৩. ধাতুৰিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযং

১৭২. ছ ধাতুযো – পথৰীধাতু [পঠৰীধাতু (সী. স্যা.) এৰমুপরিপি], আপোধাতু, তেজোধাতু, ৰাযোধাতু, আকাসধাতু, ৰিঞ্ঞাণধাতু.

১৭৩. তত্থ কতমা পথৰীধাতু? পথৰীধাতুদ্ৰযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিরা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং কক্খল়ং খরিগতং কক্খল়ত্তং কক্খল়ভাৰো অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – কেসা লোমা নখা দন্তা তচো মংসং ন্হারু [নহারু (সী.)] অট্ঠি অট্ঠিমিঞ্জং [অট্ঠিমিঞ্জা (সী.)] ৰক্কং হদযং যকনং কিলোমকং পিহকং পপ্ফাসং অন্তং অন্তগুণং উদরিযং করীসং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং কক্খল়ং খরিগতং কক্খল়ত্তং কক্খল়ভাৰো অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু’.

তত্থ কতমা বাহিরা পথৰীধাতু? যং বাহিরং কক্খল়ং খরিগতং কক্খল়ত্তং কক্খল়ভাৰো বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – অযো লোহং তিপু সীসং সজ্ঝং [সজ্ঝু (স্যা.)] মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযো সঙ্খো সিলা পৰাল়ং রজতং জাতরূপং লোহিতঙ্কো [লোহিতঙ্গো (স্যা. ক.), লোহিতকো (?)] মসারগল্লং তিণং কট্ঠং সক্খরা কঠলং [কথলং (ক.)] ভূমি পাসাণো পব্বতো, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিরং কক্খল়ং খরিগতং কক্খল়ত্তং কক্খল়ভাৰো বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘বাহিরা পথৰীধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু যা চ বাহিরা পথৰীধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘পথৰীধাতু’’.

১৭৪. তত্থ কতমা আপোধাতু? আপোধাতুদ্ৰযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিরা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং [স্নেহো স্নেহগতং (স্যা.)] বন্ধনত্তং রূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – পিত্তং সেম্হং পুব্বো লোহিতং সেদো মেদো অস্সু ৰসা খেল়ো সিঙ্ঘাণিকা লসিকা মুত্তং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং বন্ধনত্তং রূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু’.

তত্থ কতমা বাহিরা আপোধাতু? যং বাহিরং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং বন্ধনত্তং রূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – মূলরসো খন্ধরসো তচরসো পত্তরসো পুপ্ফরসো ফলরসো খীরং দধি সপ্পি নৰনীতং তেলং মধু ফাণিতং ভুম্মানি ৰা উদকানি অন্তলিক্খানি ৰা, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিরং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং বন্ধনত্তং রূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘বাহিরা আপোধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু যা চ বাহিরা আপোধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘আপোধাতু’’.

১৭৫. তত্থ কতমা তেজোধাতু? তেজোধাতুদ্ৰযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিরা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – যেন চ সন্তপ্পতি যেন চ জীরীযতি যেন চ পরিডয্হতি যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং সম্মা পরিণামং গচ্ছতি, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু’.

তত্থ কতমা বাহিরা তেজোধাতু? যং বাহিরং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – কট্ঠগ্গি পলালগ্গি [সকলিকগ্গি (সব্বত্থ)] তিণগ্গি গোমযগ্গি থুসগ্গি সঙ্কারগ্গি ইন্দগ্গি অগ্গিসন্তাপো সূরিযসন্তাপো কট্ঠসন্নিচযসন্তাপো তিণসন্নিচযসন্তাপো ধঞ্ঞসন্নিচযসন্তাপো ভণ্ডসন্নিচযসন্তাপো, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিরং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘বাহিরা তেজোধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু যা চ বাহিরা তেজোধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘তেজোধাতু’’.

১৭৬. তত্থ কতমা ৰাযোধাতু? ৰাযোধাতুদ্ৰযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিরা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা ৰাযোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং ৰাযো ৰাযোগতং থম্ভিতত্তং রূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – উদ্ধঙ্গমা ৰাতা অধোগমা ৰাতা কুচ্ছিসযা ৰাতা কোট্ঠাসযা [কোট্ঠসযা (সী. স্যা.)] ৰাতা অঙ্গমঙ্গানুসারিনো ৰাতা সত্থকৰাতা খুরকৰাতা উপ্পলকৰাতা অস্সাসো পস্সাসো ইতি ৰা, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং ৰাযো ৰাযোগতং থম্ভিতত্তং রূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা ৰাযোধাতু’.

