.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

অঙ্গুত্তরনিকাযে

চতুক্কনিপাত-অট্ঠকথা

১. পঠমপণ্ণাসকং

১. ভণ্ডগামৰগ্গো

১. অনুবুদ্ধসুত্তৰণ্ণনা

১. চতুক্কনিপাতস্স পঠমে অননুবোধাতি অবুজ্ঝনেন অজাননেন. অপ্পটিৰেধাতি অপ্পটিৰিজ্ঝনেন অপচ্চক্খকিরিযায. দীঘমদ্ধানন্তি চিরকালং. সন্ধাৰিতন্তি ভৰতো ভৰং গমনৰসেন সন্ধাৰিতং. সংসরিতন্তি পুনপ্পুনং গমনাগমনৰসেন সংসরিতং. মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চাতি মযা চ তুম্হেহি চ. অথ ৰা সন্ধাৰিতং সংসরিতন্তি সন্ধাৰনং সংসরণং মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ অহোসীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. অরিযস্সাতি নিদ্দোসস্স. সীলং সমাধি পঞ্ঞাতি ইমে পন তযো ধম্মা মগ্গফলসম্পযুত্তাৰ ৰেদিতব্বা, ৰিমুত্তিনামেন ফলমেৰ নিদ্দিট্ঠং. ভৰতণ্হাতি ভৰেসু তণ্হা. ভৰনেত্তীতি ভৰরজ্জু. তণ্হায এৰ এতং নামং. তায হি সত্তা গোণা ৰিয গীৰায বন্ধিত্ৰা তং তং ভৰং নীযন্তি, তস্মা ভৰনেত্তীতি ৰুচ্চতি.

অনুত্তরাতি লোকুত্তরা. দুক্খস্সন্তকরোতি ৰট্টদুক্খস্স অন্তকরো. চক্খুমাতি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা. পরিনিব্বুতোতি কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতো. ইদমস্স বোধিমণ্ডে পঠমপরিনিব্বানং, পচ্ছা পন যমকসালানমন্তরে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতোতি যথানুসন্ধিনা দেসনং নিট্ঠাপেসি.

২. পপতিতসুত্তৰণ্ণনা

২. দুতিযে পপতিতোতি পতিতো চুতো. অপ্পপতিতোতি অপতিতো পতিট্ঠিতো. তত্থ লোকিযমহাজনো পতিতোযেৰ নাম, সোতাপন্নাদযো কিলেসুপ্পত্তিক্খণে পতিতা নাম, খীণাসৰো একন্তপতিট্ঠিতো নাম.

চুতা পতন্তীতি যে চুতা, তে পতন্তি নাম. পতিতাতি যে পতিতা, তে চুতা নাম. চুতত্তা পতিতা, পতিতত্তা চুতাতি অত্থো. গিদ্ধাতি রাগরত্তা. পুনরাগতাতি পুন জাতিং পুন জরং পুন ব্যাধিং পুন মরণং আগতা নাম হোন্তি. কতং কিচ্চন্তি চতূহি মগ্গেহি কত্তব্বকিচ্চং কতং. রতং রম্মন্তি রমিতব্বযুত্তকে গুণজাতে রমিতং. সুখেনান্ৰাগতং সুখন্তি সুখেন সুখং অনুআগতং সম্পত্তং. মানুসকসুখেন দিব্বসুখং, ঝানসুখেন ৰিপস্সনাসুখং, ৰিপস্সনাসুখেন মগ্গসুখং, মগ্গসুখেন ফলসুখং, ফলসুখেন নিব্বানসুখং সম্পত্তং অধিগতন্তি অত্থো.

৩. পঠমখতসুত্তৰণ্ণনা

৩. ততিযং দুকনিপাতৰণ্ণনাযং ৰুত্তমেৰ. গাথাসু পন নিন্দিযন্তি নিন্দিতব্বযুত্তকং. নিন্দতীতি গরহতি. পসংসিযোতি পসংসিতব্বযুত্তো. ৰিচিনাতি মুখেন সো কলিন্তি যো এৰং পৰত্তো, তেন মুখেন কলিং ৰিচিনাতি নাম. কলিনা তেন সুখং ন ৰিন্দতীতি তেন চ কলিনা সুখং ন পটিলভতি. সব্বস্সাপি সহাপি অত্তনাতি সব্বেনপি সকেন ধনেন চেৰ অত্তনা চ সদ্ধিং যো পরাজযো, সো অপ্পমত্তকোৰ কলীতি অত্থো. যো সুগতেসূতি যো পন সম্মগ্গতেসু পুগ্গলেসু চিত্তং পদুস্সেয্য, অযং চিত্তপদোসোৰ ততো কলিতো মহন্ততরো কলি. ইদানি তস্স মহন্ততরভাৰং দস্সেন্তো সতং সহস্সানন্তিআদিমাহ. তত্থ সতং সহস্সানন্তি নিরব্বুদগণনায সতসহস্সং. ছত্তিংসতীতি অপরানি চ ছত্তিংসতি নিরব্বুদানি. পঞ্চ চাতি অব্বুদগণনায চ পঞ্চ অব্বুদানি. যমরিযগরহীতি যং অরিযে গরহন্তো নিরযং উপপজ্জতি, তত্থ এত্তকং আযুপ্পমাণন্তি.

৪. দুতিযখতসুত্তৰণ্ণনা

৪. চতুত্থে মাতরি পিতরি চাতিআদীসু মিত্তৰিন্দকো মাতরি মিচ্ছাপটিপন্নো নাম, অজাতসত্তু পিতরি মিচ্ছাপটিপন্নো নাম, দেৰদত্তো তথাগতে মিচ্ছাপটিপন্নো নাম, কোকালিকো তথাগতসাৰকে মিচ্ছাপটিপন্নো নাম. বহুঞ্চাতি বহুকমেৰ. পসৰতীতি পটিলভতি. তাযাতি তায মিচ্ছাপটিপত্তিসঙ্খাতায অধম্মচরিযায. পেচ্চাতি ইতো গন্ত্ৰা. অপাযং গচ্ছতীতি নিরযাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং নিব্বত্ততি. সুক্কপক্খেপি এসেৰ নযো.

৫. অনুসোতসুত্তৰণ্ণনা

৫. পঞ্চমে অনুসোতং গচ্ছতীতি অনুসোতগামী. কিলেসসোতস্স পচ্চনীকপটিপত্তিযা পটিসোতং গচ্ছতীতি পটিসোতগামী. ঠিতত্তোতি ঠিতসভাৰো. তিণ্ণোতি ওঘং তরিত্ৰা ঠিতো. পারঙ্গতোতি পরতীরং গতো. থলে তিট্ঠতীতি নিব্বানথলে তিট্ঠতি. ব্রাহ্মণোতি সেট্ঠো নিদ্দোসো. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. কামে চ পটিসেৰতীতি কিলেসকামেহি ৰত্থুকামে পটিসেৰতি. পাপঞ্চ কম্মং করোতীতি পাপঞ্চ পাণাতিপাতাদিকম্মং করোতি. পাপঞ্চ কম্মং ন করোতীতি পঞ্চৰেরকম্মং ন করোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ঠিতত্তোতি অযং অনাগামী পুগ্গলো তস্মা লোকা পুন পটিসন্ধিৰসেন অনাগমনতো ঠিতত্তো নাম.

তণ্হাধিপন্নাতি তণ্হায অধিপন্না অজ্ঝোত্থটা, তণ্হং ৰা অধিপন্না অজ্ঝোগাল়্হা. পরিপুণ্ণসেখোতি সিক্খাপারিপূরিযা ঠিতো. অপরিহানধম্মোতি অপরিহীনসভাৰো. চেতোৰসিপ্পত্তোতি চিত্তৰসীভাৰং পত্তো. এৰরূপো খীণাসৰো হোতি, ইধ পন অনাগামী কথিতো. সমাহিতিন্দ্রিযোতি সমাহিতছল়িন্দ্রিযো. পরোপরাতি পরোৰরা উত্তমলামকা, কুসলাকুসলাতি অত্থো. সমেচ্চাতি ঞাণেন সমাগন্ত্ৰা. ৰিধূপিতাতি ৰিদ্ধংসিতা ঝাপিতা ৰা. ৰুসিতব্রহ্মচরিযোতি মগ্গব্রহ্মচরিযং ৰসিত্ৰা ঠিতো. লোকন্তগূতি তিৰিধস্সাপি লোকস্স অন্তং গতো. পারগতোতি ছহাকারেহি পারগতো. ইধ খীণাসৰোৰ কথিতো. ইতি সুত্তেপি গাথাসুপি ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিতং.

৬. অপ্পস্সুতসুত্তৰণ্ণনা

৬. ছট্ঠে অনুপপন্নোতি অনুপাগতো. সুত্তন্তিআদীসু উভতোৰিভঙ্গনিদ্দেসখন্ধকপরিৰারসুত্তনিপাতমঙ্গলসুত্তরতনসুত্ত- নাল়কসুত্ততুৰটকসুত্তানি, অঞ্ঞম্পি চ সুত্তনামকং তথাগতৰচনং সুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সব্বম্পি সগাথকং সুত্তং গেয্যন্তি ৰেদিতব্বং, ৰিসেসেন সংযুত্তকে সকলোপি সগাথাৰগ্গো. সকলম্পি অভিধম্মপিটকং, নিগ্গাথকসুত্তং, যঞ্চ অঞ্ঞম্পি অট্ঠহি অঙ্গেহি অসঙ্গহিতং বুদ্ধৰচনং, তং ৰেয্যাকরণন্তি ৰেদিতব্বং. ধম্মপদ-থেরগাথা-থেরিগাথা সুত্তনিপাতে নোসুত্তনামিকা সুদ্ধিকগাথা চ গাথাতি ৰেদিতব্বা. সোমনস্সঞাণমযিকগাথাপটিসংযুত্তা দ্ৰেঅসীতি সুত্তন্তা উদানন্তি ৰেদিতব্বা. ‘‘ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা’’তিআদিনযপ্পৰত্তা দসুত্তরসতসুত্তন্তা ইতিৰুত্তকন্তি ৰেদিতব্বা. অপণ্ণকজাতকাদীনি পঞ্ঞাসাধিকানি পঞ্চ জাতকসতানি জাতকন্তি ৰেদিতব্বানি. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা আনন্দে’’তিআদিনযপ্পৰত্তা সব্বেপি অচ্ছরিযঅব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তা সুত্তন্তা অব্ভুতধম্মন্তি ৰেদিতব্বা. চূল়ৰেদল্লমহাৰেদল্লসম্মাদিট্ঠিসক্কপঞ্হসঙ্খারভাজনিযমহাপুণ্ণমসুত্তাদযো সব্বেপি ৰেদঞ্চ তুট্ঠিঞ্চ লদ্ধা লদ্ধা পুচ্ছিতা সুত্তন্তা ৰেদল্লন্তি ৰেদিতব্বা. ন অত্থমঞ্ঞায ন ধম্মমঞ্ঞাযাতি অট্ঠকথঞ্চ পাল়িঞ্চ অজানিত্ৰা. ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নোতি নৰলোকুত্তরধম্মস্স অনুরূপধম্মং সহসীলং পুব্বভাগপটিপদং ন পটিপন্নো হোতি. ইমিনা উপাযেন সব্বৰারেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. পঠমৰারে পনেত্থ অপ্পস্সুতদুস্সীলো কথিতো, দুতিযে অপ্পস্সুতখীণাসৰো, ততিযে বহুস্সুতদুস্সীলো, চতুত্থে বহুস্সুতখীণাসৰো.

সীলেসু অসমাহিতোতি সীলেসু অপরিপূরকারী. সীলতো চ সুতেন চাতি সীলভাগেন চ সুতভাগেন চ ‘‘অযং দুস্সীলো অপ্পস্সুতো’’তি এৰং তং গরহন্তীতি অত্থো. তস্স সম্পজ্জতে সুতন্তি তস্স পুগ্গলস্স যস্মা তেন সুতেন সুতকিচ্চং কতং, তস্মা তস্স সুতং সম্পজ্জতি নাম. নাস্স সম্পজ্জতেতি সুতকিচ্চস্স অকতত্তা ন সম্পজ্জতি. ধম্মধরন্তি সুতধম্মানং আধারভূতং. সপ্পঞ্ঞন্তি সুপঞ্ঞং. নেক্খং জম্বোনদস্সেৰাতি জম্বুনদং ৰুচ্চতি জাতিসুৰণ্ণং, তস্স জম্বুনদস্স নেক্খং ৰিয, পঞ্চসুৰণ্ণপরিমাণং সুৰণ্ণঘটিকং ৰিযাতি অত্থো.

৭. সোভনসুত্তৰণ্ণনা

৭. সত্তমে ৰিযত্তাতি পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযেন সমন্নাগতা. ৰিনীতাতি ৰিনযং উপেতা সুৰিনীতা. ৰিসারদাতি ৰেসারজ্জেন সোমনস্সসহগতেন ঞাণেন সমন্নাগতা. ধম্মধরাতি সুতধম্মানং আধারভূতা. ভিক্খু চ সীলসম্পন্নোতি গাথায কিঞ্চাপি একেকস্সেৰ একেকো গুণো কথিতো, সব্বেসং পন সব্বেপি ৰট্টন্তীতি.

৮. ৰেসারজ্জসুত্তৰণ্ণনা

৮. অট্ঠমে ৰেসারজ্জানীতি এত্থ সারজ্জপটিপক্খো ৰেসারজ্জং, চতূসু ঠানেসু সারজ্জাভাৰং পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পন্নসোমনস্সমযঞাণস্সেতং নামং. আসভং ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠানং উত্তমট্ঠানং. আসভা ৰা পুব্ববুদ্ধা, তেসং ঠানন্তি অত্থো. অপিচ গৰসতজেট্ঠকো উসভো, গৰসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো. ৰজসতজেট্ঠকো ৰা উসভো, ৰজসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো, সব্বগৰসেট্ঠো সব্বপরিস্সযসহো সেতো পাসাদিকো মহাভারৰহো অসনিসতসদ্দেহিপি অসম্পকম্পিযো নিসভো, সো ইধ উসভোতি অধিপ্পেতো. ইদম্পি হি তস্স পরিযাযৰচনং. উসভস্স ইদন্তি আসভং. ঠানন্তি চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা ৰৰত্থানং. ইদং পন আসভং ৰিযাতি আসভং. যথেৰ হি নিসভসঙ্খাতো উসভো চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৰং তথাগতোপি চতূহি ৰেসারজ্জপাদেহি অট্ঠপরিসপথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা সদেৰকে লোকে কেনচি পচ্চত্থিকেন পচ্চামিত্তেন অকম্পিযো অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি. এৰং তিট্ঠমানোৰ তং আসভং ঠানং পটিজানাতি উপগচ্ছতি ন পচ্চক্খাতি, অত্তনি আরোপেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘আসভং ঠানং পটিজানাতী’’তি.

