১. সুত্তন্তভাজনীযং
১৭২. ছ ধাতুযো – পথৰীধাতু [পঠৰীধাতু (সী. স্যা.) এৰমুপরিপি], আপোধাতু, তেজোধাতু, ৰাযোধাতু, আকাসধাতু, ৰিঞ্ঞাণধাতু.
১৭৩. তত্থ কতমা পথৰীধাতু? পথৰীধাতুদ্ৰযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিরা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং কক্খল়ং খরিগতং কক্খল়ত্তং কক্খল়ভাৰো অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – কেসা লোমা নখা দন্তা তচো মংসং ন্হারু [নহারু (সী.)] অট্ঠি অট্ঠিমিঞ্জং [অট্ঠিমিঞ্জা (সী.)] ৰক্কং হদযং যকনং কিলোমকং পিহকং পপ্ফাসং অন্তং অন্তগুণং উদরিযং করীসং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং কক্খল়ং খরিগতং কক্খল়ত্তং কক্খল়ভাৰো অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু’.
তত্থ কতমা বাহিরা পথৰীধাতু? যং বাহিরং কক্খল়ং খরিগতং কক্খল়ত্তং কক্খল়ভাৰো বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – অযো লোহং তিপু সীসং সজ্ঝং [সজ্ঝু (স্যা.)] মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযো সঙ্খো সিলা পৰাল়ং রজতং জাতরূপং লোহিতঙ্কো [লোহিতঙ্গো (স্যা. ক.), লোহিতকো (?)] মসারগল্লং তিণং কট্ঠং সক্খরা কঠলং [কথলং (ক.)] ভূমি পাসাণো পব্বতো, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিরং কক্খল়ং খরিগতং কক্খল়ত্তং কক্খল়ভাৰো বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘বাহিরা পথৰীধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু যা চ বাহিরা পথৰীধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘পথৰীধাতু’’.
১৭৪. তত্থ কতমা আপোধাতু? আপোধাতুদ্ৰযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিরা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং [স্নেহো স্নেহগতং (স্যা.)] বন্ধনত্তং রূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – পিত্তং সেম্হং পুব্বো লোহিতং সেদো মেদো অস্সু ৰসা খেল়ো সিঙ্ঘাণিকা লসিকা মুত্তং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং বন্ধনত্তং রূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু’.
তত্থ কতমা বাহিরা আপোধাতু? যং বাহিরং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং বন্ধনত্তং রূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – মূলরসো খন্ধরসো তচরসো পত্তরসো পুপ্ফরসো ফলরসো খীরং দধি সপ্পি নৰনীতং তেলং মধু ফাণিতং ভুম্মানি ৰা উদকানি অন্তলিক্খানি ৰা, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিরং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং বন্ধনত্তং রূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘বাহিরা আপোধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু যা চ বাহিরা আপোধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘আপোধাতু’’.
১৭৫. তত্থ কতমা তেজোধাতু? তেজোধাতুদ্ৰযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিরা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – যেন চ সন্তপ্পতি যেন চ জীরীযতি যেন চ পরিডয্হতি যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং সম্মা পরিণামং গচ্ছতি, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু’.
তত্থ কতমা বাহিরা তেজোধাতু? যং বাহিরং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – কট্ঠগ্গি পলালগ্গি [সকলিকগ্গি (সব্বত্থ)] তিণগ্গি গোমযগ্গি থুসগ্গি সঙ্কারগ্গি ইন্দগ্গি অগ্গিসন্তাপো সূরিযসন্তাপো কট্ঠসন্নিচযসন্তাপো তিণসন্নিচযসন্তাপো ধঞ্ঞসন্নিচযসন্তাপো ভণ্ডসন্নিচযসন্তাপো, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিরং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘বাহিরা তেজোধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু যা চ বাহিরা তেজোধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘তেজোধাতু’’.
১৭৬. তত্থ কতমা ৰাযোধাতু? ৰাযোধাতুদ্ৰযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিরা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা ৰাযোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং ৰাযো ৰাযোগতং থম্ভিতত্তং রূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – উদ্ধঙ্গমা ৰাতা অধোগমা ৰাতা কুচ্ছিসযা ৰাতা কোট্ঠাসযা [কোট্ঠসযা (সী. স্যা.)] ৰাতা অঙ্গমঙ্গানুসারিনো ৰাতা সত্থকৰাতা খুরকৰাতা উপ্পলকৰাতা অস্সাসো পস্সাসো ইতি ৰা, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং ৰাযো ৰাযোগতং থম্ভিতত্তং রূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা ৰাযোধাতু’.
তত্থ কতমা বাহিরা ৰাযোধাতু? যং বাহিরং ৰাযো ৰাযোগতং থম্ভিতত্তং রূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – পুরত্থিমা ৰাতা পচ্ছিমা ৰাতা উত্তরা ৰাতা দক্খিণা ৰাতা সরজা ৰাতা অরজা ৰাতা সীতা ৰাতা উণ্হা ৰাতা পরিত্তা ৰাতা অধিমত্তা ৰাতা কাল়ৰাতা ৰেরম্ভৰাতা পক্খৰাতা সুপণ্ণৰাতা তালৰণ্টৰাতা ৰিধূপনৰাতা, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিরং ৰাযো ৰাযোগতং থম্ভিতত্তং রূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘বাহিরা ৰাযোধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা ৰাযোধাতু যা চ বাহিরা ৰাযোধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰাযোধাতু’’.
