসঙ্খতং অন্নপানাদিং অরহন্তি, অনুচ্ছৰিকা তং পটিগ্গহেতুং. তস্মা ‘‘আহুনেয্যা চ পুত্তান’’ন্তি ৰুত্তং. পজায অনুকম্পকাতি পরেসং পাণে অচ্ছিন্দিত্ৰাপি অত্তনো পজং পটিজগ্গন্তি গোপাযন্তি. তস্মা ‘‘পজায অনুকম্পকা’’তি ৰুত্তং.
নমস্সেয্যাতি নমো করেয্য. সক্করেয্যাতি সক্কারেন পটিমানেয্য. ইদানি তং সক্কারং দস্সেন্তো ‘‘অন্নেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ অন্নেনাতি যাগুভত্তখাদনীযেন. পানেনাতি অট্ঠৰিধপানেন. ৰত্থেনাতি নিৰাসনপারুপনকেন ৰত্থেন. সযনেনাতি মঞ্চপীঠানুপ্পদানেন. উচ্ছাদনেনাতি দুগ্গন্ধং পটিৰিনোদেত্ৰা সুগন্ধকরণুচ্ছাদনেন. ন্হাপনেনাতি সীতে উণ্হোদকেন, উণ্হে সীতোদকেন গত্তানি পরিসিঞ্চিত্ৰা ন্হাপনেন. পাদানং ধোৰনেনাতি উণ্হোদকসীতোদকেহি পাদধোৰনেন চেৰ তেলমক্খনেন চ. পেচ্চাতি পরলোকং গন্ত্ৰা. সগ্গে পমোদতীতি ইধ তাৰ মাতাপিতূসু পারিচরিযং দিস্ৰা পারিচরিযকারণা তং পণ্ডিতমনুস্সা ইধেৰ পসংসন্তি, পরলোকং পন গন্ত্ৰা সগ্গে ঠিতো সো মাতাপিতুউপট্ঠাকো দিব্বসম্পত্তীহি আমোদতি পমোদতীতি.
২. আনন্দসুত্তৰণ্ণনা
৩২. দুতিযে তথারূপোতি তথাজাতিকো. সমাধিপটিলাভোতি চিত্তেকগ্গতালাভো. ইমস্মিং চ সৰিঞ্ঞাণকেতি এত্থ অত্তনো চ পরস্স চাতি উভযেসম্পি কাযো সৰিঞ্ঞাণকট্ঠেন একতো কত্ৰা ইমস্মিন্তি ৰুত্তো. অহঙ্কারমমঙ্কারমানানুসযাতি অহঙ্কারদিট্ঠি চ মমঙ্কারতণ্হা চ মানানুসযো চাতি অত্তনো চ পরস্স চ কিলেসা. নাস্সূতি ন ভৰেয্যুং. বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসূতি রূপনিমিত্তং, সদ্দনিমিত্তং, গন্ধনিমিত্তং, রসনিমিত্তং, ফোট্ঠব্বনিমিত্তং, সস্সতাদিনিমিত্তং, পুগ্গলনিমিত্তং ধম্মনিমিত্তন্তি এৰরূপেসু চ বহিদ্ধা সব্বনিমিত্তেসু. চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি ফলসমাধিঞ্চেৰ ফলঞাণঞ্চ. সিযাতি ভৰেয্য.
ইধানন্দ, ভিক্খুনোতি, আনন্দ, ইমস্মিং সাসনে ভিক্খুনো. এতং সন্তং এতং পণীতন্তি নিব্বানং দস্সেন্তো আহ. নিব্বানং হি কিলেসানং সন্ততায সন্তং নাম, নিব্বানং সন্তন্তি সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰাৰ দিৰসম্পি নিসিন্নস্স চিত্তুপ্পাদো সন্তন্তেৰ পৰত্ততীতিপি সন্তং. পণীতন্তি সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসিন্নস্সাপি চিত্তুপ্পাদো পণীতন্তেৰ পৰত্ততীতি নিব্বানং পণীতং নাম. সব্বসঙ্খারসমথোতিআদীনিপি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. ‘‘সব্বসঙ্খারসমথো’’তি সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসিন্নস্স হি দিৰসভাগম্পি চিত্তুপ্পাদো সব্বসঙ্খারসমথোতেৰ পৰত্ততি…পে… তথা তীসু ভৰেসু ৰানসঙ্খাতায তণ্হায অভাৰেন নিব্বানন্তি লদ্ধনামে তস্মিং সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসিন্নস্স চিত্তুপ্পাদো নিব্বানং নিব্বানন্তেৰ পৰত্ততীতি সব্বসঙ্খারসমথোতিআদীনি নামানি লভতি. ইমস্মিং পন অট্ঠৰিধে আভোগসমন্নাহারে ইমস্মিং ঠানে একোপি লব্ভতি, দ্ৰেপি সব্বেপি লব্ভন্তেৰ.
