৮. তিকণ্ণসুত্তৰণ্ণনা
৫৯. অট্ঠমে তিকণ্ণোতি তস্স নামং. উপসঙ্কমীতি ‘‘সমণো কির গোতমো পণ্ডিতো, গচ্ছিস্সামি তস্স সন্তিক’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ভুত্তপাতরাসো মহাজনপরিৰুতো উপসঙ্কমি. ভগৰতো সম্মুখাতি দসবলস্স পুরতো নিসীদিত্ৰা. ৰণ্ণং ভাসতীতি কস্মা ভাসতি? সো কির ইতো পুব্বে তথাগতস্স সন্তিকং অগতপুব্বো. অথস্স এতদহোসি – ‘‘বুদ্ধা নাম দুরাসদা, মযি পঠমতরং অকথেন্তে কথেয্য ৰা ন ৰা. সচে ন কথেস্সতি, অথ মং সমাগমট্ঠানে কথেন্তং এৰং ৰক্খন্তি ‘ত্ৰং ইধ কস্মা কথেসি, যেন তে সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰচনমত্তম্পি ন লদ্ধ’ন্তি. তস্মা ‘এৰং মে অযং গরহা মুচ্চিস্সতী’’’তি মঞ্ঞমানো ভাসতি. কিঞ্চাপি ব্রাহ্মণানং ৰণ্ণং ভাসতি, তথাগতস্স পন ঞাণং ঘট্টেস্সামীতি অধিপ্পাযেনেৰ ভাসতি. এৰম্পি তেৰিজ্জা ব্রাহ্মণাতি তেৰিজ্জকব্রাহ্মণা এৰংপণ্ডিতা এৰংধীরা এৰংব্যত্তা এৰংবহুস্সুতা এৰংৰাদিনো, এৰংসম্মতাতি অত্থো. ইতিপীতি ইমিনা তেসং পণ্ডিতাদিআকারপরিচ্ছেদং দস্সেতি. এত্তকেন কারণেন পণ্ডিতা…পে… এত্তকেন কারণেন সম্মতাতি অযঞ্হি এত্থ অত্থো.
যথা কথং পন ব্রাহ্মণাতি এত্থ যথাতি কারণৰচনং, কথং পনাতি পুচ্ছাৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – কথং পন, ব্রাহ্মণ, ব্রাহ্মণা তেৰিজ্জং পঞ্ঞাপেন্তি. যথা এৰং সক্কা হোতি জানিতুং, তং কারণং ৰদেহীতি. তং সুত্ৰা ব্রাহ্মণো ‘‘জাননট্ঠানেযেৰ মং সম্মাসম্বুদ্ধো পুচ্ছি, নো অজাননট্ঠানে’’তি অত্তমনো হুত্ৰা ইধ, ভো গোতমাতিআদিমাহ. তত্থ উভতোতি দ্ৰীহিপি পক্খেহি. মাতিতো চ পিতিতো চাতি যস্স মাতা ব্রাহ্মণী, মাতু মাতা ব্রাহ্মণী, তস্সাপি মাতা ব্রাহ্মণী. পিতা ব্রাহ্মণো, পিতু পিতা ব্রাহ্মণো, তস্সাপি পিতা ব্রাহ্মণো, সো উভতো সুজাতো মাতিতো চ পিতিতো চ. সংসুদ্ধগহণিকোতি যস্স সংসুদ্ধা মাতু গহণী, কুচ্ছীতি অত্থো. ‘‘সমৰেপাকিনিযা গহণিযা’’তি পন এত্থ কম্মজতেজোধাতু গহণীতি ৰুচ্চতি.
যাৰ সত্তমা পিতামহযুগাতি এত্থ পিতু পিতা পিতামহো, পিতামহস্স যুগং পিতামহযুগং. যুগন্তি আযুপ্পমাণং ৰুচ্চতি. অভিলাপমত্তমেৰ চেতং, অত্থতো পন পিতামহোযেৰ পিতামহযুগং. ততো উদ্ধং সব্বেপি পুব্বপুরিসা পিতামহগ্গহণেনেৰ গহিতা. এৰং যাৰ সত্তমো পুরিসো, তাৰ সংসুদ্ধগহণিকো, অথ ৰা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেনাতি দস্সেতি. অক্খিত্তোতি ‘‘অপনেথ এতং, কিং ইমিনা’’তি এৰং অক্খিত্তো অনৰক্খিত্তো. অনুপক্কুট্ঠোতি ন উপক্কুট্ঠো, ন অক্কোসং ৰা নিন্দং ৰা পত্তপুব্বো. কেন কারণেনাতি? জাতিৰাদেন. ‘‘ইতিপি হীনজাতিকো এসো’’তি এৰরূপেন ৰচনেনাতি অত্থো.