তত্থ কতমা বাহিরা ৰাযোধাতু? যং বাহিরং ৰাযো ৰাযোগতং থম্ভিতত্তং রূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – পুরত্থিমা ৰাতা পচ্ছিমা ৰাতা উত্তরা ৰাতা দক্খিণা ৰাতা সরজা ৰাতা অরজা ৰাতা সীতা ৰাতা উণ্হা ৰাতা পরিত্তা ৰাতা অধিমত্তা ৰাতা কাল়ৰাতা ৰেরম্ভৰাতা পক্খৰাতা সুপণ্ণৰাতা তালৰণ্টৰাতা ৰিধূপনৰাতা, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিরং ৰাযো ৰাযোগতং থম্ভিতত্তং রূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘বাহিরা ৰাযোধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা ৰাযোধাতু যা চ বাহিরা ৰাযোধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰাযোধাতু’’.

১৭৭. তত্থ কতমা আকাসধাতু? আকাসধাতুদ্ৰযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিরা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আকাসো আকাসগতং অঘং অঘগতং ৰিৰরো ৰিৰরগতং অসম্ফুট্ঠং মংসলোহিতেহি অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – কণ্ণচ্ছিদ্দং নাসচ্ছিদ্দং মুখদ্ৰারং, যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং অজ্ঝোহরতি, যত্থ চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং সন্তিট্ঠতি, যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং অধোভাগং নিক্খমতি, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আকাসো আকাসগতং অঘং অঘগতং ৰিৰরো ৰিৰরগতং অসম্ফুট্ঠং মংসলোহিতেহি অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু’.

তত্থ কতমা বাহিরা আকাসধাতু? যং বাহিরং আকাসো আকাসগতং অঘং অঘগতং ৰিৰরো ৰিৰরগতং অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহি বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি ‘বাহিরা আকাসধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু যা চ বাহিরা আকাসধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘আকাসধাতু’’.

১৭৮. তত্থ কতমা ৰিঞ্ঞাণধাতু? চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু, সোতৰিঞ্ঞাণধাতু, ঘানৰিঞ্ঞাণধাতু, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু, কাযৰিঞ্ঞাণধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতু’’.

ইমা ছ ধাতুযো.

১৭৯. অপরাপি ছ ধাতুযো – সুখধাতু, দুক্খধাতু, সোমনস্সধাতু, দোমনস্সধাতু, উপেক্খাধাতু, অৰিজ্জাধাতু.

১৮০. তত্থ কতমা সুখধাতু? যং কাযিকং সাতং কাযিকং সুখং কাযসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৰেদযিতং কাযসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৰেদনা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সুখধাতু’’.

তত্থ কতমা দুক্খধাতু? যং কাযিকং অসাতং কাযিকং দুক্খং কাযসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৰেদযিতং কাযসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৰেদনা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘দুক্খধাতু’’.

তত্থ কতমা সোমনস্সধাতু? যং চেতসিকং সাতং চেতসিকং সুখং চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৰেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৰেদনা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সোমনস্সধাতু’’.

তত্থ কতমা দোমনস্সধাতু? যং চেতসিকং অসাতং চেতসিকং দুক্খং চেতোসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৰেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৰেদনা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘দোমনস্সধাতু’’.

তত্থ কতমা উপেক্খাধাতু? যং চেতসিকং নেৰ সাতং নাসাতং চেতোসম্ফস্সজং অদুক্খমসুখং ৰেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অদুক্খমসুখা ৰেদনা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘উপেক্খাধাতু’’.

তত্থ কতমা অৰিজ্জাধাতু? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং অনভিসমযো অননুবোধো অসম্বোধো অপ্পটিৰেধো অসঙ্গাহণা অপরিযোগাহণা অসমপেক্খনা অপচ্চৰেক্খণা অপচ্চক্খকম্মং দুম্মেজ্ঝং বাল্যং অসম্পজঞ্ঞং মোহো পমোহো সম্মোহো অৰিজ্জা অৰিজ্জোঘো অৰিজ্জাযোগো অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং অৰিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অৰিজ্জাধাতু’’.

ইমা ছ ধাতুযো.

১৮১. অপরাপি ছ ধাতুযো – কামধাতু, ব্যাপাদধাতু, ৰিহিংসাধাতু, নেক্খম্মধাতু, অব্যাপাদধাতু, অৰিহিংসাধাতু.

১৮২. তত্থ কতমা কামধাতু? কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো অপ্পনা ব্যপ্পনা চেতসো অভিনিরোপনা মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি কামধাতু. হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰে অন্তো করিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা রূপা [রূপং (স্যা.)] ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কামধাতু’’.

তত্থ কতমা ব্যাপাদধাতু? ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদধাতু’’. দসসু ৰা আঘাতৰত্থূসু চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো পটিঘং পটিৰিরোধো কোপো পকোপো সম্পকোপো দোসো পদোসো সম্পদোসো চিত্তস্স ব্যাপত্তি মনোপদোসো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ৰিরোধো পটিৰিরোধো চণ্ডিক্কং অসুরোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদধাতু’’.

তত্থ কতমা ৰিহিংসাধাতু? ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিহিংসাধাতু’’. ইধেকচ্চো পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা রজ্জুযা ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন সত্তে ৰিহেঠেতি, যা এৰরূপা হেঠনা ৰিহেঠনা হিংসনা ৰিহিংসনা রোসনা ৰিরোসনা পরূপঘাতো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিহিংসাধাতু’’.