পরিসাসূতি অট্ঠসু পরিসাসু. সীহনাদং নদতীতি সেট্ঠনাদং অভীতনাদং নদতি, সীহনাদসদিসং ৰা নাদং নদতি. অযমত্থো সীহনাদসুত্তেন দস্সেতব্বো. যথা ৰা সীহো সহনতো চ হননতো চ সীহোতি ৰুচ্চতি, এৰং তথাগতো লোকধম্মানং সহনতো পরপ্পৰাদানঞ্চ হননতো সীহোতি ৰুচ্চতি. এৰং ৰুত্তস্স সীহস্স নাদং সীহনাদং. তত্থ যথা সীহো সীহবলেন সমন্নাগতো সব্বত্থ ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো সীহনাদং নদতি, এৰং তথাগতসীহোপি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো অট্ঠসু পরিসাসু ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো ‘‘ইতি রূপ’’ন্তিআদিনা নযেন নানাৰিধদেসনাৰিলাসসম্পন্নং সীহনাদং নদতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পরিসাসু সীহনাদং নদতী’’তি.

ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতীতি এত্থ ব্রহ্মন্তি সেট্ঠং উত্তমং ৰিসুদ্ধং. চক্কসদ্দো পনাযং –

‘‘সম্পত্তিযং লক্খণে চ, রথঙ্গে ইরিযাপথে;

দানে রতনধম্মূর-চক্কাদীসু চ দিস্সতি;

ধম্মচক্কে ইধ মতো, তঞ্চ দ্ৰেধা ৰিভাৰযে’’.

‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) হি অযং সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘পাদতলেসু চক্কানি জাতানী’’তি (দী. নি. ২.৩৫) এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৰ ৰহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ রথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৰদ্ৰার’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইরিযাপথে. ‘‘দদং ভুঞ্জ মা চ পমাদো, চক্কং ৰত্তয সব্বপাণিন’’ন্তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্করতনং পাতুরহোসী’’তি (দী. নি. ২.২৪৩; ম. নি. ৩.২৫৬) এত্থ রতনচক্কে. ‘‘মযা পৰত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩) এত্থ উরচক্কে. ‘‘খুরপরিযন্তেন চেপি চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহরণচক্কে. ‘‘অসনিৰিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১; সং. নি. ২.১৬২) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ইধ পনাযং ধম্মচক্কে মতো.

তং পনেতং ধম্মচক্কং দুৰিধং হোতি পটিৰেধঞাণঞ্চ দেসনাঞাণঞ্চ. তত্থ পঞ্ঞাপভাৰিতং অত্তনো অরিযফলাৰহং পটিৰেধঞাণং, করুণাপভাৰিতং সাৰকানং অরিযফলাৰহং দেসনাঞাণং. তত্থ পটিৰেধঞাণং উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি দুৰিধং. তঞ্হি অভিনিক্খমনতো যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. তুসিতভৰনতো ৰা যাৰ মহাবোধিপল্লঙ্কে অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দীপঙ্করতো পট্ঠায ৰা যাৰ বোধিপল্লঙ্কে অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দেসনাঞাণম্পি পৰত্তমানং পৰত্তন্তি দুৰিধং. তঞ্হি যাৰ অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তিমগ্গা পৰত্তমানং, ফলক্খণে পৰত্তং নাম. তেসু পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, দেসনাঞাণং লোকিযং. উভযম্পি পনেতং অঞ্ঞেহি অসাধারণং, বুদ্ধানংযেৰ ওরসঞাণং.

সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতোতি ‘‘অহং সম্মাসম্বুদ্ধো, সব্বে ধম্মা মযা অভিসম্বুদ্ধা’’তি এৰং পটিজানতো তৰ. অনভিসম্বুদ্ধাতি ইমে নাম ধম্মা তযা অনভিসম্বুদ্ধা. তত্র ৰতাতি তেসু ‘‘অনভিসম্বুদ্ধা’’তি এৰং দস্সিতধম্মেসু. সহধম্মেনাতি সহেতুনা সকারণেন ৰচনেন. নিমিত্তমেতন্তি এত্থ পুগ্গলোপি ধম্মোপি নিমিত্তন্তি অধিপ্পেতো. তং পুগ্গলং ন পস্সামি, যো মং পটিচোদেস্সতি. তং ধম্মং ন পস্সামি, যং দস্সেত্ৰা ‘‘অযং নাম ধম্মো তযা অনভিসম্বুদ্ধো’’তি মং পটিচোদেস্সতীতি অযমেত্থ অত্থো. খেমপ্পত্তোতি খেমং পত্তো. সেসপদদ্ৰযং ইমস্সেৰ ৰেৰচনং. সব্বম্পেতং ৰেসারজ্জঞাণমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. দসবলস্স হি ‘‘অযং নাম ধম্মো তযা অনভিসম্বুদ্ধো’’তি চোদকং পুগ্গলং ৰা চোদনাকারণং অনভিসম্বুদ্ধধম্মং ৰা অপস্সতো ‘‘সভাৰবুদ্ধোযেৰ ৰত সমানো অহং বুদ্ধোস্মীতি ৰদামী’’তি পচ্চৰেক্খন্তস্স বলৰতরং সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তেন সম্পযুত্তং ঞাণং ৰেসারজ্জং নাম. তং সন্ধায ‘‘খেমপ্পত্তো’’তিআদিমাহ. এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

অন্তরাযিকা ধম্মাতি এত্থ পন অন্তরাযং করোন্তীতি অন্তরাযিকা. তে অত্থতো সঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কন্তা সত্ত আপত্তিক্খন্ধা. সঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কন্তং হি অন্তমসো দুক্কটদুব্ভাসিতম্পি মগ্গফলানং অন্তরাযং করোতি. ইধ পন মেথুনধম্মো অধিপ্পেতো. মেথুনং সেৰতো হি যস্স কস্সচি নিস্সংসযমেৰ মগ্গফলানং অন্তরাযো হোতি.

যস্স খো পন তে অত্থাযাতি রাগক্খযাদীসু যস্স অত্থায. ধম্মো দেসিতোতি অসুভভাৰনাদিধম্মো কথিতো. তত্র ৰত মন্তি তস্মিং অনিয্যানিকধম্মে মং. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

ৰাদপথাতি ৰাদাযেৰ. পুথূতি বহূ. সিতাতি উপনিবদ্ধা অভিসঙ্খতা. অথ ৰা পুথুস্সিতাতি পুথুভাৰং সিতা উপগতা, পুথূহি ৰা সিতাতিপি পুথুস্সিতা. যং নিস্সিতাতি এতরহিপি যং ৰাদপথং নিস্সিতা. ন তে ভৰন্তীতি তে ৰাদপথা ন ভৰন্তি ভিজ্জন্তি ৰিনস্সন্তি. ধম্মচক্কন্তি দেসনাঞাণস্সপি পটিৰেধঞাণস্সপি এতং নামং. তেসু দেসনাঞাণং লোকিযং, পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং. কেৰলীতি সকলগুণসমন্নাগতো. তাদিসন্তি তথাৰিধং.

৯. তণ্হুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা

৯. নৰমে উপ্পজ্জতি এতেসূতি উপ্পাদা. কা উপ্পজ্জতি? তণ্হা. তণ্হায উপ্পাদা তণ্হুপ্পাদা, তণ্হাৰত্থূনি তণ্হাকারণানীতি অত্থো. চীৰরহেতূতি ‘‘কত্থ মনাপং চীৰরং লভিস্সামী’’তি চীৰরকারণা উপ্পজ্জতি. ইতিভৰাভৰহেতূতি এত্থ ইতীতি নিদস্সনত্থে নিপাতো. যথা চীৰরাদিহেতু, এৰং ভৰাভৰহেতুপীতি অত্থো. ভৰাভৰোতি চেত্থ পণীততরানি সপ্পিনৰনীতাদীনি অধিপ্পেতানি. সম্পত্তিভৰেসু পণীততরপণীততমভৰোতিপি ৰদন্তিযেৰ.

তণ্হাদুতিযোতি অযঞ্হি সত্তো অনমতগ্গে সংসারৰট্টে সংসরন্তো ন এককোৰ সংসরতি, তণ্হং পন দুতিযিকং লভন্তোৰ সংসরতি. তেন ৰুত্তং ‘‘তণ্হাদুতিযো’’তি. ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰন্তি এত্থ ইত্থভাৰো নাম অযং অত্তভাৰো, অঞ্ঞথাভাৰো নাম অনাগতত্তভাৰো. এৰরূপো ৰা অঞ্ঞোপি অত্তভাৰো ইত্থভাৰো নাম, ন এৰরূপো অঞ্ঞথাভাৰো নাম. তং ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং. সংসারন্তি খন্ধধাতুআযতনানং পটিপাটিং. নাতিৰত্ততীতি নাতিক্কমতি. এৰমাদীনৰং ঞত্ৰাতি এৰং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু খন্ধেসু আদীনৰং জানিত্ৰা. তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৰন্তি তণ্হং চ ‘‘অযং ৰট্টদুক্খসম্ভূতো সভাৰো কারণ’’ন্তি এৰং জানিত্ৰা. এত্তাৰতা ইমস্স ভিক্খুনো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্তভাৰো দস্সিতো. ইদানি তং খীণাসৰং থোমেন্তো ৰীততণ্হোতিআদিমাহ. তত্থ অনাদানোতি নিগ্গহণো. সতো ভিক্খু পরিব্বজেতি সতিসম্পজঞ্ঞে ৰেপুল্লপ্পত্তো খীণাসৰো ভিক্খু সতো সম্পজানো চরেয্য ৰিহরেয্যাতি অত্থো. ইতি সুত্তন্তে ৰট্টং কথেত্ৰা গাথাসু ৰট্টৰিৰট্টং কথিতন্তি.

১০. যোগসুত্তৰণ্ণনা

১০. দসমে ৰট্টস্মিং যোজেন্তীতি যোগা. কামযোগোতিআদীসু পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামযোগো. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ভৰযোগো, তথা ঝাননিকন্তি. সস্সতদিট্ঠিসহগতো চ রাগো দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো চ দিট্ঠিযোগো. চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাযোগো. কামেসু ৰা যোজেতীতি কামযোগো. ভৰেসু যোজেতীতি ভৰযোগো. দিট্ঠীসু যোজেতীতি দিট্ঠিযোগো. অৰিজ্জায যোজেতীতি অৰিজ্জাযোগোতি হেট্ঠা ৰুত্তধম্মানংযেৰেতং অধিৰচনং.

ইদানি তে ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেন্তো কতমো চ, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ সমুদযন্তি উপ্পত্তিং. অত্থঙ্গমন্তি ভেদং. অস্সাদন্তি মধুরভাৰং. আদীনৰন্তি অমধুরভাৰং দোসং. নিস্সরণন্তি নিস্সটভাৰং. কামেসূতি ৰত্থুকামেসু. কামরাগোতি কামে আরব্ভ উপ্পন্নরাগো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. অনুসেতীতি নিব্বত্ততি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, কামযোগোতি, ভিক্খৰে, ইদং কামেসু যোজনকারণং বন্ধনকারণং ৰুচ্চতীতি এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

ফস্সাযতনানন্তি চক্খাদীনং চক্খুসম্ফস্সাদিকারণানং. অৰিজ্জা অঞ্ঞাণন্তি ঞাণপটিপক্খভাৰেন অঞ্ঞাণসঙ্খাতা অৰিজ্জা. ইতি কামযোগোতি এত্থ ইতি সদ্দো চতূহিপি যোগেহি সদ্ধিং যোজেতব্বো ‘‘এৰং কামযোগো, এৰং ভৰযোগো’’তি. সংযুত্তোতি পরিৰারিতো. পাপকেহীতি লামকেহি. অকুসলেহীতি অকোসল্লসম্ভূতেহি. সংকিলেসিকেহীতি সংকিলেসনকেহি, পসন্নস্স চিত্তস্স পসন্নভাৰদূসকেহীতি অত্থো. পোনোব্ভৰিকেহীতি পুনব্ভৰনিব্বত্তকেহি. সদরেহীতি সদরথেহি. দুক্খৰিপাকেহীতি ৰিপাককালে দুক্খুপ্পাদকেহি. আযতিং জাতিজরামরণিকেহীতি অনাগতে পুনপ্পুনং জাতিজরামরণনিব্বত্তকেহি. তস্মা অযোগক্খেমীতি ৰুচ্চতীতি যস্মা অপ্পহীনযোগো পুগ্গলো এতেহি ধম্মেহি সম্পযুত্তো হোতি, তস্মা চতূহি যোগেহি খেমং নিব্বানং অনধিগতত্তা ন যোগক্খেমীতি ৰুচ্চতি.