১৭৭. তত্থ কতমা আকাসধাতু? আকাসধাতুদ্ৰযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিরা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আকাসো আকাসগতং অঘং অঘগতং ৰিৰরো ৰিৰরগতং অসম্ফুট্ঠং মংসলোহিতেহি অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – কণ্ণচ্ছিদ্দং নাসচ্ছিদ্দং মুখদ্ৰারং, যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং অজ্ঝোহরতি, যত্থ চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং সন্তিট্ঠতি, যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং অধোভাগং নিক্খমতি, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আকাসো আকাসগতং অঘং অঘগতং ৰিৰরো ৰিৰরগতং অসম্ফুট্ঠং মংসলোহিতেহি অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু’.
তত্থ কতমা বাহিরা আকাসধাতু? যং বাহিরং আকাসো আকাসগতং অঘং অঘগতং ৰিৰরো ৰিৰরগতং অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহি বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘বাহিরা আকাসধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু যা চ বাহিরা আকাসধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘আকাসধাতু’’.
১৭৮. তত্থ কতমা ৰিঞ্ঞাণধাতু? চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু, সোতৰিঞ্ঞাণধাতু, ঘানৰিঞ্ঞাণধাতু, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু, কাযৰিঞ্ঞাণধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতু’’.
ইমা ছ ধাতুযো.
১৭৯. অপরাপি ছ ধাতুযো – সুখধাতু, দুক্খধাতু, সোমনস্সধাতু, দোমনস্সধাতু, উপেক্খাধাতু, অৰিজ্জাধাতু.
১৮০. তত্থ কতমা সুখধাতু? যং কাযিকং সাতং কাযিকং সুখং কাযসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৰেদযিতং কাযসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৰেদনা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সুখধাতু’’.
তত্থ কতমা দুক্খধাতু? যং কাযিকং অসাতং কাযিকং দুক্খং কাযসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৰেদযিতং কাযসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৰেদনা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘দুক্খধাতু’’.
তত্থ কতমা সোমনস্সধাতু? যং চেতসিকং সাতং চেতসিকং সুখং চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৰেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৰেদনা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সোমনস্সধাতু’’.
তত্থ কতমা দোমনস্সধাতু? যং চেতসিকং অসাতং চেতসিকং দুক্খং চেতোসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৰেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৰেদনা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘দোমনস্সধাতু’’.
তত্থ কতমা উপেক্খাধাতু? যং চেতসিকং নেৰ সাতং নাসাতং চেতোসম্ফস্সজং অদুক্খমসুখং ৰেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অদুক্খমসুখা ৰেদনা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘উপেক্খাধাতু’’.
তত্থ কতমা অৰিজ্জাধাতু? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং অনভিসমযো অননুবোধো অসম্বোধো অপ্পটিৰেধো অসঙ্গাহণা অপরিযোগাহণা অসমপেক্খনা অপচ্চৰেক্খণা অপচ্চক্খকম্মং দুম্মেজ্ঝং বাল্যং অসম্পজঞ্ঞং মোহো পমোহো সম্মোহো অৰিজ্জা অৰিজ্জোঘো অৰিজ্জাযোগো অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং অৰিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অৰিজ্জাধাতু’’.
ইমা ছ ধাতুযো.
১৮১. অপরাপি ছ ধাতুযো – কামধাতু, ব্যাপাদধাতু, ৰিহিংসাধাতু, নেক্খম্মধাতু, অব্যাপাদধাতু, অৰিহিংসাধাতু.
১৮২. তত্থ কতমা কামধাতু? কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো অপ্পনা ব্যপ্পনা চেতসো অভিনিরোপনা মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি কামধাতু. হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰে অন্তো করিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা রূপা [রূপং (স্যা.)] ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কামধাতু’’.
তত্থ কতমা ব্যাপাদধাতু? ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদধাতু’’. দসসু ৰা আঘাতৰত্থূসু চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো পটিঘং পটিৰিরোধো কোপো পকোপো সম্পকোপো দোসো পদোসো সম্পদোসো চিত্তস্স ব্যাপত্তি মনোপদোসো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ৰিরোধো পটিৰিরোধো চণ্ডিক্কং অসুরোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদধাতু’’.
তত্থ কতমা ৰিহিংসাধাতু? ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিহিংসাধাতু’’. ইধেকচ্চো পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা রজ্জুযা ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন সত্তে ৰিহেঠেতি, যা এৰরূপা হেঠনা ৰিহেঠনা হিংসনা ৰিহিংসনা রোসনা ৰিরোসনা পরূপঘাতো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিহিংসাধাতু’’.
তত্থ কতমা নেক্খম্মধাতু? নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘নেক্খম্মধাতু’’. সব্বেপি কুসলা ধম্মা ‘‘নেক্খম্মধাতু’’.
তত্থ কতমা অব্যাপাদধাতু? অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অব্যাপাদধাতু’’. যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৰিমুত্তি – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অব্যাপাদধাতু’’.
তত্থ কতমা অৰিহিংসাধাতু? অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো অপ্পনা ব্যপ্পনা চেতসো অভিনিরোপনা সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অৰিহিংসাধাতু’’. যা সত্তেসু করুণা করুণাযনা করুণাযিতত্তং করুণাচেতোৰিমুত্তি – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অৰিহিংসাধাতু’’.
ইমা ছ ধাতুযো.
ইতি ইমানি তীণি ছক্কানি তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা অট্ঠারস ধাতুযো হোন্তি.
সুত্তন্তভাজনীযং.