অজ্ঝাযকোতি ইদং ‘‘ন দানিমে ঝাযন্তি, ন দানিমে ঝাযন্তীতি খো, ৰাসেট্ঠ, অজ্ঝাযকা অজ্ঝাযকাতেৰ ততিযং অক্খরং উপনিব্বত্ত’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৩২) এৰং পঠমকপ্পিককালে ঝানৰিরহিতানং ব্রাহ্মণানং গরহৰচনং উপ্পন্নং. ইদানি পন তং অজ্ঝাযতীতি অজ্ঝাযকো, মন্তে পরিৰত্তেতীতি ইমিনা অত্থেন পসংসাৰচনং কত্ৰা ৰোহরন্তি. মন্তে ধারেতীতি মন্তধরো.
তিণ্ণং ৰেদানন্তি ইরুব্বেদযজুব্বেদসামব্বেদানং. ওট্ঠপহতকরণৰসেন পারং গতোতি পারগূ. সহ নিঘণ্ডুনা চ কেটুভেন চ সনিঘণ্ডুকেটুভানং. নিঘণ্ডূতি নামনিঘণ্ডুরুক্খাদীনং ৰেৰচনপকাসকসত্থং. কেটুভন্তি কিরিযাকপ্পৰিকপ্পো কৰীনং উপকারায সত্থং. সহ অক্খরপ্পভেদেন সাক্খরপ্পভেদানং. অক্খরপ্পভেদোতি সিক্খা চ নিরুত্তি চ. ইতিহাসপঞ্চমানন্তি আথব্বণৰেদং চতুত্থং কত্ৰা ইতিহ আস, ইতিহ আসাতি ঈদিসৰচনপটিসংযুত্তো পুরাণকথাসঙ্খাতো খত্তৰিজ্জাসঙ্খাতো ৰা ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা. তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং ৰেদানং.
পদং তদৰসেসঞ্চ ব্যাকরণং অধীযতি ৰেদেতি চাতি পদকো ৰেয্যাকরণো. লোকাযতং ৰুচ্চতি ৰিতণ্ডৰাদসত্থং. মহাপুরিসলক্খণন্তি মহাপুরিসানং বুদ্ধাদীনং লক্খণদীপকং দ্ৰাদসসহস্সগন্থপমাণং সত্থং, যত্থ সোল়সসহস্সগাথাপদপরিমাণা বুদ্ধমন্তা নাম অহেসুং, যেসং ৰসেন ‘‘ইমিনা লক্খণেন সমন্নাগতা বুদ্ধা নাম হোন্তি, ইমিনা পচ্চেকবুদ্ধা, দ্ৰে অগ্গসাৰকা, অসীতি মহাসাৰকা, বুদ্ধমাতা, বুদ্ধপিতা, অগ্গুপট্ঠাকা, অগ্গুপট্ঠাযিকা, রাজা চক্কৰত্তী’’তি অযং ৰিসেসো ঞাযতি. অনৰযোতি ইমেসু লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনূনো পরিপূরকারী, অৰযো ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. অৰযো নাম যো তানি অত্থতো চ গন্থতো চ সন্ধারেতুং ন সক্কোতি. অথ ৰা অনৰযোতি অনু অৰযো, সন্ধিৰসেন উকারলোপো. অনু অৰযো পরিপুণ্ণসিপ্পোতি অত্থো.
তেন হীতি ইদং ভগৰা নং আযাচন্তং দিস্ৰা ‘‘ইদানিস্স পঞ্হং কথেতুং কালো’’তি ঞত্ৰা আহ. তস্সত্থো – যস্মা মং আযাচসি, তস্মা সুণাহীতি. ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতিআদি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৭০) ৰিত্থারিতমেৰ. ইধ পনেতং তিস্সন্নং ৰিজ্জানং পুব্বভাগপটিপত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ দ্ৰিন্নং ৰিজ্জানং অনুপদৰণ্ণনা চেৰ ভাৰনানযো চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৪০২ আদযো) ৰিত্থারিতোৰ.