ৰিসংযোগোতি ৰিসংযোজনকারণানি. কামযোগৰিসংযোগোতি কামযোগতো ৰিসংযোজনকারণং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ অসুভজ্ঝানং কামযোগৰিসংযোগো, তং পাদকং কত্ৰা অধিগতো অনাগামিমগ্গো একন্তেনেৰ কামযোগৰিসংযোগো নাম. অরহত্তমগ্গো ভৰযোগৰিসংযোগো নাম, সোতাপত্তিমগ্গো দিট্ঠিযোগৰিসংযোগো নাম, অরহত্তমগ্গো অৰিজ্জাযোগৰিসংযোগো নাম. ইদানি তে ৰিত্থারৰসেন দস্সেন্তো কতমো চ, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তস্সত্থো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

ভৰযোগেন চূভযন্তি ভৰযোগেন চ সংযুত্তা, কিঞ্চি ভিয্যো উভযেনাপি সম্পযুত্তা, যেন কেনচি যোগেন সমন্নাগতাতি অত্থো. পুরক্খতাতি পুরতো কতা, পরিৰারিতা ৰা. কামে পরিঞ্ঞাযাতি দুৰিধেপি কামে পরিজানিত্ৰা. ভৰযোগঞ্চ সব্বসোতি ভৰযোগঞ্চ সব্বমেৰ পরিজানিত্ৰা. সমূহচ্চাতি সমূহনিত্ৰা. ৰিরাজযন্তি ৰিরাজেন্তো, ৰিরাজেত্ৰা ৰা. ‘‘ৰিরাজেন্তো’’তি হি ৰুত্তে মগ্গো কথিতো হোতি, ‘‘ৰিরাজেত্ৰা’’তি ৰুত্তে ফলং. মুনীতি খীণাসৰমুনি. ইতি ইমস্মিং সুত্তেপি গাথাসুপি ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিতন্তি.

ভণ্ডগামৰগ্গো পঠমো.

২. চরৰগ্গো

১. চরসুত্তৰণ্ণনা

১১. দুতিযস্স পঠমে অধিৰাসেতীতি চিত্তং অধিরোপেত্ৰা ৰাসেতি. নপ্পজহতীতি ন পরিচ্চজতি. ন ৰিনোদেতীতি ন নীহরতি. ন ব্যন্তীকরোতীতি ন ৰিগতন্তং পরিচ্ছিন্নপরিৰটুমং করোতি. ন অনভাৰং গমেতীতি ন অনুঅভাৰং অৰড্ঢিং ৰিনাসং গমেতি. চরম্পীতি চরন্তোপি. অনাতাপীতি নিব্বীরিযো. অনোত্তাপীতি উপৰাদভযরহিতো. সততন্তি নিচ্চং. সমিতন্তি নিরন্তরং. এৰং সব্বত্থ অত্থং ঞত্ৰা সুক্কপক্খে ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

গাথাসু গেহনিস্সিতন্তি কিলেসনিস্সিতং. মোহনেয্যেসূতি মোহজনকেসু আরম্মণেসু. অভব্বোতি অভাজনভূতো. ফুট্ঠুং সম্বোধিমুত্তমন্তি অরহত্তমগ্গসঙ্খাতং উত্তমঞাণং ফুসিতুং.

২. সীলসুত্তৰণ্ণনা

১২. দুতিযে সম্পন্নসীলাতি পরিপুণ্ণসীলা. সম্পন্নপাতিমোক্খাতি পরিপুণ্ণপাতিমোক্খা. পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতাতি পাতিমোক্খসংৰরসীলেন সংৰুতা পিহিতা উপেতা হুত্ৰা ৰিহরথ. আচারগোচরসম্পন্নাতি আচারেন চ গোচরেন চ সম্পন্না সমুপাগতা ভৰথ. অণুমত্তেসু ৰজ্জেসূতি অণুপ্পমাণেসু দোসেসু. ভযদস্সাৰিনোতি তানি অণুমত্তানি ৰজ্জানি ভযতো দস্সনসীলা. সমাদায সিক্খথ সিক্খাপদেসূতি সব্বসিক্খাকোট্ঠাসেসু সমাদাতব্বং সমাদায গহেত্ৰা সিক্খথ. ‘‘সম্পন্নসীলানং…পে… সিক্খাপদেসূ’’তি এত্তকেন ধম্মক্খানেন সিক্খত্তযে সমাদাপেত্ৰা চেৰ পটিলদ্ধগুণেসু চ ৰণ্ণং কথেত্ৰা ইদানি উত্তরি কাতব্বং দস্সেন্তো কিমস্সাতিআদিমাহ. তত্থ কিমস্সাতি কিং ভৰেয্য.

যতং চরেতি যথা চরন্তো যতো হোতি সংযতো, এৰং চরেয্য. এস নযো সব্বত্থ. অচ্ছেতি নিসীদেয্য. যতমেনং পসারযেতি যং অঙ্গপচ্চঙ্গং পসারেয্য, তং যতং সংযতমেৰ কত্ৰা পসারেয্য. উদ্ধন্তি উপরি. তিরিযন্তি মজ্ঝং. অপাচীনন্তি অধো. এত্তাৰতা অতীতা পচ্চুপ্পন্না অনাগতা চ পঞ্চক্খন্ধা কথিতা. যাৰতাতি পরিচ্ছেদৰচনং. জগতো গতীতি লোকস্স নিপ্ফত্তি. সমৰেক্খিতা চ ধম্মানং, খন্ধানং উদযব্বযন্তি এতেসং সব্বলোকে অতীতাদিভেদানং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং উদযঞ্চ ৰযঞ্চ সমৰেক্খিতা. ‘‘পঞ্চক্খন্ধানং উদযং পস্সন্তো পঞ্চৰীসতি লক্খণানি পস্সতি, ৰযং পস্সন্তো পঞ্চৰীসতি লক্খণানি পস্সতী’’তি ৰুত্তেহি সমপঞ্ঞাসায লক্খণেহি সম্মা অৰেক্খিতা হোতি. চেতোসমথসামীচিন্তি চিত্তসমথস্স অনুচ্ছৰিকং পটিপদং. সিক্খমানন্তি পটিপজ্জমানং, পূরযমানন্তি অত্থো. পহিতত্তোতি পেসিতত্তো. আহূতি কথযন্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. ইমস্মিং পন সুত্তে সীলং মিস্সকং কথেত্ৰা গাথাসু খীণাসৰো কথিতো.

৩. পধানসুত্তৰণ্ণনা

১৩. ততিযে সম্মপ্পধানানীতি সুন্দরপধানানি উত্তমৰীরিযানি. সম্মপ্পধানাতি পরিপুণ্ণৰীরিযা. মারধেয্যাভিভূতাতি তেভূমকৰট্টসঙ্খাতং মারধেয্যং অভিভৰিত্ৰা সমতিক্কমিত্ৰা ঠিতা. তে অসিতাতি তে খীণাসৰা অনিস্সিতা নাম. জাতিমরণভযস্সাতি জাতিঞ্চ মরণঞ্চ পটিচ্চ উপ্পজ্জনকভযস্স, জাতিমরণসঙ্খাতস্সেৰ ৰা ভযস্স. পারগূতি পারঙ্গতা. তে তুসিতাতি তে খীণাসৰা তুট্ঠা নাম. জেত্ৰা মারং সৰাহিনিন্তি সসেনকং মারং জিনিত্ৰা ঠিতা. তে অনেজাতি তে খীণাসৰা তণ্হাসঙ্খাতায এজায অনেজা নিচ্চলা নাম. নমুচিবলন্তি মারবলং. উপাতিৰত্তাতি অতিক্কন্তা. তে সুখিতাতি তে খীণাসৰা লোকুত্তরসুখেন সুখিতা নাম. তেনেৰাহ –

‘‘সুখিতা ৰত অরহন্তো, তণ্হা নেসং ন ৰিজ্জতি;

অস্মিমানো সমুচ্ছিন্নো, মোহজালং পদালিত’’ন্তি. (সং. নি. ৩.৭৬);

৪. সংৰরসুত্তৰণ্ণনা

১৪. চতুত্থে পধানানীতি ৰীরিযানি. সংৰরপ্পধানন্তি চক্খাদীনি সংৰরন্তস্স উপ্পন্নৰীরিযং. পহানপ্পধানন্তি কামৰিতক্কাদযো পজহন্তস্স উপ্পন্নৰীরিযং. ভাৰনাপ্পধানন্তি সম্বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তস্স উপ্পন্নৰীরিযং. অনুরক্খণাপ্পধানন্তি সমাধিনিমিত্তং অনুরক্খন্তস্স উপ্পন্নৰীরিযং.

ৰিৰেকনিস্সিতন্তিআদীসু ৰিৰেকো, ৰিরাগো, নিরোধোতি তীণিপি নিব্বানস্স নামানি. নিব্বানং হি উপধিৰিৰেকত্তা ৰিৰেকো, তং আগম্ম রাগাদযো ৰিরজ্জন্তীতি ৰিরাগো, নিরুজ্ঝন্তীতি নিরোধো. তস্মা ৰিৰেকনিস্সিতন্তিআদীসু আরম্মণৰসেন ৰা অধিগন্তব্বৰসেন ৰা নিব্বাননিস্সিতন্তি অত্থো.

ৰোস্সগ্গপরিণামিন্তি এত্থ দ্ৰে ৰোস্সগ্গা – পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো চ পক্খন্দনৰোস্সগ্গো চ. তত্থ ৰিপস্সনা তদঙ্গৰসেন কিলেসে চ খন্ধে চ রাগং পরিচ্চজতীতি পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো. মগ্গো আরম্মণৰসেন নিব্বানং পক্খন্দতীতি পক্খন্দনৰোস্সগ্গো. তস্মা ৰোস্সগ্গপরিণামিন্তি যথা ভাৰিযমানো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ৰোস্সগ্গত্থায পরিণমতি, ৰিপস্সনাভাৰঞ্চ মগ্গভাৰঞ্চ পাপুণাতি, এৰং তং ভাৰেতীতি অযমেত্থ অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ভদ্দকন্তি লদ্ধকং. সমাধিনিমিত্তং ৰুচ্চতি অট্ঠিকসঞ্ঞাদিৰসেন অধিগতো সমাধিযেৰ. অনুরক্খতীতি সমাধিপারিপন্থিকধম্মে রাগদোসমোহে সোধেন্তো রক্খতি. এত্থ চ অট্ঠিকসঞ্ঞাদিকা পঞ্চেৰ সঞ্ঞা ৰুত্তা, ইমস্মিং পন ঠানে দসপি অসুভানি ৰিত্থারেত্ৰা কথেতব্বানি. তেসং ৰিত্থারো ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১০২ আদযো) ৰুত্তোযেৰ. গাথায সংৰরাদিনিপ্ফাদকং ৰীরিযমেৰ ৰুত্তং. খযং দুক্খস্স পাপুণেতি দুক্খক্খযসঙ্খাতং অরহত্তং পাপুণেয্যাতি.

৫. পঞ্ঞত্তিসুত্তৰণ্ণনা

১৫. পঞ্চমে অগ্গপঞ্ঞত্তিযোতি উত্তমপঞ্ঞত্তিযো. অত্তভাৰীনন্তি অত্তভাৰৰন্তানং. যদিদং রাহু অসুরিন্দোতি যো এস রাহু অসুরিন্দো অযং অগ্গোতি. এত্থ রাহু কির অসুরিন্দো চত্তারি যোজনসহস্সানি অট্ঠ চ যোজনসতানি উচ্চো, বাহন্তরমস্স দ্ৰাদসযোজনসতানি, হত্থতলপাদতলানং পুথুলতা তীণি যোজনসতানি. অঙ্গুলিপব্বানি পণ্ণাস যোজনানি, ভমুকন্তরং পণ্ণাসযোজনং, নলাটং তিযোজনসতং, সীসং নৰযোজনসতং. কামভোগীনং যদিদং রাজা মন্ধাতাতি যো এস রাজা মন্ধাতা নাম, অযং দিব্বেপি মানুসকেপি কামে পরিভুঞ্জনকানং সত্তানং অগ্গো নাম. এস হি অসঙ্খেয্যাযুকেসু মনুস্সেসু নিব্বত্তিত্ৰা ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে হিরঞ্ঞৰস্সং ৰস্সাপেন্তো মানুসকে কামে দীঘরত্তং পরিভুঞ্জি. দেৰলোকে পন যাৰ ছত্তিংসায ইন্দানং আযুপ্পমাণং, তাৰ পণীতে কামে পরিভুঞ্জীতি কামভোগীনং অগ্গো নাম জাতো. আধিপতেয্যানন্তি অধিপতিট্ঠানং জেট্ঠকট্ঠানং করোন্তানং. তথাগতো অগ্গমক্খাযতীতি লোকিযলোকুত্তরেহি গুণেহি তথাগতো অগ্গো সেট্ঠো উত্তমো অক্খাযতি.

ইদ্ধিযা যসসা জলন্তি দিব্বসম্পত্তিসমিদ্ধিযা চ পরিৰারসঙ্খাতেন যসসা চ জলন্তানং. উদ্ধং তিরিযং অপাচীনন্তি উপরি চ মজ্ঝে চ হেট্ঠা চ. যাৰতা জগতো গতীতি যত্তকা লোকনিপ্ফত্তি.

৬. সোখুম্মসুত্তৰণ্ণনা

১৬. ছট্ঠে সোখুম্মানীতি সুখুমলক্খণপটিৰিজ্ঝনকানি ঞাণানি. রূপসোখুম্মেন সমন্নাগতো হোতীতি রূপে সণ্হসুখুমলক্খণপরিগ্গাহকেন ঞাণেন সমন্নাগতো হোতি. পরমেনাতি উত্তমেন. তেন চ রূপসোখুম্মেনাতি তেন যাৰ অনুলোমভাৰং পত্তেন সুখুমলক্খণপরিগ্গাহকঞাণেন. ন সমনুপস্সতীতি নত্থিভাৰেনেৰ ন পস্সতি. ন পত্থেতীতি নত্থিভাৰেনেৰ ন পত্থেতি. ৰেদনাসোখুম্মাদীসুপি এসেৰ নযো.