সঙ্খাযাতি ঞাণেন জানিত্ৰা. পরোপরানীতি পরানি চ ওপরানি চ. পরঅত্তভাৰসকঅত্তভাৰানি হি পরানি চ ওপরানি চাতি ৰুত্তং হোতি. যস্সাতি যস্স অরহতো. ইঞ্জিতন্তি রাগিঞ্জিতং দোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসদুচ্চরিতিঞ্জিতন্তি ইমানি সত্ত ইঞ্জিতানি চলিতানি ফন্দিতানি. নত্থি কুহিঞ্চীতি কত্থচি একারম্মণেপি নত্থি. সন্তোতি পচ্চনীককিলেসানং সন্ততায সন্তো. ৰিধূমোতি কাযদুচ্চরিতাদিধূমৰিরহিতো. অনীঘোতি রাগাদিঈঘৰিরহিতো. নিরাসোতি নিত্তণ্হো. অতারীতি তিণ্ণো উত্তিণ্ণো সমতিক্কন্তো. সোতি সো অরহং খীণাসৰো. জাতিজরন্তি এত্থ জাতিজরাগহণেনেৰ ব্যাধিমরণম্পি গহিতমেৰাতি ৰেদিতব্বং. ইতি সুত্তন্তেপি গাথাযপি অরহত্তফলসমাপত্তিযেৰ কথিতাতি.
৩. সারিপুত্তসুত্তৰণ্ণনা
৩৩. ততিযে সংখিত্তেনাতি মাতিকাঠপনেন. ৰিত্থারেনাতি ঠপিতমাতিকাৰিভজনেন. সংখিত্তৰিত্থারেনাতি কালে সংখিত্তেন কালে ৰিত্থারেন. অঞ্ঞাতারো চ দুল্লভাতি পটিৰিজ্ঝনকপুগ্গলা পন দুল্লভা. ইদং ভগৰা ‘‘সারিপুত্তত্থেরস্স ঞাণং ঘট্টেমী’’তি অধিপ্পাযেন কথেসি. তং সুত্ৰা থেরো কিঞ্চাপি ‘‘অহং, ভন্তে, আজানিস্সামী’’তি ন ৰদতি, অধিপ্পাযেন পন ‘‘ৰিস্সত্থা তুম্হে, ভন্তে, দেসেথ, অহং তুম্হেহি দেসিতং ধম্মং নযসতেন নযসহস্সেন পটিৰিজ্ঝিস্সামি, মমেস ভারো হোতূ’’তি সত্থারং দেসনায উস্সাহেন্তো এতস্স ভগৰা কালোতিআদিমাহ.
অথস্স সত্থা তস্মাতিহাতি দেসনং আরভি. তত্থ ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকেতিআদি ৰুত্তনযমেৰ. অচ্ছেচ্ছি তণ্হন্তি মগ্গঞাণসত্থেন তণ্হং ছিন্দি. ৰিৰত্তযি সংযোজনন্তি দসৰিধম্পি সংযোজনং সমূলকং উব্বত্তেত্ৰা ছড্ডেসি. সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সাতি সম্মা উপাযেন সম্মা পটিপত্তিযা নৰৰিধস্স মানস্স পহানাভিসমযেন ৰট্টদুক্খস্স অন্তমকাসি. ইদঞ্চ পন মেতং, সারিপুত্ত, সন্ধায ভাসিতন্তি, সারিপুত্ত, মযা পারাযনে উদযপঞ্হে ইদং ফলসমাপত্তিমেৰ সন্ধায এতং ভাসিতং.
ইদানি যং তং ভগৰতা ভাসিতং, তং দস্সেন্তো পহানং কামসঞ্ঞানন্তিআদি আরদ্ধং. উদযপঞ্হে চ এতং পদং ‘‘পহানং কামচ্ছন্দান’’ন্তি (সু. নি. ১১১২; চূল়নি. উদযমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৭৫) আগতং, ইধ পন অঙ্গুত্তরভাণকেহি ‘‘কামসঞ্ঞান’’ন্তি আরোপিতং. তত্থ ব্যঞ্জনমেৰ নানং, অত্থো পন একোযেৰ. কামসঞ্ঞানন্তি কামে আরব্ভ উপ্পন্নসঞ্ঞানং, অট্ঠহি ৰা লোভসহগতচিত্তেহি সহজাতসঞ্ঞানং. দোমনস্সান চূভযন্তি এতাসঞ্চ কামসঞ্ঞানং চেতসিকদোমনস্সানঞ্চাতি উভিন্নম্পি পহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপহানসঙ্খাতং অরহত্তফলং অঞ্ঞাৰিমোক্খং পব্রূমীতি অত্থো. নিদ্দেসে পন ‘‘কামচ্ছন্দস্স চ দোমনস্সস্স চ উভিন্নং পহানং ৰূপসমং পটিনিস্সগ্গং পটিপ্পস্সদ্ধিং অমতং নিব্বান’’ন্তি (চূল়নি. উদযমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৭৫) ৰুত্তং, তং অত্থুদ্ধারৰসেন ৰুত্তং. পহানন্তি হি খীণাকারসঙ্খাতো ৰূপসমোপি ৰুচ্চতি, কিলেসে পটিনিস্সজ্জন্তো মগ্গোপি, কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিসঙ্খাতং ফলম্পি, যং আগম্ম কিলেসা পহীযন্তি, তং অমতং নিব্বানম্পি. তস্মা তত্থ তানি পদানি আগতানি. ‘‘অঞ্ঞাৰিমোক্খং পব্রূমী’’তি ৰচনতো পন অরহত্তফলমেৰ অধিপ্পেতং. থিনস্স চ পনূদনন্তিপি থিনস্স চ পনূদনন্তে উপ্পন্নত্তা অরহত্তফলমেৰ অধিপ্পেতং. কুক্কুচ্চানং নিৰারণন্তি কুক্কুচ্চনিৰারণস্স মগ্গস্স অনন্তরং উপ্পন্নত্তা ফলমেৰ অধিপ্পেতং.