পঠমা ৰিজ্জাতি পঠমং উপ্পন্নাতি পঠমা, ৰিদিতকরণট্ঠেন ৰিজ্জা. কিং ৰিদিতং করোতি? পুব্বেনিৰাসং. অৰিজ্জাতি তস্সেৰ পুব্বেনিৰাসস্স অৰিদিতকরণট্ঠেন তপ্পটিচ্ছাদকো মোহো ৰুচ্চতি. তমোতি স্ৰেৰ মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন তমোতি ৰুচ্চতি. আলোকোতি সাযেৰ ৰিজ্জা ওভাসকরণট্ঠেন আলোকোতি ৰুচ্চতি. এত্থ চ ৰিজ্জা অধিগতাতি অযং অত্থো. সেসং পসংসাৰচনং. যোজনা পনেত্থ অযমস্স ৰিজ্জা অধিগতা, অথস্স অধিগতৰিজ্জস্স অৰিজ্জা ৰিহতা ৰিনট্ঠাতি অত্থো. কস্মা? যস্মা ৰিজ্জা উপ্পন্না. ইতরস্মিম্পি পদদ্ৰযে এসেৰ নযো. যথা তন্তি এত্থ যথাতি ওপম্মং, তন্তি নিপাতমত্তং. সতিযা অৰিপ্পৰাসেন অপ্পমত্তস্স. ৰীরিযাতাপেন আতাপিনো. কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খতায পহিতত্তস্স. পেসিতত্তস্সাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিজ্জা ৰিহঞ্ঞেয্য, ৰিজ্জা উপ্পজ্জেয্য. তমো ৰিহঞ্ঞেয্য, আলোকো উপ্পজ্জেয্য, এৰমেৰ তস্স অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না. তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো. এতস্স তেন পধানানুযোগস্স অনুরূপমেৰ ফলং লদ্ধন্তি.
চুতূপপাতকথাযং ৰিজ্জাতি দিব্বচক্খুঞাণৰিজ্জা. অৰিজ্জাতি সত্তানং চুতিপটিসন্ধিপ্পটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
ততিযৰিজ্জায সো এৰং সমাহিতে চিত্তেতি ৰিপস্সনাপাদকং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৰেদিতব্বং. আসৰানং খযঞাণাযাতি অরহত্তমগ্গঞাণত্থায. অরহত্তমগ্গো হি আসৰৰিনাসনতো আসৰানং খযোতি ৰুচ্চতি, তত্র চেতং ঞাণং তত্থ পরিযাপন্নত্তাতি. চিত্তং অভিনিন্নামেতীতি ৰিপস্সনাচিত্তং অভিনীহরতি. সো ইদং দুক্খন্তি এৰমাদীসু এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যোতি সব্বম্পি দুক্খসচ্চং সরসলক্খণপ্পটিৰেধেন যথাভূতং পজানাতি পটিৰিজ্ঝতি, তস্স চ দুক্খস্স নিব্বত্তিকং তণ্হং ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি, তদুভযম্পি যং ঠানং পত্ৰা নিরুজ্ঝতি, তং তেসং অপৰত্তিং নিব্বানং ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি. তস্স চ সম্পাপকং অরিযমগ্গং ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি সরসলক্খণপ্পটিৰেধেন যথাভূতং পজানাতি পটিৰিজ্ঝতীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো.
এৰং সরূপতো সচ্চানি দস্সেত্ৰা ইদানি কিলেসৰসেন পরিযাযতো দস্সেন্তো ইমে আসৰাতিআদিমাহ. তস্স এৰং জানতো এৰং পস্সতোতি তস্স ভিক্খুনো এৰং জানন্তস্স এৰং পস্সন্তস্স. সহ ৰিপস্সনায কোটিপ্পত্তং মগ্গং কথেসি. কামাসৰাতি কামাসৰতো. ৰিমুচ্চতীতি ইমিনা মগ্গক্খণং দস্সেতি. মগ্গক্খণে হি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, ফলক্খণে ৰিমুত্তং হোতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণন্তি ইমিনা পচ্চৰেক্খণঞাণং দস্সেতি. খীণা জাতীতিআদীহি তস্স ভূমিং. তেন হি ঞাণেন সো পচ্চৰেক্খন্তো খীণা জাতীতিআদীনি পজানাতি. কতমা পনস্স জাতি খীণা, কথঞ্চ নং পজানাতীতি? ন তাৰস্স অতীতা জাতি খীণা পুব্বেৰ খীণত্তা, ন অনাগতা, অনাগতে ৰাযামাভাৰতো, ন পচ্চুপ্পন্না, ৰিজ্জমানত্তা. যা পন মগ্গস্স অভাৰিতত্তা উপ্পজ্জেয্য একচতুপঞ্চৰোকারভৰেসু একচতুপঞ্চক্খন্ধপ্পভেদা জাতি, সা মগ্গস্স ভাৰিতত্তা অনুপ্পাদধম্মতং আপজ্জনেন খীণা. তং সো মগ্গভাৰনায পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খিত্ৰা কিলেসাভাৰে ৰিজ্জমানম্পি কম্মং আযতিঅপ্পটিসন্ধিকং হোতীতি জানন্তো পজানাতি.