তত্থ কতমা নেক্খম্মধাতু? নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘নেক্খম্মধাতু’’. সব্বেপি কুসলা ধম্মা ‘‘নেক্খম্মধাতু’’.

তত্থ কতমা অব্যাপাদধাতু? অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অব্যাপাদধাতু’’. যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৰিমুত্তি – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অব্যাপাদধাতু’’.

তত্থ কতমা অৰিহিংসাধাতু? অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো অপ্পনা ব্যপ্পনা চেতসো অভিনিরোপনা সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অৰিহিংসাধাতু’’. যা সত্তেসু করুণা করুণাযনা করুণাযিতত্তং করুণাচেতোৰিমুত্তি – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অৰিহিংসাধাতু’’.

ইমা ছ ধাতুযো.

ইতি ইমানি তীণি ছক্কানি তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা অট্ঠারস ধাতুযো হোন্তি.

সুত্তন্তভাজনীযং.

২. অভিধম্মভাজনীযং

১৮৩. অট্ঠারস ধাতুযো – চক্খুধাতু, রূপধাতু, চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু, সোতধাতু, সদ্দধাতু, সোতৰিঞ্ঞাণধাতু, ঘানধাতু, গন্ধধাতু, ঘানৰিঞ্ঞাণধাতু, জিৰ্হাধাতু, রসধাতু, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু, কাযধাতু, ফোট্ঠব্বধাতু, কাযৰিঞ্ঞাণধাতু, মনোধাতু, ধম্মধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু.

১৮৪. তত্থ কতমা চক্খুধাতু? যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘চক্খুধাতু’’.

তত্থ কতমা রূপধাতু? যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা…পে… রূপধাতুপেসা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘রূপধাতু’’.

তত্থ কতমা চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাচক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু’’.

তত্থ কতমা সোতধাতু? যং সোতং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সোতধাতু’’.

তত্থ কতমা সদ্দধাতু? যো সদ্দো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো…পে… সদ্দধাতুপেসা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সদ্দধাতু’’.

তত্থ কতমা সোতৰিঞ্ঞাণধাতু? সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাসোতৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সোতৰিঞ্ঞাণধাতু’’.

তত্থ কতমা ঘানধাতু? যং ঘানং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ঘানধাতু’’.

তত্থ কতমা গন্ধধাতু? যো গন্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো…পে… গন্ধধাতুপেসা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘গন্ধধাতু’’.

তত্থ কতমা ঘানৰিঞ্ঞাণধাতু? ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাঘানৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ঘানৰিঞ্ঞাণধাতু’’.

তত্থ কতমা জিৰ্হাধাতু? যা জিৰ্হা চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘জিৰ্হাধাতু’’.

তত্থ কতমা রসধাতু? যো রসো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো…পে… রসধাতুপেসা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘রসধাতু’’.

তত্থ কতমা জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু? জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাজিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু’’.

তত্থ কতমা কাযধাতু? যো কাযো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কাযধাতু’’.

তত্থ কতমা ফোট্ঠব্বধাতু? পথৰীধাতু…পে… ফোট্ঠব্বধাতুপেসা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ফোট্ঠব্বধাতু’’.

তত্থ কতমা কাযৰিঞ্ঞাণধাতু? কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাকাযৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কাযৰিঞ্ঞাণধাতু’’.

তত্থ কতমা মনোধাতু? চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোধাতু; সোতৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… ঘানৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোধাতু সব্বধম্মেসু ৰা পন পঠমসমন্নাহারো উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘মনোধাতু’’.

তত্থ কতমা ধম্মধাতু? ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খারক্খন্ধো, যঞ্চ রূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপরিযাপন্নং, অসঙ্খতা চ ধাতু.

তত্থ কতমো ৰেদনাক্খন্ধো? একৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো – ফস্সসম্পযুত্তো. দুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো – অত্থি সহেতুকো, অত্থি অহেতুকো. তিৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৰং দসৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো…পে… এৰং বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো. অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো’’.

তত্থ কতমো সঞ্ঞাক্খন্ধো? একৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – ফস্সসম্পযুত্তো. দুৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – অত্থি সহেতুকো, অত্থি অহেতুকো. তিৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৰং দসৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… এৰং বহুৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো. অযং ৰুচ্চতি ‘‘সঞ্ঞাক্খন্ধো’’.

তত্থ কতমো সঙ্খারক্খন্ধো? একৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো – চিত্তসম্পযুত্তো. দুৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো – অত্থি হেতু, অত্থি অহেতু. তিৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৰং দসৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো…পে… এৰং বহুৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সঙ্খারক্খন্ধো’’.

তত্থ কতমং রূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপরিযাপন্নং? ইত্থিন্দ্রিযং…পে… কবল়ীকারো আহারো – ইদং ৰুচ্চতি রূপং ‘‘অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপরিযাপন্নং’’.