রূপসোখুম্মতং ঞত্ৰাতি রূপক্খন্ধস্স সণ্হসুখুমলক্খণপরিগ্গাহকেন ঞাণেন সুখুমতং জানিত্ৰা. ৰেদনানঞ্চ সম্ভৰন্তি ৰেদনাক্খন্ধস্স চ পভৰং জানিত্ৰা. সঞ্ঞা যতো সমুদেতীতি যস্মা কারণা সঞ্ঞাক্খন্ধো সমুদেতি নিব্বত্ততি, তঞ্চ জানিত্ৰা. অত্থং গচ্ছতি যত্থ চাতি যস্মিং ঠানে নিরুজ্ঝতি, তঞ্চ জানিত্ৰা. সঙ্খারে পরতো ঞত্ৰাতি সঙ্খারক্খন্ধং অনিচ্চতায লুজ্জনভাৰেন পরতো জানিত্ৰা. ইমিনা হি পদেন অনিচ্চানুপস্সনা কথিতা. দুক্খতো নো চ অত্ততোতি ইমিনা দুক্খানত্তানুপস্সনা. সন্তোতি কিলেসসন্ততায সন্তো. সন্তিপদে রতোতি নিব্বানে রতো. ইতি সুত্তন্তে চতূসু ঠানেসু ৰিপস্সনাৰ কথিতা, গাথাসু লোকুত্তরধম্মোপীতি.

৭. পঠমঅগতিসুত্তৰণ্ণনা

১৭-১৯. সত্তমে অগতিগমনানীতি নগতিগমনানি. ছন্দাগতিং গচ্ছতীতি ছন্দেন অগতিং গচ্ছতি, অকত্তব্বং করোতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. ছন্দা দোসা ভযা মোহাতি ছন্দেন, দোসেন, ভযেন, মোহেন. অতিৰত্ততীতি অতিক্কমতি. অট্ঠমং উত্তানমেৰ. নৰমে তথাবুজ্ঝনকানং ৰসেন দ্ৰীহিপি নযেহি কথিতং.

১০. ভত্তুদ্দেসকসুত্তৰণ্ণনা

২০. দসমে ভত্তুদ্দেসকোতি সলাকভত্তাদীনং উদ্দেসকো. কামেসু অসংযতাতি ৰত্থুকামেসু কিলেসকামেহি অসংযতা. পরিসাকসটো চ পনেস ৰুচ্চতীতি অযঞ্চ পন সো এৰরূপা পরিসাকচৰরো নাম ৰুচ্চতীতি অত্থো. সমণেনাতি বুদ্ধসমণেন. পরিসায মণ্ডো চ পনেস ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপা পরিসা ৰিপ্পসন্নেন পরিসামণ্ডোতি ৰুচ্চতীতি.

চরৰগ্গো দুতিযো.

৩. উরুৰেলৰগ্গো

১. পঠমউরুৰেলসুত্তৰণ্ণনা

২১. ততিযস্স পঠমে উরুৰেলাযন্তি এত্থ উরুৰেলাতি মহাৰেলা, মহাৰালিকরাসীতি অত্থো. অথ ৰা উরূতি ৰালুকা ৰুচ্চতি, ৰেলাতি মরিযাদা. ৰেলাতিক্কমনহেতু আহটা উরু উরুৰেলাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অতীতে কির অনুপ্পন্নে বুদ্ধে দসসহস্সা কুলপুত্তা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তস্মিং পদেসে ৰিহরন্তা একদিৰসং সন্নিপতিত্ৰা কতিকৰত্তং অকংসু – ‘‘কাযকম্মৰচীকম্মানি নাম পরেসম্পি পাকটানি হোন্তি, মনোকম্মং পন অপাকটং. তস্মা যো কামৰিতক্কং ৰা ব্যাপাদৰিতক্কং ৰা ৰিহিংসাৰিতক্কং ৰা ৰিতক্কেতি, তস্স অঞ্ঞো চোদকো নাম নত্থি. সো অত্তনাৰ অত্তানং চোদেত্ৰা পত্তপুটেন ৰালুকং আহরিত্ৰা ইমস্মিং ঠানে আকিরতু, ইদমস্স দণ্ডকম্ম’’ন্তি. ততো পট্ঠায যো তাদিসং ৰিতক্কং ৰিতক্কেতি, সো তত্থ পত্তপুটেন ৰালুকং আকিরতি, এৰং তত্থ অনুক্কমেন মহাৰালুকরাসি জাতো. ততো নং পচ্ছিমা জনতা পরিক্খিপিত্ৰা চেতিযট্ঠানমকাসি, তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘উরুৰেলাতি মহাৰেলা, মহাৰালিকরাসীতি অত্থো’’তি. তমেৰ সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অথ ৰা উরূতি ৰালুকা ৰুচ্চতি, ৰেলাতি মরিযাদা, ৰেলাতিক্কমনহেতু আহটা উরু উরুৰেলাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো’’তি.

নজ্জা নেরঞ্জরায তীরেতি উরুৰেলগামং নিস্সায নেরঞ্জরানদীতীরে ৰিহরামীতি দস্সেতি. অজপালনিগ্রোধেতি অজপালকা তস্স নিগ্রোধস্স ছাযায নিসীদন্তিপি তিট্ঠন্তিপি, তস্মা সো অজপালনিগ্রোধোত্ৰেৰ সঙ্খং গতো, তস্স হেট্ঠাতি অত্থো. পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি সম্বুদ্ধো হুত্ৰা পঠমমেৰ. উদপাদীতি অযং ৰিতক্কো পঞ্চমে সত্তাহে উদপাদি. কস্মা উদপাদীতি? সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণত্তা চেৰ পুব্বাসেৰনতায চ. তত্থ পুব্বাসেৰনায পকাসনত্থং তিত্তিরজাতকং আহরিতব্বং. হত্থিৰানরতিত্তিরা কির একস্মিং পদেসে ৰিহরন্তা ‘‘যো অম্হাকং মহল্লকো, তস্মিং সগারৰা ৰিহরিস্সামা’’তি নিগ্রোধং দস্সেত্ৰা ‘‘কো নু খো অম্হাকং মহল্লকো’’তি ৰীমংসন্তা তিত্তিরস্স মহল্লকভাৰং ঞত্ৰা তস্স জেট্ঠাপচাযনকম্মং কত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং সমগ্গা সম্মোদমানা ৰিহরিত্ৰা সগ্গপরাযণা অহেসুং. তং কারণং ঞত্ৰা রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা ইমং গাথমাহ –

‘‘যে ৰুড্ঢমপচাযন্তি, নরা ধম্মস্স কোৰিদা;

দিট্ঠেৰ ধম্মে পাসংসা, সম্পরাযে চ সুগ্গতী’’তি. (জা. ১.১.৩৭);

এৰং অহেতুকতিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তোপি তথাগতো সগারৰৰাসং রোচেসি, ইদানি কস্মা ন রোচেস্সতীতি. অগারৰোতি অঞ্ঞস্মিং গারৰরহিতো, কঞ্চি গরুট্ঠানে অট্ঠপেত্ৰাতি অত্থো. অপ্পতিস্সোতি পতিস্সযরহিতো, কঞ্চি জেট্ঠকট্ঠানে অট্ঠপেত্ৰাতি অত্থো. সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰাতি এত্থ সমিতপাপবাহিতপাপাযেৰ সমণব্রাহ্মণা অধিপ্পেতা. সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰাতি সক্কারঞ্চেৰ কত্ৰা গরুকারঞ্চ উপট্ঠপেত্ৰা.

সদেৰকে লোকেতিআদীসু সদ্ধিং দেৰেহি সদেৰকে. দেৰগ্গহণেন চেত্থ মারব্রহ্মেসু গহিতেসুপি মারো নাম ৰসৰত্তী সব্বেসং উপরি ৰসং ৰত্তেতি, ব্রহ্মা নাম মহানুভাৰো, একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৰাল়সহস্সে আলোকং ফরতি, দ্ৰীহি দ্ৰীসু, দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু আলোকং ফরতি. সো ইমিনা সীলসম্পন্নতরোতি ৰত্তুং মা লভন্তূতি সমারকে সব্রহ্মকেতি ৰিসুং ৰুত্তং. তথা সমণা নাম একনিকাযাদিৰসেন বহুস্সুতা সীলৰন্তো পণ্ডিতা, ব্রাহ্মণাপি ৰত্থুৰিজ্জাদিৰসেন বহুস্সুতা পণ্ডিতা. তে ইমিনা সম্পন্নতরাতি ৰত্তুং মা লভন্তূতি সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজাযাতি ৰুত্তং. সদেৰমনুস্সাযাতি ইদং পন নিপ্পদেসতো দস্সনত্থং গহিতমেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তং. অপিচেত্থ পুরিমানি তীণি পদানি লোকৰসেন ৰুত্তানি, পচ্ছিমানি দ্ৰে পজাৰসেন. সীলসম্পন্নতরন্তি সীলেন সম্পন্নতরং, অধিকতরন্তি অত্থো. এত্থ চ সীলাদযো চত্তারো ধম্মা লোকিযলোকুত্তরা কথিতা, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং লোকিযমেৰ. পচ্চৰেক্খণঞাণমেৰ হেতং. পাতুরহোসীতি ‘‘অযং সত্থা অৰীচিতো যাৰ ভৰগ্গা সীলাদীহি অত্তনা অধিকতরং অপস্সন্তো ‘মযা পটিৰিদ্ধনৰলোকুত্তরধম্মমেৰ সক্কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরিস্সামী’তি চিন্তেতি, কারণং ভগৰা চিন্তেতি, অত্থং ৰুড্ঢিং ৰিসেসং চিন্তেতি, গচ্ছামিস্স উস্সাহং জনেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পুরতো পাকটো অহোসি, অভিমুখে অট্ঠাসীতি অত্থো.

ৰিহংসু ৰিহরন্তি চাতি এত্থ যো ৰদেয্য – ‘‘ৰিহরন্তীতি ৰচনতো পচ্চুপ্পন্নেপি বহূ বুদ্ধা’’তি, সো ‘‘ভগৰাপি ভন্তে এতরহি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ইমিনা ৰচনেন পটিবাহিতব্বো.

‘‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতি;

সদেৰকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো’’তি. (মহাৰ. ১১; ম. নি. ২.৩৪১) –

আদীহি চস্স সুত্তেহি অঞ্ঞেসং বুদ্ধানং অভাৰো দীপেতব্বো. তস্মাতি যস্মা সব্বেপি বুদ্ধা সদ্ধম্মগরুনো, তস্মা. মহত্তমভিকঙ্খতাতি মহন্তভাৰং পত্থযমানেন. সরং বুদ্ধান সাসনন্তি বুদ্ধানং সাসনং সরন্তেন.

যতোতি যস্মিং কালে. মহত্তেন সমন্নাগতোতি রত্তঞ্ঞুমহত্তং ৰেপুল্লমহত্তং ব্রহ্মচরিযমহত্তং লাভগ্গমহত্তন্তি ইমিনা চতুব্বিধেন মহত্তেন সমন্নাগতো. অথ মে সঙ্ঘেপি গারৰোতি অথ ময্হং সঙ্ঘেপি গারৰো জাতো. কিস্মিং পন কালে ভগৰতা সঙ্ঘে গারৰো কতোতি? মহাপজাপতিযা দুস্সযুগদানকালে. তদা হি ভগৰা অত্তনো উপনীতং দুস্সযুগং ‘‘সঙ্ঘে, গোতমি, দেহি, সঙ্ঘে তে দিন্নে অহঞ্চেৰ পূজিতো ভৰিস্সামি সঙ্ঘো চা’’তি ৰদন্তো সঙ্ঘে গারৰং অকাসি নাম.

২. দুতিযউরুৰেলসুত্তৰণ্ণনা

২২. দুতিযে সম্বহুলাতি বহুকা. ব্রাহ্মণাতি হুহুক্কজাতিকেন ব্রাহ্মণেন সদ্ধিং আগতা ব্রাহ্মণা. জিণ্ণাতি জরাজিণ্ণা. ৰুড্ঢাতি ৰযোৰুদ্ধা. মহল্লকাতি জাতিমহল্লকা. অদ্ধগতাতি তযো ৰযে অদ্ধে অতিক্কন্তা. সুতমেতন্তি অম্হেহি সুতং এতং. তযিদং ভো, গোতম, তথেৰাতি ভো, গোতম, এতং অম্হেহি সুতকারণং তথা এৰ. তযিদং ভো, গোতম, ন সম্পন্নমেৰাতি তং এতং অভিৰাদনাদিঅকরণং অননুচ্ছৰিকমেৰ.

অকালৰাদীতিআদীসু অকালে ৰদতীতি অকালৰাদী. অসভাৰং ৰদতীতি অভূতৰাদী. অনত্থং ৰদতি, নো অত্থন্তি অনত্থৰাদী. অধম্মং ৰদতি, নো ধম্মন্তি অধম্মৰাদী. অৰিনযং ৰদতি, নো ৰিনযন্তি অৰিনযৰাদী. অনিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতাতি ন হদযে নিধেতব্বযুত্তকং ৰাচং ভাসিতা. অকালেনাতি কথেতুং অযুত্তকালেন. অনপদেসন্তি অপদেসরহিতং, সাপদেসং সকারণং কত্ৰা ন কথেতি. অপরিযন্তৰতিন্তি পরিযন্তরহিতং, ন পরিচ্ছেদং দস্সেত্ৰা কথেতি. অনত্থসংহিতন্তি ন লোকিযলোকুত্তরঅত্থনিস্সিতং কত্ৰা কথেতি. বালো থেরোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতীতি অন্ধবালো থেরোতি সঙ্খং গচ্ছতি.

কালৰাদীতিআদীনি ৰুত্তপটিপক্খৰসেন ৰেদিতব্বানি. পণ্ডিতো থেরোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতীতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতত্তা পণ্ডিতো, থিরভাৰপ্পত্তিযা থেরোতি সঙ্খং গচ্ছতি.