ৰুসিতন্তি ৰুত্থং পরিৰুত্থং, কতং চরিতং নিট্ঠিতন্তি অত্থো. ব্রহ্মচরিযন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযং. পুথুজ্জনকল্যাণকেন হি সদ্ধিং সত্ত সেক্খা ব্রহ্মচরিযৰাসং ৰসন্তি নাম, খীণাসৰো ৰুত্থৰাসো. তস্মা সো অত্তনো ব্রহ্মচরিযৰাসং পচ্চৰেক্খন্তো ‘‘ৰুসিতং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি পজানাতি. কতং করণীযন্তি চতূসু সচ্চেসু চতূহি মগ্গেহি পরিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিরিযাভাৰনাভিসমযৰসেন সোল়সৰিধম্পি কিচ্চং নিট্ঠাপিতন্তি অত্থো. পুথুজ্জনকল্যাণকাদযো হি তং কিচ্চং করোন্তি, খীণাসৰো কতকরণীযো. তস্মা সো অত্তনো করণীযং পচ্চৰেক্খন্তো ‘‘কতং করণীয’’ন্তি পজানাতি. নাপরং ইত্থত্তাযাতি পুন ইত্থভাৰায, এৰং সোল়সৰিধকিচ্চভাৰায কিলেসক্খযায ৰা মগ্গভাৰনাকিচ্চং মে নত্থীতি পজানাতি. অথ ৰা ইত্থত্তাযাতি ইত্থভাৰতো, ইমস্মা এৰং পকারা ইদানি ৰত্তমানক্খন্ধসন্তানা অপরং খন্ধসন্তানং ময্হং নত্থি, ইমে পন পঞ্চক্খন্ধা পরিঞ্ঞাতা তিট্ঠন্তি ছিন্নমূলকা রুক্খা ৰিয. তে চরিমকৰিঞ্ঞাণনিরোধেন অনুপাদানো ৰিয জাতৰেদো নিব্বাযিস্সন্তীতি পজানাতি. ইধ ৰিজ্জাতি অরহত্তমগ্গঞাণৰিজ্জা. অৰিজ্জাতি চতুসচ্চপ্পটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
অনুচ্চাৰচসীলস্সাতি যস্স সীলং কালেন হাযতি, কালেন ৰড্ঢতি, সো উচ্চাৰচসীলো নাম হোতি. খীণাসৰস্স পন সীলং একন্তৰড্ঢিতমেৰ. তস্মা সো অনুচ্চাৰচসীলো নাম হোতি. ৰসীভূতন্তি ৰসিপ্পত্তং. সুসমাহিতন্তি সুট্ঠু সমাহিতং, আরম্মণম্হি সুট্ঠপিতং. ধীরন্তি ধিতিসম্পন্নং. মচ্চুহাযিনন্তি মচ্চুং জহিত্ৰা ঠিতং. সব্বপ্পহাযিনন্তি সব্বে পাপধম্মে পজহিত্ৰা ঠিতং. বুদ্ধন্তি চতুসচ্চবুদ্ধং. অন্তিমদেহিনন্তি সব্বপচ্ছিমসরীরধারিনং. তং নমস্সন্তি গোতমন্তি তং গোতমগোত্তং বুদ্ধসাৰকা নমস্সন্তি. অথ ৰা গোতমবুদ্ধস্স সাৰকোপি গোতমো, তং গোতমং দেৰমনুস্সা নমস্সন্তীতি অত্থো.
পুব্বেনিৰাসন্তি পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধপরম্পরং. যোৰেতীতি যো অৰেতি অৰগচ্ছতি. যোৰেদীতিপি পাঠো. যো অৰেদি, ৰিদিতং পাকটং কত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতীতি ছ কামাৰচরে নৰ ব্রহ্মলোকে চত্তারো চ অপাযে পস্সতি. জাতিক্খযং পত্তোতি অরহত্তং পত্তো. অভিঞ্ঞাৰোসিতোতি জানিত্ৰা কিচ্চৰোসানেন ৰোসিতো. মুনীতি মোনেয্যেন সমন্নাগতো খীণাসৰমুনি. এতাহীতি হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠাহি পুব্বেনিৰাসঞাণাদীহি. নাঞ্ঞং লপিতলাপনন্তি যো পনঞ্ঞো তেৰিজ্জোতি অঞ্ঞেহি লপিতৰচনমত্তমেৰ লপতি, তমহং তেৰিজ্জোতি ন ৰদামি, অত্তপচ্চক্খতো ঞত্ৰা পরস্সপি তিস্সো ৰিজ্জা কথেন্তমেৰাহং তেৰিজ্জোতি ৰদামীতি অত্থো. কলন্তি কোট্ঠাসং. নাগ্ঘতীতি ন পাপুণাতি. ইদানি ব্রাহ্মণো ভগৰতো কথায পসন্নো পসন্নাকারং করোন্তো অভিক্কন্তন্তিআদিমাহ.