তত্থ কতমা অসঙ্খতা ধাতু? রাগক্খযো, দোসক্খযো, মোহক্খযো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অসঙ্খতা ধাতু’’. অযং ৰুচ্চতি ‘‘ধম্মধাতু’’.

তত্থ কতমা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু? চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি মনোধাতু, মনোধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতু; সোতৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… ঘানৰিঞ্ঞাণধাতুযা …পে… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি মনোধাতু, মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতু মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতু’’.

অভিধম্মভাজনীযং.

৩. পঞ্হাপুচ্ছকং

অট্ঠারস ধাতুযো – চক্খুধাতু, রূপধাতু, চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু, সোতধাতু, সদ্দধাতু, সোতৰিঞ্ঞাণধাতু, ঘানধাতু, গন্ধধাতু, ঘানৰিঞ্ঞাণধাতু, জিৰ্হাধাতু, রসধাতু, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু, কাযধাতু, ফোট্ঠব্বধাতু, কাযৰিঞ্ঞাণধাতু, মনোধাতু, ধম্মধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু.

১৮৬. অট্ঠারসন্নং ধাতূনং কতি কুসলা, কতি অকুসলা, কতি অব্যাকতা…পে… কতি সরণা, কতি অরণা?

১. তিকং

১৮৭. সোল়স ধাতুযো অব্যাকতা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা. দস ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি. পঞ্চ ধাতুযো অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা. কাযৰিঞ্ঞাণধাতু সিযা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সিযা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা. ধম্মধাতু সিযা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি.

দস ধাতুযো নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মা. পঞ্চ ধাতুযো ৰিপাকা. মনোধাতু সিযা ৰিপাকা, সিযা নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা ৰিপাকা, সিযা ৰিপাকধম্মধম্মা, সিযা নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মা.

দস ধাতুযো উপাদিন্নুপাদানিযা. সদ্দধাতু অনুপাদিন্নুপাদানিযা. পঞ্চ ধাতুযো সিযা উপাদিন্নুপাদানিযা, সিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা উপাদিন্নুপাদানিযা, সিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযা, সিযা অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা.

সোল়স ধাতুযো অসংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা, সিযা অসংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা, সিযা অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকা. পন্নরস ধাতুযো অৰিতক্কঅৰিচারা. মনোধাতু সৰিতক্কসৰিচারা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সিযা সৰিতক্কসৰিচারা, সিযা অৰিতক্কৰিচারমত্তা, সিযা অৰিতক্কঅৰিচারা. ধম্মধাতু সিযা সৰিতক্কসৰিচারা, সিযা অৰিতক্কৰিচারমত্তা, সিযা অৰিতক্কঅৰিচারা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সৰিতক্কসৰিচারা’’তিপি, ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা’’তিপি, ‘‘অৰিতক্কঅৰিচারা’’তিপি. দস ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘পীতিসহগতা’’তিপি, ‘‘সুখসহগতা’’তিপি, ‘‘উপেক্খাসহগতা’’তিপি. পঞ্চ ধাতুযো উপেক্খাসহগতা. কাযৰিঞ্ঞাণধাতু ন পীতিসহগতা, সিযা সুখসহগতা, ন উপেক্খাসহগতা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সুখসহগতা’’তি. দ্ৰে ধাতুযো সিযা পীতিসহগতা, সিযা সুখসহগতা, সিযা উপেক্খাসহগতা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘পীতিসহগতা’’তিপি, ‘‘সুখসহগতা’’তিপি, ‘‘উপেক্খাসহগতা’’তিপি.

সোল়স ধাতুযো নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা দস্সনেন পহাতব্বা, সিযা ভাৰনায পহাতব্বা, সিযা নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বা. সোল়স ধাতুযো নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বহেতুকা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা, সিযা ভাৰনায পহাতব্বহেতুকা, সিযা নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বহেতুকা. সোল়স ধাতুযো নেৰাচযগামিনাপচযগামিনো. দ্ৰে ধাতুযো সিযা আচযগামিনো, সিযা অপচযগামিনো, সিযা নেৰাচযগামিনাপচযগামিনো. সোল়স ধাতুযো নেৰসেক্খনাসেক্খা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সেক্খা, সিযা অসেক্খা, সিযা নেৰসেক্খনাসেক্খা.

সোল়স ধাতুযো পরিত্তা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা পরিত্তা, সিযা মহগ্গতা, সিযা অপ্পমাণা. দস ধাতুযো অনারম্মণা. ছ ধাতুযো পরিত্তারম্মণা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা পরিত্তারম্মণা, সিযা মহগ্গতারম্মণা, সিযা অপ্পমাণারম্মণা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘পরিত্তারম্মণা’’তিপি, ‘‘মহগ্গতারম্মণা’’তিপি, ‘‘অপ্পমাণারম্মণা’’তিপি. সোল়স ধাতুযো মজ্ঝিমা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা হীনা, সিযা মজ্ঝিমা, সিযা পণীতা. সোল়স ধাতুযো অনিযতা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা মিচ্ছত্তনিযতা, সিযা সম্মত্তনিযতা, সিযা অনিযতা.