উপেক্খাসতিসংসুদ্ধন্তি চতুত্থজ্ঝানিকে ফলে উপ্পন্নায উপেক্খায চ সতিযা চ সংসুদ্ধং. ধম্মতক্কপুরেজৰন্তি ধম্মতক্কো ৰুচ্চতি সম্মাসঙ্কপ্পো, সো আদিতো হোতি, পুরতো হোতি, পুব্বঙ্গমো হোতি অঞ্ঞাৰিমোক্খস্সাতি ধম্মতক্কপুরেজৰো. তং ধম্মতক্কপুরেজৰং. অঞ্ঞাৰিমোক্খন্তি অঞ্ঞিন্দ্রিযপরিযোসানে উপ্পন্নং ৰিমোক্খং, অঞ্ঞায ৰা ৰিমোক্খং অঞ্ঞাৰিমোক্খং, পঞ্ঞাৰিমুত্তন্তি অত্থো. অৰিজ্জায পভেদনন্তি অৰিজ্জায পভেদনন্তে উপ্পন্নত্তা, অৰিজ্জায পভেদনসঙ্খাতং ৰা নিব্বানং আরব্ভ উপ্পন্নত্তা এৰংলদ্ধনামং অরহত্তফলমেৰ. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পহানন্তিআদীহি পদেহি অরহত্তফলমেৰ পকাসিতন্তি ৰেদিতব্বং.
৪. নিদানসুত্তৰণ্ণনা
৩৪. চতুত্থে নিদানানীতি কারণানি. কম্মানন্তি ৰট্টগামিকম্মানং. লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযাতি লুব্ভনপলুব্ভনসভাৰো লোভো ৰট্টগামিকম্মানং সমুদযায পিণ্ডকরণত্থায নিদানং কারণং পচ্চযোতি অত্থো. দোসোতি দুস্সনপদুস্সনসভাৰো দোসো. মোহোতি মুয্হনপমুয্হনসভাৰো মোহো.
লোভপকতন্তি লোভেন পকতং, লোভাভিভূতেন লুদ্ধেন হুত্ৰা কতকম্মন্তি অত্থো. লোভতো জাতন্তি লোভজং. লোভো নিদানমস্সাতি লোভনিদানং. লোভো সমুদযো অস্সাতি লোভসমুদযং. সমুদযোতি পচ্চযো, লোভপচ্চযন্তি অত্থো. যত্থস্স অত্তভাৰো নিব্বত্ততীতি যস্মিং ঠানে অস্স লোভজকম্মৰতো পুগ্গলস্স অত্তভাৰো নিব্বত্ততি, খন্ধা পাতুভৰন্তি. তত্থ তং কম্মং ৰিপচ্চতীতি তেসু খন্ধেসু তং কম্মং ৰিপচ্চতি. দিট্ঠে ৰা ধম্মেতিআদি যস্মা তং কম্মং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং ৰা হোতি উপপজ্জৰেদনীযং ৰা অপরপরিযাযৰেদনীযং ৰা, তস্মা তং পভেদং দস্সেতুং ৰুত্তং. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.
অখণ্ডানীতি অভিন্নানি. অপূতীনীতি পূতিভাৰেন অবীজত্তং অপ্পত্তানি. অৰাতাতপহতানীতি ন ৰাতেন ন চ আতপেন হতানি. সারাদানীতি গহিতসারানি সারৰন্তানি ন নিস্সারানি. সুখসযিতানীতি সন্নিচযভাৰেন সুখং সযিতানি. সুখেত্তেতি মণ্ডখেত্তে. সুপরিকম্মকতায ভূমিযাতি নঙ্গলকসনেন চেৰ অট্ঠদন্তকেন চ সুট্ঠু পরিকম্মকতায খেত্তভূমিযা. নিক্খিত্তানীতি ঠপিতানি রোপিতানি. অনুপ্পৰেচ্ছেয্যাতি অনুপ্পৰেসেয্য. ৰুদ্ধিন্তিআদীসু উদ্ধগ্গমনেন ৰুদ্ধিং, হেট্ঠা মূলপ্পতিট্ঠানেন ৰিরূল়্হিং, সমন্তা ৰিত্থারিকভাৰেন ৰেপুল্লং.