বহুস্সুতো হোতীতি বহুং অস্স সুতং হোতি, নৰঙ্গং সত্থুসাসনং পাল়িঅনুসন্ধিপুব্বাপরৰসেন উগ্গহিতং হোতীতি অত্থো. সুতধরোতি সুতস্স আধারভূতো. যস্স হি ইতো গহিতং ইতো পলাযতি, ছিদ্দঘটে উদকং ৰিয ন তিট্ঠতি, পরিসমজ্ঝে একসুত্তং ৰা জাতকং ৰা কথেতুং ৰা ৰাচেতুং ৰা ন সক্কোতি, অযং ন সুতধরো নাম. যস্স পন উগ্গহিতং বুদ্ধৰচনং উগ্গহিতকালসদিসমেৰ হোতি, দসপি ৰীসতিপি ৰস্সানি সজ্ঝাযং অকরোন্তস্স নেৰ নস্সতি, অযং সুতধরো নাম. সুতসন্নিচযোতি সুতস্স সন্নিচযভূতো. যস্স হি সুতং হদযমঞ্জূসায সন্নিচিতং সিলায লেখা ৰিয সুৰণ্ণপত্তে পক্খিত্তসীহৰসা ৰিয চ তিট্ঠতি, অযং সুতসন্নিচযো নাম. ধাতাতি ধাতা পগুণা. একচ্চস্স হি উগ্গহিতবুদ্ধৰচনং ধাতং পগুণং নিচ্চলিকং ন হোতি, ‘‘অসুকং সুত্তং ৰা জাতকং ৰা কথেহী’’তি ৰুত্তে ‘‘সজ্ঝাযিত্ৰা সংসন্দিত্ৰা সমনুগ্গাহিত্ৰা জানিস্সামী’’তি ৰদতি. একচ্চস্স ধাতং পগুণং ভৰঙ্গসোতসদিসং হোতি, ‘‘অসুকং সুত্তং ৰা জাতকং ৰা কথেহী’’তি ৰুত্তে উদ্ধরিত্ৰা তমেৰ কথেতি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ধাতা’’তি. ৰচসা পরিচিতাতি সুত্তদসক-ৰগ্গদসকপণ্ণাসদসকৰসেন ৰাচায সজ্ঝাযিতা. মনসানুপেক্খিতাতি চিত্তেন অনুপেক্খিতা. যস্স ৰাচায সজ্ঝাযিতং বুদ্ধৰচনং মনসা চিন্তেন্তস্স তত্থ তত্থ পাকটং হোতি, মহাদীপং জালেত্ৰা ঠিতস্স রূপগতং ৰিয পঞ্ঞাযতি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধাতি অত্থতো চ কারণতো চ পঞ্ঞায সুপ্পটিৰিদ্ধা.

আভিচেতসিকানন্তি অভিচেতোতি অভিক্কন্তং ৰিসুদ্ধং চিত্তং ৰুচ্চতি, অধিচিত্তং ৰা, অভিচেতসি জাতানি আভিচেতসিকানি, অভিচেতোসন্নিস্সিতানীতি ৰা আভিচেতসিকানি. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানন্তি দিট্ঠধম্মে সুখৰিহারানং. দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খো অত্তভাৰো ৰুচ্চতি, তত্থ সুখৰিহারভূতানন্তি অত্থো. রূপাৰচরজ্ঝানানমেতং অধিৰচনং. তানি হি অপ্পেত্ৰা নিসিন্না ঝাযিনো ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অসংকিলিট্ঠনেক্খম্মসুখং ৰিন্দন্তি, তস্মা ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানী’’তি ৰুচ্চতি. নিকামলাভীতি নিকামেন লাভী, অত্তনো ইচ্ছাৰসেন লাভী, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতুং সমত্থোতি ৰুত্তং হোতি. অকিচ্ছলাভীতি সুখেনেৰ পচ্চনীকধম্মে ৰিক্খম্ভেত্ৰা সমাপজ্জিতুং সমত্থোতি ৰুত্তং হোতি. অকসিরলাভীতি অকসিরানং লাভী ৰিপুলানং, যথাপরিচ্ছেদেন ৰুট্ঠাতুং সমত্থোতি ৰুত্তং হোতি. একচ্চো হি লাভীযেৰ হোতি, ন পন ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সক্কোতি সমাপজ্জিতুং. একচ্চো সক্কোতি তথাসমাপজ্জিতুং, পারিপন্থিকে চ পন কিচ্ছেন ৰিক্খম্ভেতি. একচ্চো তথা চ সমাপজ্জতি, পারিপন্থিকে চ অকিচ্ছেনেৰ ৰিক্খম্ভেতি, ন সক্কোতি নাল়িকযন্তং ৰিয যথাপরিচ্ছেদেযেৰ ৰুট্ঠাতুং. যস্স পন অযং তিৰিধাপি সম্পদা অত্থি, সো ‘‘অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী’’তি ৰুচ্চতি. আসৰানং খযাতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. এৰমিধ সীলম্পি বাহুসচ্চম্পি খীণাসৰস্সেৰ সীলং বাহুসচ্চঞ্চ, ঝানানিপি খীণাসৰস্সেৰ ৰল়ঞ্জনকজ্ঝানানি কথিতানি. ‘‘আসৰানং খযা’’তিআদীহি পন অরহত্তং কথিতং. ফলেন চেত্থ মগ্গকিচ্চং পকাসিতন্তি ৰেদিতব্বং.

উদ্ধতেনাতি উদ্ধচ্চসহগতেন. সম্ফন্তি পলাপকথং. অসমাহিতসঙ্কপ্পোতি অট্ঠপিতসঙ্কপ্পো. মগোতি মগসদিসো. আরাতি দূরে. থাৰরেয্যম্হাতি থাৰরভাৰতো. পাপদিট্ঠীতি লামকদিট্ঠি. অনাদরোতি আদররহিতো. সুতৰাতি সুতেন উপগতো. পটিভানৰাতি দুৰিধেন পটিভানেন সমন্নাগতো. পঞ্ঞাযত্থং ৰিপস্সতীতি সহৰিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায চতুন্নং সচ্চানং অত্থং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা পস্সতি. পারগূ সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং খন্ধাদিধম্মানং পারং গতো, অভিঞ্ঞাপারগূ, পরিঞ্ঞাপারগূ, পহানপারগূ, ভাৰনাপারগূ, সচ্ছিকিরিযাপারগূ, সমাপত্তিপারগূতি এৰং ছব্বিধেন পারগমনেন সব্বধম্মানং পারং পরিযোসানং গতো. অখিলোতি রাগখিলাদিৰিরহিতো. পটিভানৰাতি দুৰিধেনেৰ পটিভানেন সমন্নাগতো. ব্রহ্মচরিযস্স কেৰলীতি সকলব্রহ্মচরিযো. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি.

৩. লোকসুত্তৰণ্ণনা

২৩. ততিযে লোকোতি দুক্খসচ্চং. অভিসম্বুদ্ধোতি ঞাতো পচ্চক্খো কতো. লোকস্মাতি দুক্খসচ্চতো. পহীনোতি মহাবোধিমণ্ডে অরহত্তমগ্গঞাণেন পহীনো. তথাগতস্স ভাৰিতাতি তথাগতেন ভাৰিতা.

এৰং এত্তকেন ঠানেন চতূহি সচ্চেহি অত্তনো বুদ্ধভাৰং কথেত্ৰা ইদানি তথাগতভাৰং কথেতুং যং, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠন্তি রূপাযতনং. সুতন্তি সদ্দাযতনং. মুতন্তি পত্ৰা গহেতব্বতো গন্ধাযতনং রসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং. ৰিঞ্ঞাতন্তি সুখদুক্খাদি ধম্মারম্মণং. পত্তন্তি পরিযেসিত্ৰা ৰা অপরিযেসিত্ৰা ৰা পত্তং. পরিযেসিতন্তি পত্তং ৰা অপ্পত্তং ৰা পরিযেসিতং. অনুৰিচরিতং মনসাতি চিত্তেন অনুসঞ্চরিতং.

তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধন্তি ইমিনা এতং দস্সেতি – যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স নীলং পীতকন্তিআদি রূপারম্মণং চক্খুদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম রূপারম্মণং দিস্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতো’’তি সব্বং তথাগতস্স এৰং অভিসম্বুদ্ধং. তথা যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স ভেরিসদ্দো মুদিঙ্গসদ্দোতিআদি সদ্দারম্মণং সোতদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, মূলগন্ধো তচগন্ধোতিআদি গন্ধারম্মণং ঘানদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, মূলরসো খন্ধরসোতিআদি রসারম্মণং জিৰ্হাদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, কক্খল়ং মুদুকন্তিআদি পথৰীধাতুতেজোধাতুৰাযোধাতুভেদং ফোট্ঠব্বারম্মণং কাযদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ফোট্ঠব্বারম্মণং ফুসিত্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতো’’তি সব্বং তথাগতস্স এৰং অভিসম্বুদ্ধং. তথা যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স সুখদুক্খাদিভেদং ধম্মারম্মণং মনোদ্ৰারস্স আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ধম্মারম্মণং ৰিজানিত্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতো’’তি সব্বং তথাগতস্স এৰং অভিসম্বুদ্ধং. যঞ্হি, ভিক্খৰে, ইমেসং সব্বসত্তানং দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং, তত্থ তথাগতেন অদিট্ঠং ৰা অসুতং ৰা অমুতং ৰা অৰিঞ্ঞাতং ৰা নত্থি, ইমস্স পন মহাজনস্স পরিযেসিত্ৰা অপ্পত্তম্পি অত্থি, অপরিযেসিত্ৰা অপ্পত্তম্পি অত্থি, পরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি, অপরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি, সব্বম্পি তথাগতস্স অপ্পত্তং নাম নত্থি ঞাণেন অসচ্ছিকতং.

তস্মা তথাগতোতি ৰুচ্চতীতি যং যথা লোকেন গতং, তস্স তথেৰ গতত্তা তথাগতোতি ৰুচ্চতি. পাল়িযং পন ‘‘অভিসম্বুদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং, তং গতসদ্দেন একত্থং. ইমিনা নযেন সব্বৰারেসু তথাগতোতি নিগমস্স অত্থো ৰেদিতব্বো. তস্স যুত্তি একপুগ্গলৰণ্ণনাযং তথাগতসদ্দৰিত্থারে ৰুত্তাযেৰ. অপিচেত্থ অঞ্ঞদত্থূতি একংসত্থে নিপাতো. দক্খতীতি দসো. ৰসং ৰত্তেতীতি ৰসৰত্তী.

সব্বং লোকং অভিঞ্ঞাতি তেধাতুকং লোকসন্নিৰাসং জানিত্ৰা. সব্বং লোকে যথাতথন্তি তস্মিং তেধাতুকলোকসন্নিৰাসে যংকিঞ্চি নেয্যং, সব্বং তং যথাতথং অৰিপরীতং জানিত্ৰা. ৰিসংযুত্তোতি চতুন্নং যোগানং পহানেন ৰিসংযুত্তো. অনূপযোতি তণ্হাদিট্ঠিউপযেহি ৰিরহিতো. সব্বাভিভূতি রূপাদীনি সব্বারম্মণানি অভিভৰিত্ৰা ঠিতো. ধীরোতি ধিতিসম্পন্নো. সব্বগন্থপ্পমোচনোতি সব্বে চত্তারোপি গন্থে মোচেত্ৰা ঠিতো. ফুট্ঠস্সাতি ফুট্ঠা অস্স. ইদঞ্চ করণত্থে সামিৰচনং. পরমা সন্তীতি নিব্বানং. তঞ্হি তেন ঞাণফুসনেন ফুট্ঠং. তেনেৰাহ – নিব্বানং অকুতোভযন্তি. অথ ৰা পরমাসন্তীতি উত্তমা সন্তি. কতরা সাতি? নিব্বানং. যস্মা পন নিব্বানে কুতোচি ভযং নত্থি, তস্মা তং অকুতোভযন্তি ৰুচ্চতি. ৰিমুত্তো উপধিসঙ্খযেতি উপধিসঙ্খযসঙ্খাতে নিব্বানে তদারম্মণায ফলৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তো. সীহো অনুত্তরোতি পরিস্সযানং সহনট্ঠেন কিলেসানঞ্চ হিংসনট্ঠেন তথাগতো অনুত্তরো সীহো নাম. ব্রহ্মন্তি সেট্ঠং. ইতীতি এৰং তথাগতস্স গুণে জানিত্ৰা. সঙ্গম্মাতি সমাগন্ত্ৰা. তং নমস্সন্তীতি তং তথাগতং তে সরণং গতা নমস্সন্তি. ইদানি যং ৰদন্তা তে নমস্সন্তি, তং দস্সেতুং দন্তোতিআদি ৰুত্তং. তং উত্তানত্থমেৰাতি.

৪. কাল়কারামসুত্তৰণ্ণনা

২৪. চতুত্থং অত্থুপ্পত্তিযং নিক্খিত্তং. কতরায অত্থুপ্পত্তিযন্তি? দসবলগুণকথায. অনাথপিণ্ডিকস্স কির ধীতা চূল়সুভদ্দা ‘‘সাকেতনগরে কাল়কসেট্ঠিপুত্তস্স গেহং গচ্ছিস্সামী’’তি সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অহং মিচ্ছাদিট্ঠিককুলং গচ্ছামি. সচে তত্থ সক্কারং লভিস্সামি, একস্মিং পুরিসে পেসিযমানে পপঞ্চো ভৰিস্সতি, মং আৰজ্জেয্যাথ ভগৰা’’তি পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা অগমাসি. সেট্ঠি ‘‘সুণিসা মে আগতা’’তি মঙ্গলং করোন্তোৰ বহুং খাদনীযভোজনীযং পটিযাদেত্ৰা পঞ্চ অচেলকসতানি নিমন্তেসি. সো তেসু নিসিন্নেসু ‘‘ধীতা মে আগন্ত্ৰা অরহন্তে ৰন্দতূ’’তি চূল়সুভদ্দায পেসেসি. আগতফলা অরিযসাৰিকা অরহন্তেতি ৰুত্তমত্তেযেৰ ‘‘লাভা ৰত মে’’তি উট্ঠহিত্ৰা গতা তে নিস্সিরিকদস্সনে অচেলকে দিস্ৰাৰ ‘‘সমণা নাম ন এৰরূপা হোন্তি, তাত, যেসং নেৰ অজ্ঝত্তং হিরী, ন বহিদ্ধা ওত্তপ্পং অত্থী’’তি ৰত্ৰা ‘‘ন ইমে সমণা, ধীধী’’তি খেল়ং পাতেত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ গতা.