দস ধাতুযো অনারম্মণা. ছ ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘মগ্গারম্মণা’’তিপি, ‘‘মগ্গহেতুকা’’তিপি, ‘‘মগ্গাধিপতিনো’’তিপি. দ্ৰে ধাতুযো সিযা মগ্গারম্মণা, সিযা মগ্গহেতুকা, সিযা মগ্গাধিপতিনো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘মগ্গারম্মণা’’তিপি, ‘‘মগ্গহেতুকা’’তিপি, ‘‘মগ্গাধিপতিনো’’তিপি. দস ধাতুযো সিযা উপ্পন্না, সিযা উপ্পাদিনো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘অনুপ্পন্না’’তি. সদ্দধাতু সিযা উপ্পন্না, সিযা অনুপ্পন্না, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘উপ্পাদিনী’’তি. ছ ধাতুযো সিযা উপ্পন্না, সিযা অনুপ্পন্না, সিযা উপ্পাদিনো. ধম্মধাতু সিযা উপ্পন্না, সিযা অনুপ্পন্না, সিযা উপ্পাদিনী, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘উপ্পন্না’’তিপি, ‘‘অনুপ্পন্না’’তিপি, ‘‘উপ্পাদিনী’’তিপি.

সত্তরস ধাতুযো সিযা অতীতা, সিযা অনাগতা, সিযা পচ্চুপ্পন্না. ধম্মধাতু সিযা অতীতা, সিযা অনাগতা, সিযা পচ্চুপ্পন্না, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘অতীতা’’তিপি, ‘‘অনাগতা’’তিপি, ‘‘পচ্চুপ্পন্না’’তিপি. দস ধাতুযো অনারম্মণা. ছ ধাতুযো পচ্চুপ্পন্নারম্মণা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা অতীতারম্মণা, সিযা অনাগতারম্মণা, সিযা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘অতীতারম্মণা’’তিপি, ‘‘অনাগতারম্মণা’’তিপি, ‘‘পচ্চুপ্পন্নারম্মণা’’তিপি; সিযা অজ্ঝত্তা, সিযা বহিদ্ধা, সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা.

দস ধাতুযো অনারম্মণা. ছ ধাতুযো সিযা অজ্ঝত্তারম্মণা, সিযা বহিদ্ধারম্মণা, সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা অজ্ঝত্তারম্মণা, সিযা বহিদ্ধারম্মণা, সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘অজ্ঝত্তারম্মণা’’তিপি, ‘‘বহিদ্ধারম্মণা’’তিপি, ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণা’’তিপি. রূপধাতু সনিদস্সনসপ্পটিঘা. নৰ ধাতুযো অনিদস্সনঅপ্পটিঘা. অট্ঠ ধাতুযো অনিদস্সনঅপ্পটিঘা.

২. দুকং

১৮৮. সত্তরস ধাতুযো ন হেতূ. ধম্মধাতু সিযা হেতু, সিযা ন হেতু. সোল়স ধাতুযো অহেতুকা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সহেতুকা, সিযা অহেতুকা. সোল়স ধাতুযো অহেতুকা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সহেতুকা, সিযা অহেতুকা. সোল়স ধাতুযো হেতুৰিপ্পযুত্তা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা হেতুসম্পযুত্তা, সিযা হেতুৰিপ্পযুত্তা. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘হেতু চেৰ সহেতুকা চা’’তিপি, ‘‘সহেতুকা চেৰ ন চ হেতূ’’তিপি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘হেতু চেৰ সহেতুকা চা’’তি, সিযা সহেতুকা চেৰ ন চ হেতু, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সহেতুকা চেৰ ন চ হেতূ’’তি. ধম্মধাতু সিযা হেতু চেৰ সহেতুকা চ, সিযা সহেতুকা চেৰ ন চ হেতু, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘হেতু চেৰ সহেতুকা চা’’তিপি, ‘‘সহেতুকা চেৰ ন চ হেতূ’’তিপি. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘হেতূ চেৰ হেতুসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘হেতুসম্পযুত্তা চেৰ ন চ হেতূ’’তিপি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘হেতু চেৰ হেতুসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা হেতুসম্পযুত্তা চেৰ ন চ হেতু, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘হেতুসম্পযুত্তা চেৰ ন চ হেতূ’’তি. ধম্মধাতু সিযা হেতু চেৰ হেতুসম্পযুত্তা চ, সিযা হেতুসম্পযুত্তা চেৰ ন চ হেতু, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘হেতু চেৰ হেতুসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘হেতুসম্পযুত্তা চেৰ ন চ হেতূ’’তিপি. সোল়স ধাতুযো ন হেতুঅহেতুকা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সিযা ন হেতুসহেতুকা, সিযা ন হেতুঅহেতুকা. ধম্মধাতু সিযা ন হেতুসহেতুকা, সিযা ন হেতুঅহেতুকা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘ন হেতুসহেতুকা’’তিপি, ‘‘ন হেতুঅহেতুকা’’তিপি.

সত্তরস ধাতুযো সপ্পচ্চযা. ধম্মধাতু সিযা সপ্পচ্চযা, সিযা অপ্পচ্চযা. সত্তরস ধাতুযো সঙ্খতা. ধম্মধাতু সিযা সঙ্খতা, সিযা অসঙ্খতা. রূপধাতু সনিদস্সনা. সত্তরস ধাতুযো অনিদস্সনা. দস ধাতুযো সপ্পটিঘা. অট্ঠ ধাতুযো অপ্পটিঘা. দস ধাতুযো রূপা. সত্ত ধাতুযো অরূপা. ধম্মধাতু সিযা রূপা, সিযা অরূপা. সোল়স ধাতুযো লোকিযা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা লোকিযা, সিযা লোকুত্তরা; কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যা, কেনচি ন ৰিঞ্ঞেয্যা.

সত্তরস ধাতুযো নো আসৰা. ধম্মধাতু সিযা আসৰা, সিযা নো আসৰা. সোল়স ধাতুযো সাসৰা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সাসৰা, সিযা অনাসৰা. সোল়স ধাতুযো আসৰৰিপ্পযুত্তা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা আসৰসম্পযুত্তা, সিযা আসৰৰিপ্পযুত্তা. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘আসৰা চেৰ সাসৰা চা’’তি, ‘‘সাসৰা চেৰ নো চ আসৰা’’. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘আসৰো চেৰ সাসৰা চা’’তি, সিযা সাসৰা চেৰ নো চ আসৰো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সাসৰা চেৰ নো চ আসৰো’’তি. ধম্মধাতু সিযা আসৰো চেৰ সাসৰা চ, সিযা সাসৰা চেৰ নো চ আসৰো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘আসৰো চেৰ সাসৰা চা’’তিপি, ‘‘সাসৰা চেৰ নো চ আসৰো’’তিপি.

সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘আসৰা চেৰ আসৰসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘আসৰসম্পযুত্তা চেৰ নো চ আসৰা’’তিপি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘আসৰো চেৰ আসৰসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা আসৰসম্পযুত্তা চেৰ নো চ আসৰো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘আসৰসম্পযুত্তা চেৰ নো চ আসৰো’’তি. ধম্মধাতু সিযা আসৰো চেৰ আসৰসম্পযুত্তা চ, সিযা আসৰসম্পযুত্তা চেৰ নো চ আসৰো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘আসৰো চেৰ আসৰসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘আসৰসম্পযুত্তা চেৰ নো চ আসৰো’’তিপি. সোল়স ধাতুযো আসৰৰিপ্পযুত্তসাসৰা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা আসৰৰিপ্পযুত্তসাসৰা, সিযা আসৰৰিপ্পযুত্তঅনাসৰা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘আসৰৰিপ্পযুত্তসাসৰা’’তিপি, ‘‘আসৰৰিপ্পযুত্তঅনাসৰা’’তিপি.

সত্তরস ধাতুযো নো সংযোজনা. ধম্মধাতু সিযা সংযোজনং, সিযা নো সংযোজনং. সোল়স ধাতুযো সংযোজনিযা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সংযোজনিযা, সিযা অসংযোজনিযা. সোল়স ধাতুযো সংযোজনৰিপ্পযুত্তা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সংযোজনসম্পযুত্তা, সিযা সংযোজনৰিপ্পযুত্তা. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘সংযোজনা চেৰ সংযোজনিযা চা’’তি, সংযোজনিযা চেৰ নো চ সংযোজনা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘সংযোজনঞ্চেৰ সংযোজনিযা চা’’তি, সিযা সংযোজনিযা চেৰ নো চ সংযোজনং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সংযোজনিযা চেৰ নো চ সংযোজন’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা সংযোজনঞ্চেৰ সংযোজনিযা চ, সিযা সংযোজনিযা চেৰ নো চ সংযোজনং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সংযোজনঞ্চেৰ সংযোজনিযা চা’’তিপি, ‘‘সংযোজনিযা চেৰ নো চ সংযোজন’’ন্তিপি. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘সংযোজনা চেৰ সংযোজনসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘সংযোজনসম্পযুত্তা চেৰ নো চ সংযোজনা’’তিপি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘সংযোজনঞ্চেৰ সংযোজনসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা সংযোজনসম্পযুত্তা চেৰ নো চ সংযোজনং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সংযোজনসম্পযুত্তা চেৰ নো চ সংযোজন’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা সংযোজনঞ্চেৰ সংযোজনসম্পযুত্তা চ, সিযা সংযোজনসম্পযুত্তা চেৰ নো চ সংযোজনং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সংযোজনঞ্চেৰ সংযোজনসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘সংযোজনসম্পযুত্তা চেৰ নো চ সংযোজন’’ন্তিপি. সোল়স ধাতুযো সংযোজনৰিপ্পযুত্তসংযোজনিযা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সংযোজনৰিপ্পযুত্তসংযোজনিযা, সিযা সংযোজনৰিপ্পযুত্তঅসংযোজনিযা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সংযোজনৰিপ্পযুত্তসংযোজনিযা’’তিপি, ‘‘সংযোজনৰিপ্পযুত্তঅসংযোজনিযা’’তিপি.