ততো অচেলকা ‘‘মহাসেট্ঠি কুতো তে এৰরূপা কালকণ্ণী লদ্ধা, কিং সকলজম্বুদীপে অঞ্ঞা দারিকা নত্থী’’তি সেট্ঠিং পরিভাসিংসু. সো ‘‘আচরিযা জানিত্ৰা ৰা কতং হোতু অজানিত্ৰা ৰা, অহমেত্থ জানিস্সামী’’তি অচেলকে উয্যোজেত্ৰা সুভদ্দায সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘অম্ম, কস্মা এৰরূপং অকাসি, কস্মা অরহন্তে লজ্জাপেসী’’তি আহ. তাত, অরহন্তা নাম এৰরূপা ন হোন্তীতি. অথ নং সো আহ –

‘‘কীদিসা সমণা তুয্হং, বাল়্হং খো নে পসংসসি;

কিংসীলা কিংসমাচারা, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতা’’তি.

সা আহ –

‘‘সন্তিন্দ্রিযা সন্তমনা, সন্ততেজা গুণমগ্গসণ্ঠিতা;

ওক্খিত্তচক্খূ মিতভাণী, তাদিসা সমণা মম.

‘‘ৰসন্তি ৰনমোগয্হ, নাগো ছেত্ৰাৰ বন্ধনং;

এককিযা অদুতিযা, তাদিসা সমণা মমা’’তি.

এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা সেট্ঠিস্স পুরে ঠত্ৰা তিণ্ণং রতনানং গুণং কথেসি. সেট্ঠি তস্সা ৰচনং সুত্ৰা ‘‘যদি এৰং, তৰ সমণে আনেত্ৰা মঙ্গলং করোমা’’তি. সা পুচ্ছি ‘‘কদা করিস্সথ, তাতা’’তি. সেট্ঠি চিন্তেসি – ‘‘কতিপাহচ্চযেনাতি ৰুত্তে পেসেত্ৰা পক্কোসাপেয্যা’’তি. অথ নং ‘‘স্ৰে অম্মা’’তি আহ. সা সাযন্হসমযে উপরিপাসাদং আরুয্হ মহন্তং পুপ্ফসমুগ্গং গহেত্ৰা সত্থু গুণে অনুস্সরিত্ৰা অট্ঠ পুপ্ফমুট্ঠিযো দসবলস্স ৰিস্সজ্জেত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ নমস্সমানা অট্ঠাসি. এৰঞ্চ অৰচ – ‘‘ভগৰা স্ৰে পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি. তানি পুপ্ফানি গন্ত্ৰা দসবলস্স মত্থকে ৰিতানং হুত্ৰা অট্ঠংসু. সত্থা আৰজ্জেন্তো তং কারণং অদ্দস. ধম্মদেসনাপরিযোসানে অনাথপিণ্ডিকমহাসেট্ঠি দসবলং ৰন্দিত্ৰা ‘‘স্ৰে, ভন্তে, পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং মম গেহে ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. চূল়সুভদ্দায নিমন্তিতম্হ সেট্ঠীতি. ন, ভন্তে, কঞ্চি আগতং পস্সামাতি. আম, সেট্ঠি, সদ্ধা পন উপাসিকা দূরে যোজনসতমত্থকেপি যোজনসহস্সমত্থকেপি ঠিতা হিমৰন্তো ৰিয পঞ্ঞাযতীতি ৰত্ৰা –

‘‘দূরে সন্তো পকাসেন্তি, হিমৰন্তোৰ পব্বতো;

অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, রত্তিং খিত্তা যথা সরা’’তি. (ধ. প. ৩০৪) –

ইমং গাথমাহ. অনাথপিণ্ডিকো ‘‘ভন্তে, মম, ধীতু সঙ্গহং করোথা’’তি ৰন্দিত্ৰা পক্কামি.

সত্থা আনন্দত্থেরং আমন্তেসি – ‘‘অহং, আনন্দ, সাকেতং গমিস্সামি, পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং সলাকং দেহি. দদন্তো চ ছল়ভিঞ্ঞানংযেৰ দদেয্যাসী’’তি. থেরো তথা অকাসি. চূল়সুভদ্দা রত্তিভাগসমনন্তরে চিন্তেসি – ‘‘বুদ্ধা নাম বহুকিচ্চা বহুকরণীযা, মং সল্লক্খেয্য ৰা ন ৰা, কিং নু খো করিস্সামী’’তি. তস্মিং খণে ৰেস্সৰণো মহারাজা চূল়সুভদ্দায কথেসি – ‘‘ভদ্দে, মা খো ত্ৰং ৰিমনা অহোসি, মা দুম্মনা. অধিৰুত্থং তে ভগৰতা স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. সা তুট্ঠপহট্ঠা দানমেৰ সংৰিদহি. সক্কোপি খো দেৰরাজা ৰিস্সকম্মং আমন্তেসি – ‘‘তাত, দসবলো চূল়সুভদ্দায সন্তিকং সাকেতনগরং গচ্ছিস্সতি, পঞ্চ কূটাগারসতানি মাপেহী’’তি. সো তথা অকাসি. সত্থা পঞ্চহি ছল়ভিঞ্ঞসতেহি পরিৰুতো কূটাগারযানেন মণিৰণ্ণং আকাসং ৰিলিখন্তো ৰিয সাকেতনগরং অগমাসি.

সুভদ্দা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘ভন্তে, ময্হং সসুরপক্খো মিচ্ছাদিট্ঠিকো, সাধু তেসং অনুচ্ছৰিকধম্মং কথেথা’’তি. সত্থা ধম্মং দেসেসি. কাল়কসেট্ঠি সোতাপন্নো হুত্ৰা অত্তনো উয্যানং দসবলস্স অদাসি. অচেলকা ‘‘অম্হাকং পঠমং দিন্ন’’ন্তি নিক্খমিতুং ন ইচ্ছন্তি. ‘‘গচ্ছথ নীহরিতব্বনিযামেন তে নীহরথা’’তি সব্বে নীহরাপেত্ৰা তত্থেৰ সত্থু ৰিহারং কারেত্ৰা ব্রহ্মদেয্যং কত্ৰা উদকং পাতেসি. সো কাল়কেন কারিততায কাল়কারামো নাম জাতো. ভগৰা তস্মিং সমযে তত্থ ৰিহরতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সাকেতে ৰিহরতি কাল়কারামে’’তি.

ভিক্খূ আমন্তেসীতি পঞ্চসতে ভিক্খূ আমন্তেসি. তে কির সাকেতনগরৰাসিনো কুলপুত্তা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা উপট্ঠানসালায নিসিন্না ‘‘অহো বুদ্ধগুণা নাম মহন্তা, এৰরূপং নাম মিচ্ছাদিট্ঠিকং কাল়কসেট্ঠিং দিট্ঠিতো মোচেত্ৰা সোতাপত্তিফলং পাপেত্ৰা সকলনগরং সত্থারা দেৰলোকসদিসং কত’’ন্তি দসবলস্স গুণং কথেন্তি. সত্থা তেসং গুণং কথেন্তানং চিত্তং উপপরিক্খিত্ৰা – ‘‘মযি গতে মহতী দেসনা সমুট্ঠিস্সতি, দেসনাপরিযোসানে চ ইমে পঞ্চসতা ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিস্সন্তি, মহাপথৰী উদকপরিযন্তং কত্ৰা কম্পিস্সতী’’তি ধম্মসভং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো তে ভিক্খূ আদিং কত্ৰা যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্সাতি ইমং দেসনং আরভি. এৰমিদং সুত্তং গুণকথায নিক্খিত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

তত্থ ‘‘তমহং জানামী’’তি পদপরিযোসানে মহাপথৰী উদকপরিযন্তং কত্ৰা অকম্পিত্থ. অব্ভঞ্ঞাসিন্তি অভিঅঞ্ঞাসিং, জানিন্তি অত্থো. ৰিদিতন্তি পাকটং কত্ৰা ঞাতং. ইমিনা এতং দস্সেতি – অঞ্ঞে জানন্তিযেৰ, মযা পন পাকটং কত্ৰা ৰিদিতন্তি. ইমেহি তীহি পদেহি সব্বঞ্ঞুতভূমি নাম কথিতা. তং তথাগতো ন উপট্ঠাসীতি তং ছদ্ৰারিকং আরম্মণং তথাগতো তণ্হায ৰা দিট্ঠিযা ৰা ন উপট্ঠাসি ন উপগঞ্ছি. অযঞ্হি পস্সতি ভগৰা চক্খুনা রূপং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো সো ভগৰা. সুণাতি ভগৰা সোতেন সদ্দং. ঘাযতি ভগৰা ঘানেন গন্ধং. সাযতি ভগৰা জিৰ্হায রসং. ফুসতি ভগৰা কাযেন ফোট্ঠব্বং. ৰিজানাতি ভগৰা মনসা ধম্মং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো সো ভগৰা. তেন ৰুত্তং – ‘‘তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি. ইমিনা পদেন খীণাসৰভূমি কথিতাতি ৰেদিতব্বা.

তং মমস্স মুসাতি তং মে ৰচনং মুসাৰাদো নাম ভৰেয্য. তং পস্স তাদিসমেৰাতি তম্পি মুসাৰাদো ভৰেয্য. তং মমস্স কলীতি তং ৰচনং ময্হং দোসো ভৰেয্যাতি অত্থো. এত্তাৰতা সচ্চভূমি নাম কথিতাতি ৰেদিতব্বা.

দট্ঠা দট্ঠব্বন্তি দিস্ৰা দট্ঠব্বং. দিট্ঠং ন মঞ্ঞতীতি তং দিট্ঠং রূপাযতনং ‘‘অহং মহাজনেন দিট্ঠমেৰ পস্সামী’’তি তণ্হামানদিট্ঠীহি ন মঞ্ঞতি. অদিট্ঠং ন মঞ্ঞতীতি ‘‘অহং মহাজনেন অদিট্ঠমেৰ এতং পস্সামী’’তি এৰম্পি তণ্হাদীহি মঞ্ঞনাহি ন মঞ্ঞতি. দট্ঠব্বং ন মঞ্ঞতীতি ‘‘মহাজনেন দিট্ঠং পস্সামী’’তি এৰম্পি তাহি মঞ্ঞনাহি ন মঞ্ঞতি. দট্ঠব্বঞ্হি অদিট্ঠম্পি হোতিযেৰ. এৰরূপানি হি ৰচনানি তীসুপি কালেসু লব্ভন্তি, তেনস্স অত্থো ৰুত্তো. দট্ঠারং ন মঞ্ঞতীতি পস্সিতারং একসত্তং নাম তাহি মঞ্ঞনাহি ন মঞ্ঞতীতি অত্থো. সেসট্ঠানেসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমিনা এত্তকেন ঠানেন সুঞ্ঞতাভূমি নাম কথিতা.

ইতি খো, ভিক্খৰেতি এৰং খো, ভিক্খৰে. তাদীযেৰ তাদীতি তাদিতা নাম একসদিসতা. তথাগতো চ যাদিসো লাভাদীসু, তাদিসোৰ অলাভাদীসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘লাভেপি তাদী, অলাভেপি তাদী. যসেপি তাদী, অযসেপি তাদী. নিন্দাযপি তাদী, পসংসাযপি তাদী. সুখেপি তাদী, দুক্খেপি তাদী’’তি (মহানি. ৩৮, ১৯২). ইমায তাদিতায তাদী. তম্হা চ পন তাদিম্হাতি ততো তথাগততাদিতো অঞ্ঞো উত্তরিতরো ৰা পণীততরো ৰা তাদী নত্থীতি এত্তাৰতা তাদিভূমি নাম কথিতা. ইমাহি পঞ্চভূমীহি দেসনং নিট্ঠাপেন্তস্স পঞ্চসুপি ঠানেসু মহাপথৰী সক্খিভাৰেন অকম্পিত্থ. দেসনাপরিযোসানে তে পঞ্চসতে অধুনাপব্বজিতে কুলপুত্তে আদিং কত্ৰা তং ঠানং পত্তানং দেৰমনুস্সানং চতুরাসীতি পাণসহস্সানি অমতপানং পিৰিংসু.

ভগৰাপি সুত্তং নিট্ঠাপেত্ৰা গাথাহি কূটং গণ্হন্তো যংকিঞ্চীতিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝোসিতং সচ্চমুতং পরেসন্তি পরেসং সদ্ধায পরপত্তিযাযনায সচ্চমুতন্তি মঞ্ঞিত্ৰা অজ্ঝোসিতং গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপেত্ৰা গহিতং. সযসংৰুতেসূতি সযমেৰ সংৰরিত্ৰা পিযাযিত্ৰা গহিতগহণেসু, দিট্ঠিগতিকেসূতি অত্থো. দিট্ঠিগতিকা হি সযং সংৰুতাতি ৰুচ্চন্তি. সচ্চং মুসা ৰাপি পরং দহেয্যাতি তেসু সযং সংৰুতসঙ্খাতেসু দিট্ঠিগতিকেসু তথাগতো তাদী তেসং একম্পি ৰচনং ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি এৰং সচ্চং মুসা ৰাপি পরং উত্তমং কত্ৰা ন ওদহেয্য, ন সদ্দহেয্য, ন পত্তিযাযেয্য. এতঞ্চ সল্লন্তি এতং দিট্ঠিসল্লং. পটিকচ্চ দিস্ৰাতি পুরেতরং বোধিমূলেযেৰ দিস্ৰা. ৰিসত্তাতি লগ্গা লগিতা পলিবুদ্ধা. জানামি পস্সামি তথেৰ এতন্তি যথাযং পজা অজ্ঝোসিতা গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপেত্ৰা ৰিসত্তা লগ্গা লগিতা, এৰং অহম্পি জানামি পস্সামি. তথা এৰং যথা এতায পজায গহিতন্তি এৰং অজ্ঝোসিতং নত্থি তথাগতানন্তি অত্থো.