সত্তরস ধাতুযো নো গন্থা. ধম্মধাতু সিযা গন্থো, সিযা নো গন্থো. সোল়স ধাতুযো গন্থনিযা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা গন্থনিযা, সিযা অগন্থনিযা. সোল়স ধাতুযো গন্থৰিপ্পযুত্তা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা গন্থসম্পযুত্তা, সিযা গন্থৰিপ্পযুত্তা. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘গন্থা চেৰ গন্থনিযা চা’’তি, গন্থনিযা চেৰ নো চ গন্থা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘গন্থো চেৰ গন্থনিযা চা’’তি, সিযা গন্থনিযা চেৰ নো চ গন্থো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘গন্থনিযা চেৰ নো চ গন্থো’’তি. ধম্মধাতু সিযা গন্থো চেৰ গন্থনিযা চ, সিযা গন্থনিযা চেৰ নো চ গন্থো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘গন্থো চেৰ গন্থনিযা চা’’তিপি, ‘‘গন্থনিযা চেৰ নো চ গন্থো’’তিপি. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘গন্থা চেৰ গন্থসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘গন্থসম্পযুত্তা চেৰ নো চ গন্থা’’তিপি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘গন্থো চেৰ গন্থসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা গন্থসম্পযুত্তা চেৰ নো চ গন্থো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘গন্থসম্পযুত্তা চেৰ নো চ গন্থো’’তি. ধম্মধাতু সিযা গন্থো চেৰ গন্থসম্পযুত্তা চ, সিযা গন্থসম্পযুত্তা চেৰ নো চ গন্থো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘গন্থো চেৰ গন্থসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘গন্থসম্পযুত্তা চেৰ নো চ গন্থো’’তিপি. সোল়স ধাতুযো গন্থৰিপ্পযুত্তগন্থনিযা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা গন্থৰিপ্পযুত্তগন্থনিযা, সিযা গন্থৰিপ্পযুত্তঅগন্থনিযা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘গন্থৰিপ্পযুত্তগন্থনিযা’’তিপি, ‘‘গন্থৰিপ্পযুত্তঅগন্থনিযা’’তিপি.

সত্তরস ধাতুযো নো ওঘা…পে… নো যোগা…পে… নো নীৰরণা. ধম্মধাতু সিযা নীৰরণং, সিযা নো নীৰরণং. সোল়স ধাতুযো নীৰরণিযা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা নীৰরণিযা, সিযা অনীৰরণিযা. সোল়স ধাতুযো নীৰরণৰিপ্পযুত্তা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা নীৰরণসম্পযুত্তা, সিযা নীৰরণৰিপ্পযুত্তা. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘নীৰরণা চেৰ নীৰরণিযা চা’’তি, নীৰরণিযা চেৰ নো চ নীৰরণা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণিযা চা’’তি, সিযা নীৰরণিযা চেৰ নো চ নীৰরণং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘নীৰরণিযা চেৰ নো চ নীৰরণ’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণিযা চ, সিযা নীৰরণিযা চেৰ নো চ নীৰরণং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণিযা চা’’তিপি, ‘‘নীৰরণিযা চেৰ নো চ নীৰরণ’’ন্তিপি. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘নীৰরণা চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘নীৰরণসম্পযুত্তা চেৰ নো চ নীৰরণা’’তিপি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা নীৰরণসম্পযুত্তা চেৰ নো চ নীৰরণং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘নীৰরণসম্পযুত্তা চেৰ নো চ নীৰরণ’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তা চ, সিযা নীৰরণসম্পযুত্তা চেৰ নো চ নীৰরণং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘নীৰরণসম্পযুত্তা চেৰ নো চ নীৰরণ’’ন্তিপি. সোল়স ধাতুযো নীৰরণৰিপ্পযুত্তনীৰরণিযা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা নীৰরণৰিপ্পযুত্তনীৰরণিযা, সিযা নীৰরণৰিপ্পযুত্তঅনীৰরণিযা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘নীৰরণৰিপ্পযুত্তনীৰরণিযা’’তিপি, ‘‘নীৰরণৰিপ্পযুত্তঅনীৰরণিযা’’তিপি.