৫. ব্রহ্মচরিযসুত্তৰণ্ণনা

২৫. পঞ্চমে জনকুহনত্থন্তি তীহি কুহনৰত্থূহি জনস্স কুহনত্থায. ন জনলপনত্থন্তি ন জনস্স উপলাপনত্থং. ন লাভসক্কারসিলোকানিসংসত্থন্তি ন চীৰরাদিথুতিৰচনত্থং. ন ইতিৰাদপ্পমোক্খানিসংসত্থন্তি ন তেন তেন কারণেন কতৰাদানিসংসত্থং, ন ৰাদস্স পমোক্খানিসংসত্থং. ন ইতি মং জনো জানাতূতি ন ‘‘এৰং কির এস ভিক্খু, এৰং কির এস ভিক্খূ’’তি জনস্স জাননত্থায. সংৰরত্থন্তি পঞ্চহি সংৰরেহি সংৰরণত্থায. পহানত্থন্তি তীহি পহানেহি পজহনত্থায. ৰিরাগত্থন্তি রাগাদীনং ৰিরজ্জনত্থায. নিরোধত্থন্তি তেসংযেৰ নিরুজ্ঝনত্থায. অনীতিহন্তি ইতিহপরিৰজ্জিতং, অপরপত্তিযন্তি অত্থো. নিব্বানোগধগামিনন্তি নিব্বানস্স অন্তোগামিনং. মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্হি নিব্বানং আরম্মণং করিত্ৰা নিব্বানস্স অন্তোযেৰ ৰত্ততি পৰত্ততি. পটিপজ্জন্তীতি দুৰিধম্পি পটিপজ্জন্তি. ইমস্মিং সুত্তে ৰট্টৰিৰট্টং কথেত্ৰা গাথাসু ৰিৰট্টমেৰ কথিতং.

৬. কুহসুত্তৰণ্ণনা

২৬. ছট্ঠে কুহাতি কুহকা. থদ্ধাতি কোধেন চ মানেন চ থদ্ধা. লপাতি উপলাপকা. সিঙ্গীতি ‘‘তত্থ কতমং সিঙ্গং, যং সিঙ্গং সিঙ্গারতা চাতুরতা চাতুরিযং পরিক্খত্ততা পারিক্খত্তিয’’ন্তি (ৰিভ. ৮৫২) এৰং ৰুত্তেহি সিঙ্গসদিসেহি পাকটকিলেসেহি সমন্নাগতা. উন্নল়াতি উগ্গতনল়া তুচ্ছমানং উক্খিপিত্ৰা ঠিতা. অসমাহিতাতি চিত্তেকগ্গমত্তস্সাপি অলাভিনো. ন মে তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মামকাতি তে ময্হং ভিক্খূ মম সন্তকা ন হোন্তি. ‘‘তে ময্হ’’ন্তি ইদং পন সত্থারং উদ্দিস্স পব্বজিতত্তা ৰুত্তং. তে খো মে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মামকাতি ইধাপি মেতি অত্তানং উদ্দিস্স পব্বজিতত্তা ৰদতি, সম্মাপটিপন্নত্তা পন ‘‘মামকা’’তি আহ. ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তীতি সীলাদীহি গুণেহি ৰড্ঢনতো ৰুদ্ধিং, নিচ্চলভাৰেন ৰিরূল়্হিং, সব্বত্থ পত্থটতায ৰেপুল্লং পাপুণন্তি. তে পনেতে যাৰ অরহত্তমগ্গা ৰিরুহন্তি, অরহত্তফলং পত্তে ৰিরূল়্হা নাম হোন্তি. ইতি ইমস্মিং সুত্তেপি গাথাসুপি ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিতং.

৭. সন্তুট্ঠিসুত্তৰণ্ণনা

২৭. সত্তমে অপ্পানীতি পরিত্তানি. সুলভানীতি সুখেন লদ্ধব্বানি, যত্থ কত্থচি সক্কা হোন্তি লভিতুং. অনৰজ্জানীতি নিদ্দোসানি. পিণ্ডিযালোপভোজনন্তি জঙ্ঘাপিণ্ডিযবলেন চরিত্ৰা আলোপমত্তং লদ্ধং ভোজনং. পূতিমুত্তন্তি যংকিঞ্চি মুত্তং. যথা হি সুৰণ্ণৰণ্ণোপি কাযো পূতিকাযোতি ৰুচ্চতি, এৰং অভিনৰম্পি মুত্তং পূতিমুত্তমেৰ.

ৰিঘাতোতি ৰিগতঘাতো, চিত্তস্স দুক্খং ন হোতীতি অত্থো. দিসা নপ্পটিহঞ্ঞতীতি যস্স হি ‘‘অসুকট্ঠানং নাম গতো চীৰরাদীনি লভিস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স দিসা পটিহঞ্ঞতি নাম. যস্স এৰং ন উপ্পজ্জতি, তস্স নপ্পটিহঞ্ঞতি নাম. ধম্মাতি পটিপত্তিধম্মা. সামঞ্ঞস্সানুলোমিকাতি সমণধম্মস্স অনুলোমা. অধিগ্গহিতাতি সব্বেতে তুট্ঠচিত্তস্স ভিক্খুনো অধিগ্গহিতা হোন্তি অন্তোগতা ন পরিবাহিরাতি.

৮. অরিযৰংসসুত্তৰণ্ণনা

২৮. অট্ঠমস্স অজ্ঝাসযিকো নিক্খেপো. ইমং কির মহাঅরিযৰংসসুত্তন্তং ভগৰা জেতৰনমহাৰিহারে ধম্মসভাযং পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো অত্তনোপি পরপুগ্গলানম্পি অজ্ঝাসযৰসেন পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নানি চত্তালীস ভিক্খুসহস্সানি, ‘‘ভিক্খৰে’’তি আমন্তেত্ৰা চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অরিযৰংসাতি আরভি. তত্থ অরিযৰংসাতি অরিযানং ৰংসা. যথা হি খত্তিযৰংসো ব্রাহ্মণৰংসো ৰেস্সৰংসো সুদ্দৰংসো সমণৰংসো কুলৰংসো রাজৰংসো, এৰং অযম্পি অট্ঠমো অরিযৰংসো অরিযতন্তি অরিযপৰেণী নাম হোতি. সো খো পনাযং অরিযৰংসো ইমেসং ৰংসানং মূলগন্ধাদীনং কাল়ানুসারিগন্ধাদযো ৰিয অগ্গমক্খাযতি.

কে পন তে অরিযা, যেসং এতে ৰংসাতি? অরিযা ৰুচ্চন্তি বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ তথাগতসাৰকা চ, এতেসং অরিযানং ৰংসাতি অরিযৰংসা. ইতো পুব্বে হি সতসহস্সকপ্পাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে তণ্হঙ্করো, মেধঙ্করো, সরণঙ্করো, দীপঙ্করোতি চত্তারো বুদ্ধা উপ্পন্না, তে অরিযা, তেসং অরিযানং ৰংসাতি অরিযৰংসা. তেসং বুদ্ধানং পরিনিব্বানতো অপরভাগে অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৰা কোণ্ডঞ্ঞো নাম বুদ্ধো উপ্পন্নো…পে… ইমস্মিং কপ্পে ককুসন্ধো, কোণাগমনো, কস্সপো, অম্হাকং ভগৰা গোতমোতি চত্তারো বুদ্ধা উপ্পন্না, তেসং অরিযানং ৰংসাতি অরিযৰংসা. অপিচ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং সব্ববুদ্ধ-পচ্চেকবুদ্ধ-বুদ্ধসাৰকানং অরিযানং ৰংসাতি অরিযৰংসা.

তে খো পনেতে অগ্গঞ্ঞা অগ্গাতি জানিতব্বা, রত্তঞ্ঞা দীঘরত্তং পৰত্তাতি জানিতব্বা, ৰংসঞ্ঞা ৰংসাতি জানিতব্বা. পোরাণা ন অধুনুপ্পত্তিকা. অসংকিণ্ণা অৰিকিণ্ণা অনপনীতা. অসংকিণ্ণপুব্বা অতীতবুদ্ধেহিপি ন সংকিণ্ণপুব্বা, ‘‘কি ইমেহী’’তি ন অপনীতপুব্বা. ন সংকীযন্তীতি ইদানিপি ন অপনীযন্তি. ন সংকীযিস্সন্তীতি অনাগতবুদ্ধেহিপি ন অপনীযিস্সন্তি. যে লোকে ৰিঞ্ঞূ সমণব্রাহ্মণা, তেহি অপ্পটিকুট্ঠা, সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি অনিন্দিতা অগরহিতা.

সন্তুট্ঠো হোতীতি পচ্চযসন্তোসৰসেন সন্তুট্ঠো হোতি. ইতরীতরেনাতি ন থূলসুখুমলূখপণীতথিরজিণ্ণানং যেন কেনচি, অথ খো যথালদ্ধাদীনং ইতরীতরেন যেন কেনচি সন্তুট্ঠো হোতীতি অত্থো. চীৰরস্মিঞ্হি তযো সন্তোসা যথালাভসন্তোসো যথাবলসন্তোসো যথাসারুপ্পসন্তোসোতি. পিণ্ডপাতাদীসুপি এসেৰ নযো. তেসং ৰিত্থারকথা ‘‘সন্তুট্ঠস্স, ভিক্খৰে, অনুপ্পন্না চেৰ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি ইমস্মিং সুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. ইতি ইমে তযো সন্তোসে সন্ধায ‘‘সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন চীৰরেন, যথালদ্ধাদীসু যেন কেনচি চীৰরেন সন্তুট্ঠো হোতী’’তি ৰুত্তং.

এত্থ চ চীৰরং জানিতব্বং, চীৰরক্খেত্তং জানিতব্বং, পংসুকূলং জানিতব্বং, চীৰরসন্তোসো জানিতব্বো, চীৰরপ্পটিসংযুত্তানি ধুতঙ্গানি জানিতব্বানি. তত্থ চীৰরং জানিতব্বন্তি খোমাদীনি ছ চীৰরানি দুকূলাদীনি ছ অনুলোমচীৰরানি জানিতব্বানি. ইমানি দ্ৰাদস কপ্পিযচীৰরানি. কুসচীরং, ৰাকচীরং, ফলকচীরং, কেসকম্বলং, ৰাল়কম্বলং, পোত্থকো, চম্মং, উলূকপক্খং, রুক্খদুস্সং, লতাদুস্সং, এরকদুস্সং, কদলিদুস্সং, ৰেল়ুদুস্সন্তি এৰমাদীনি পন অকপ্পিযচীৰরানি.

চীৰরক্খেত্তন্তি ‘‘সঙ্ঘতো ৰা গণতো ৰা ঞাতিতো ৰা মিত্ততো ৰা অত্তনো ৰা ধনেন, পংসুকূলং ৰা’’তি এৰং উপ্পজ্জনতো ছ খেত্তানি, অট্ঠন্নঞ্চ মাতিকানং ৰসেন অট্ঠ খেত্তানি জানিতব্বানি.

পংসুকূলন্তি সোসানিকং, পাপণিকং, রথিযং, সঙ্কারকূটকং, সোত্থিযং, সিনানং, তিত্থং, গতপচ্চাগতং, অগ্গিদড্ঢং, গোখাযিতং, উপচিকখাযিতং, উন্দূরখাযিতং, অন্তচ্ছিন্নং, দসচ্ছিন্নং, ধজাহটং, থূপং, সমণচীৰরং, সামুদ্দিযং, আভিসেকিযং, পন্থিকং, ৰাতাহটং, ইদ্ধিমযং, দেৰদত্তিযন্তি তেৰীসতি পংসুকূলানি ৰেদিতব্বানি. এত্থ চ সোত্থিযন্তি গব্ভমলহরণং. গতপচ্চাগতন্তি মতকসরীরং পারুপিত্ৰা সুসানং নেত্ৰা আনীতচীৰরং. ধজাহটন্তি ধজং উস্সাপেত্ৰা ততো আনীতং. থূপন্তি ৰম্মিকে পূজিতচীৰরং. সামুদ্দিযন্তি সমুদ্দৰীচীহি থলং পাপিতং. পন্থিকন্তি পন্থং গচ্ছন্তেহি চোরভযেন পাসাণেহি কোট্টেত্ৰা পারুতচীৰরং. ইদ্ধিমযন্তি এহিভিক্খুচীৰরং. সেসং পাকটমেৰাতি.

চীৰরসন্তোসোতি ৰীসতি চীৰরসন্তোসা – চীৰরে ৰিতক্কসন্তোসো, গমনসন্তোসো, পরিযেসনসন্তোসো, পটিলাভসন্তোসো, মত্তপটিগ্গহণসন্তোসো, লোলুপ্পৰিৰজ্জনসন্তোসো, যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসারুপ্পসন্তোসো, উদকসন্তোসো, ধোৰনসন্তোসো, করণসন্তোসো, পরিমাণসন্তোসো, সুত্তসন্তোসো, সিব্বনসন্তোসো, রজনসন্তোসো, কপ্পসন্তোসো, পরিভোগসন্তোসো, সন্নিধিপরিৰজ্জনসন্তোসো, ৰিস্সজ্জনসন্তোসোতি.

তত্থ সাদকভিক্খুনা তেমাসং নিবদ্ধৰাসং ৰসিত্ৰা একমাসমত্তং ৰিতক্কেতুং ৰট্টতি. সো হি পৰারেত্ৰা চীৰরমাসে চীৰরং করোতি, পংসুকূলিকো অড্ঢমাসেনেৰ করোতি. ইদং মাসড্ঢমাসমত্তং ৰিতক্কনং ৰিতক্কসন্তোসো নাম. ৰিতক্কসন্তোসেন পন সন্তুট্ঠেন ভিক্খুনা পাচীনখণ্ডরাজিৰাসিকপংসুকূলিকত্থেরসদিসেন ভৰিতব্বং.

থেরো কির ‘‘চেতিযপব্বতৰিহারে চেতিযং ৰন্দিস্সামী’’তি আগতো চেতিযং ৰন্দিত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ময্হং চীৰরং জিণ্ণং, বহূনং ৰসনট্ঠানে লভিস্সামী’’তি. সো মহাৰিহারং গন্ত্ৰা সঙ্ঘত্থেরং দিস্ৰা ৰসনট্ঠানং পুচ্ছিত্ৰা তত্থ ৰুত্থো পুনদিৰসে চীৰরং আদায আগন্ত্ৰা থেরং ৰন্দি. থেরো ‘‘কিং, আৰুসো’’তি আহ. গামদ্ৰারং, ভন্তে, গমিস্সামীতি. অহম্পাৰুসো, গমিস্সামীতি. সাধু, ভন্তেতি গচ্ছন্তো মহাবোধিদ্ৰারকোট্ঠকে ঠত্ৰা ‘‘পুঞ্ঞৰন্তানং ৰসনট্ঠানে মনাপং লভিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘অপরিসুদ্ধো মে ৰিতক্কো’’তি ততোৰ পটিনিৰত্তি. পুনদিৰসে অম্বঙ্গণসমীপতো, পুনদিৰসে মহাচেতিযস্স উত্তরদ্ৰারতো তত্থেৰ পটিনিৰত্তিত্ৰা চতুত্থদিৰসে থেরস্স সন্তিকং অগমাসি. থেরো ‘‘ইমস্স ভিক্খুনো ৰিতক্কো ন পরিসুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি চীৰরং গহেত্ৰা তেন সদ্ধিংযেৰ পঞ্হং পুচ্ছমানো গামং পাৰিসি. তঞ্চ রত্তিং একো মনুস্সো উচ্চারপলিবুদ্ধো সাটকেযেৰ ৰচ্চং কত্ৰা তং সঙ্কারট্ঠানে ছড্ডেসি. পংসুকূলিকত্থেরো তং নীলমক্খিকাহি সম্পরিকিণ্ণং দিস্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেসি. মহাথেরো ‘‘কিং, আৰুসো, সঙ্কারট্ঠানস্স অঞ্জলিং পগ্গণ্হাসী’’তি. নাহং, ভন্তে, সঙ্কারট্ঠানস্স অঞ্জলিং পগ্গণ্হামি, ময্হং পিতু দসবলস্স পগ্গণ্হামি, পুণ্ণদাসিযা সরীরং পারুপিত্ৰা ছড্ডিতং পংসুকূলং তুম্বমত্তে পাণকে ৰিধুনিত্ৰা সুসানতো গণ্হন্তেন দুক্করতরং কতং, ভন্তেতি. মহাথেরো ‘‘পরিসুদ্ধো ৰিতক্কো পংসুকূলিকস্সা’’তি চিন্তেসি. পংসুকূলিকত্থেরোপি তস্মিংযেৰ ঠানে ঠিতো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা তীণি ফলানি পত্তো তং সাটকং গহেত্ৰা চীৰরং কত্ৰা পারুপিত্ৰা পাচীনখণ্ডরাজিং গন্ত্ৰা অগ্গফলং অরহত্তং পাপুণি.

চীৰরত্থায গচ্ছন্তস্স পন ‘‘কত্থ লভিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেনেৰ গমনং গমনসন্তোসো নাম. পরিযেসন্তস্স পন যেন ৰা তেন ৰা সদ্ধিং অপরিযেসিত্ৰা লজ্জিং পেসলং ভিক্খুং গহেত্ৰা পরিযেসনং পরিযেসনসন্তোসো নাম. এৰং পরিযেসন্তস্স আহরিযমানং চীৰরং দূরতো দিস্ৰা ‘‘এতং মনাপং ভৰিস্সতি, এতং অমনাপ’’ন্তি এৰং অৰিতক্কেত্ৰা থূলসুখুমাদীসু যথালদ্ধেনেৰ সন্তুস্সনং পটিলাভসন্তোসো নাম. এৰং লদ্ধং গণ্হন্তস্সাপি ‘‘এত্তকং দুপট্টস্স ভৰিস্সতি, এত্তকং একপট্টস্সা’’তি অত্তনো পহোনকমত্তেনেৰ সন্তুস্সনং মত্তপটিগ্গহণসন্তোসো নাম. চীৰরং পরিযেসন্তস্স পন ‘‘অসুকস্স ঘরদ্ৰারে মনাপং লভিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা দ্ৰারপটিপাটিযা চরণং লোলুপ্পৰিৰজ্জনসন্তোসো নাম.

লূখপণীতেসু যেন কেনচি যাপেতুং সক্কোন্তস্স যথালদ্ধেনেৰ যাপনং যথালাভসন্তোসো নাম. অত্তনো থামং জানিত্ৰা যেন যাপেতুং সক্কোতি, তেন যাপনং যথাবলসন্তোসো নাম. মনাপং অঞ্ঞস্স দত্ৰা অত্তনা যেন কেনচি যাপনং যথাসারুপ্পসন্তোসো নাম.

‘‘কত্থ উদকং মনাপং, কত্থ অমনাপ’’ন্তি অৰিচারেত্ৰা যেন কেনচি ধোৰনূপগেন উদকেন ধোৰনং উদকসন্তোসো নাম. পণ্ডুমত্তিকগেরুকপূতিপণ্ণরসকিলিট্ঠানি পন উদকানি ৰজ্জেতুং ৰট্টতি. ধোৰন্তস্স পন মুগ্গরাদীহি অপহরিত্ৰা হত্থেহি মদ্দিত্ৰা ধোৰনং ধোৰনসন্তোসো নাম. তথা অসুজ্ঝন্তং পণ্ণানি পক্খিপিত্ৰা তাপিতউদকেনাপি ধোৰিতুং ৰট্টতি. এৰং ধোৰিত্ৰা করোন্তস্স ‘‘ইদং থূলং, ইদং সুখুম’’ন্তি অকোপেত্ৰা পহোনকনীহারেনেৰ করণং করণসন্তোসো নাম. তিমণ্ডলপতিচ্ছাদনমত্তস্সেৰ করণং পরিমাণসন্তোসো নাম. চীৰরকরণত্থায পন মনাপং সুত্তং পরিযেসিস্সামীতি অৰিচারেত্ৰা রথিকাদীসু ৰা দেৰট্ঠানে ৰা আহরিত্ৰা পাদমূলে ৰা ঠপিতং যংকিঞ্চিদেৰ সুত্তং গহেত্ৰা করণং সুত্তসন্তোসো নাম.

কুসিবন্ধনকালে পন অঙ্গুলমত্তে সত্ত ৰারে ন ৰিজ্ঝিতব্বং. এৰং করোন্তস্স হি যো ভিক্খু সহাযো ন হোতি, তস্স ৰত্তভেদোপি নত্থি. তিৰঙ্গুলমত্তে পন সত্ত ৰারে ৰিজ্ঝিতব্বং. এৰং করোন্তস্স মগ্গপ্পটিপন্নেনাপি সহাযেন ভৰিতব্বং. যো ন হোতি, তস্স ৰত্তভেদো. অযং সিব্বনসন্তোসো নাম. রজন্তেন পন কাল়কচ্ছকাদীনি পরিযেসন্তেন ন চরিতব্বং, সোমৰক্কলাদীসু যং লভতি, তেন রজিতব্বং. অলভন্তেন পন মনুস্সেহি অরঞ্ঞে ৰাকং গহেত্ৰা ছড্ডিতরজনং ৰা ভিক্খূহি পচিত্ৰা ছড্ডিতকসটং ৰা গহেত্ৰা রজিতব্বং. অযং রজনসন্তোসো নাম. নীলকদ্দমকাল়সামেসু যংকিঞ্চি গহেত্ৰা হত্থিপিট্ঠে নিসিন্নস্স পঞ্ঞাযমানকপ্পকরণং কপ্পসন্তোসো নাম.

হিরিকোপীনপ্পটিচ্ছাদনমত্তৰসেন পরিভুঞ্জনং পরিভোগসন্তোসো নাম. দুস্সং পন লভিত্ৰা সুত্তং ৰা সূচিং ৰা কারকং ৰা অলভন্তেন ঠপেতুং ৰট্টতি, লভন্তেন ন ৰট্টতি. কতম্পি সচে অন্তেৰাসিকাদীনং দাতুকামো হোতি, তে চ অসন্নিহিতা, যাৰ আগমনা ঠপেতুং ৰট্টতি. আগতমত্তেসু দাতব্বং. দাতুং অসক্কোন্তেন অধিট্ঠাতব্বং. অঞ্ঞস্মিং চীৰরে সতি পচ্চত্থরণম্পি অধিট্ঠাতুং ৰট্টতি. অনধিট্ঠিতমেৰ হি সন্নিধি হোতি, অধিট্ঠিতং ন হোতীতি মহাসীৰত্থেরো আহ. অযং সন্নিধিপরিৰজ্জনসন্তোসো নাম. ৰিস্সজ্জেন্তেন পন ন মুখং ওলোকেত্ৰা দাতব্বং, সারণীযধম্মে ঠত্ৰা ৰিস্সজ্জেতব্বন্তি অযং ৰিস্সজ্জনসন্তোসো নাম.

চীৰরপ্পটিসংযুত্তানি ধুতঙ্গানি নাম পংসুকূলিকঙ্গঞ্চেৰ তেচীৰরিকঙ্গঞ্চ. তেসং ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২৪-২৫) ৰেদিতব্বা. ইতি চীৰরসন্তোসমহাঅরিযৰংসং পূরযমানো ভিক্খু ইমানি দ্ৰে ধুতঙ্গানি গোপেতি. ইমানি গোপেন্তো চীৰরসন্তোসমহাঅরিযৰংসৰসেন সন্তুট্ঠো হোতীতি.

ৰণ্ণৰাদীতি একো সন্তুট্ঠো হোতি, সন্তোসস্স ৰণ্ণং ন কথেতি. একো ন সন্তুট্ঠো হোতি, সন্তোসস্স ৰণ্ণং কথেতি. একো নেৰ সন্তুট্ঠো হোতি, ন সন্তোসস্স ৰণ্ণং কথেতি. একো সন্তুট্ঠো চেৰ হোতি, সন্তোসস্স চ ৰণ্ণং কথেতি. তং দস্সেতুং ‘‘ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী’’তি ৰুত্তং.

অনেসনন্তি দূতেয্যপহিনগমনানুযোগপভেদং নানপ্পকারং অনেসনং. অপ্পতিরূপন্তি অযুত্তং. অলদ্ধা চাতি অলভিত্ৰা. যথা একচ্চো ‘‘কথং নু খো চীৰরং লভিস্সামী’’তি পুঞ্ঞৰন্তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং একতো হুত্ৰা কোহঞ্ঞং করোন্তো উত্তসতি পরিতস্সতি, সন্তুট্ঠো ভিক্খু এৰং অলদ্ধা চীৰরং ন পরিতস্সতি. লদ্ধা চাতি ধম্মেন সমেন লভিত্ৰা. অগধিতোতি ৰিগতলোভগিদ্ধো. অমুচ্ছিতোতি অধিমত্ততণ্হায মুচ্ছং অনাপন্নো. অনজ্ঝোপন্নোতি তণ্হায অনোত্থতো অপরিযোনদ্ধো. আদীনৰদস্সাৰীতি অনেসনাপত্তিযঞ্চ গেধিতপরিভোগে চ আদীনৰং পস্সমানো. নিস্সরণপঞ্ঞোতি ‘‘যাৰদেৰ সীতস্স পটিঘাতাযা’’তি ৰুত্তং নিস্সরণমেৰ পজানন্তো.

ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযাতি যেন কেনচি চীৰরেন সন্তুট্ঠিযা. নেৰত্তানুক্কংসেতীতি ‘‘অহং পংসুকূলিকো, মযা উপসম্পদমাল়েযেৰ পংসুকূলিকঙ্গং গহিতং, কো মযা সদিসো অত্থী’’তি অত্তুক্কংসনং ন করোতি. নো পরং ৰম্ভেতীতি ‘‘ইমে পনঞ্ঞে ভিক্খূ ন পংসুকূলিকা’’তি ৰা, ‘‘পংসুকূলিকঙ্গমত্তম্পি এতেসং নত্থী’’তি ৰা এৰং পরং ন ৰম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খোতি যো তস্মিং চীৰরসন্তোসে ৰণ্ণৰাদাদীসু ৰা দক্খো ছেকো ব্যত্তো. অনলসোতি সাতচ্চকিরিযায আলসিযৰিরহিতো. সম্পজানো পটিস্সতোতি সম্পজানপঞ্ঞায চেৰ সতিযা চ যুত্তো. অরিযৰংসে ঠিতোতি অরিযৰংসে পতিট্ঠিতো.

ইতরীতরেন পিণ্ডপাতেনাতি যেন কেনচি পিণ্ডপাতেন. এত্থাপি পিণ্ডপাতো জানিতব্বো, পিণ্ডপাতক্খেত্তং জানিতব্বং, পিণ্ডপাতসন্তোসো জানিতব্বো, পিণ্ডপাতপ্পটিসংযুত্তং ধুতঙ্গং জানিতব্বং. তত্থ পিণ্ডপাতোতি ওদনো কুম্মাসো সত্তু মচ্ছো মংসং খীরং দধি সপ্পি নৰনীতং তেলং মধু ফাণিতং যাগু খাদনীযং সাযনীযং লেহনীযন্তি সোল়স পিণ্ডপাতা.

পিণ্ডপাতক্খেত্তন্তি সঙ্ঘভত্তং উদ্দেসভত্তং নিমন্তনং সলাকভত্তং পক্খিকং উপোসথিকং পাটিপদিকভত্তং আগন্তুকভত্তং গমিকভত্তং গিলানভত্তং গিলানুপট্ঠাকভত্তং ধুরভত্তং কুটিভত্তং ৰারভত্তং ৰিহারভত্তন্তি পন্নরস পিণ্ডপাতক্খেত্তানি.

পিণ্ডপাতসন্তোসোতি পিণ্ডপাতে ৰিতক্কসন্তোসো গমনসন্তোসো পরিযেসনসন্তোসো পটিলাভসন্তোসো পটিগ্গহণসন্তোসো মত্তপটিগ্গহণসন্তোসো লোলুপ্পৰিৰজ্জনসন্তোসো যথালাভসন্তোসো যথাবলসন্তোসো যথাসারুপ্পসন্তোসো উপকারসন্তোসো পরিমাণসন্তোসো পরিভোগসন্তোসো সন্নিধিপরিৰজ্জনসন্তোসো ৰিস্সজ্জনসন্তোসোতি পন্নরস সন্তোসা.