সত্তরস ধাতুযো নো পরামাসা. ধম্মধাতু সিযা পরামাসো, সিযা নো পরামাসো. সোল়স ধাতুযো পরামট্ঠা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা পরামট্ঠা, সিযা অপরামট্ঠা. সোল়স ধাতুযো পরামাসৰিপ্পযুত্তা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সিযা পরামাসসম্পযুত্তা, সিযা পরামাসৰিপ্পযুত্তা. ধম্মধাতু সিযা পরামাসসম্পযুত্তা, সিযা পরামাসৰিপ্পযুত্তা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘পরামাসসম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘পরামাসৰিপ্পযুত্তা’’তিপি. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘পরামাসা চেৰ পরামট্ঠা চাতি পরামট্ঠা চেৰ নো চ পরামাসা’’. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘পরামাসো চেৰ পরামট্ঠা চা’’তি, সিযা পরামট্ঠা চেৰ নো চ পরামাসো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘পরামট্ঠা চেৰ নো চ পরামাসো’’তি. ধম্মধাতু সিযা পরামাসো চেৰ পরামট্ঠা চ, সিযা পরামট্ঠা চেৰ নো চ পরামাসো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘পরামাসো চেৰ পরামট্ঠা চা’’তিপি, ‘‘পরামট্ঠা চেৰ নো চ পরামাসো’’তিপি. সোল়স ধাতুযো পরামাসৰিপ্পযুত্তপরামট্ঠা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা পরামাসৰিপ্পযুত্তপরামট্ঠা, সিযা পরামাসৰিপ্পযুত্তঅপরামট্ঠা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘পরামাসৰিপ্পযুত্তপরামট্ঠা’’তিপি, ‘‘পরামাসৰিপ্পযুত্তঅপরামট্ঠা’’তিপি.

দস ধাতুযো অনারম্মণা. সত্ত ধাতুযো সারম্মণা. ধম্মধাতু সিযা সারম্মণা, সিযা অনারম্মণা. সত্ত ধাতুযো চিত্তা. একাদস ধাতুযো নো চিত্তা. সত্তরস ধাতুযো অচেতসিকা. ধম্মধাতু সিযা চেতসিকা, সিযা অচেতসিকা. দস ধাতুযো চিত্তৰিপ্পযুত্তা. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসম্পযুত্তা, সিযা চিত্তৰিপ্পযুত্তা. সত্ত ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘চিত্তেন সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘চিত্তেন ৰিপ্পযুত্তা’’তিপি. দস ধাতুযো চিত্তৰিসংসট্ঠা. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসংসট্ঠা, সিযা চিত্তৰিসংসট্ঠা. সত্ত ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘চিত্তেন সংসট্ঠা’’তিপি, ‘‘চিত্তেন ৰিসংসট্ঠা’’তিপি.

দ্ৰাদস ধাতুযো নো চিত্তসমুট্ঠানা. ছ ধাতুযো সিযা চিত্তসমুট্ঠানা, সিযা নো চিত্তসমুট্ঠানা. সত্তরস ধাতুযো নো চিত্তসহভুনো. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসহভূ, সিযা নো চিত্তসহভূ. সত্তরস ধাতুযো নো চিত্তানুপরিৰত্তিনো. ধম্মধাতু সিযা চিত্তানুপরিৰত্তী, সিযা নো চিত্তানুপরিৰত্তী. সত্তরস ধাতুযো নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা, সিযা নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা. সত্তরস ধাতুযো নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানসহভুনো. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানসহভূ, সিযা নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানসহভূ. সত্তরস ধাতুযো নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানানুপরিৰত্তিনো. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানানুপরিৰত্তী, সিযা নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানানুপরিৰত্তী. দ্ৰাদস ধাতুযো অজ্ঝত্তিকা. ছ ধাতুযো বাহিরা.

নৰ ধাতুযো উপাদা. অট্ঠ ধাতুযো নো উপাদা. ধম্মধাতু সিযা উপাদা, সিযা নো উপাদা. দস ধাতুযো উপাদিন্না. সদ্দধাতু অনুপাদিন্না. সত্তধাতুযো সিযা উপাদিন্না, সিযা অনুপাদিন্না. সত্তরস ধাতুযো নো উপাদানা. ধম্মধাতু সিযা উপাদানং, সিযা নো উপাদানং. সোল়স ধাতুযো উপাদানিযা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা উপাদানিযা, সিযা অনুপাদানিযা. সোল়স ধাতুযো উপাদানৰিপ্পযুত্তা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা উপাদানসম্পযুত্তা, সিযা উপাদানৰিপ্পযুত্তা. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘উপাদানা চেৰ উপাদানিযা চা’’তি, ‘‘উপাদানিযা চেৰ নো চ উপাদানা’’. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘উপাদানঞ্চেৰ উপাদানিযা চা’’তি, সিযা উপাদানিযা চেৰ নো চ উপাদানং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘উপাদানিযা চেৰ নো চ উপাদান’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা উপাদানঞ্চেৰ উপাদানিযা চ, সিযা উপাদানিযা চেৰ নো চ উপাদানং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘উপাদানঞ্চেৰ উপাদানিযা চা’’তিপি, ‘‘উপাদানিযা চেৰ নো চ উপাদান’’ন্তিপি.

সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘উপাদানা চেৰ উপাদানসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘উপাদানসম্পযুত্তা চেৰ নো চ উপাদানা’’তিপি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘উপাদানঞ্চেৰ উপাদানসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা উপাদানসম্পযুত্তা চেৰ নো চ উপাদানং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘উপাদানসম্পযুত্তা চেৰ নো চ উপাদান’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা উপাদানঞ্চেৰ উপাদানসম্পযুত্তা চ, সিযা উপাদানসম্পযুত্তা চেৰ নো চ উপাদানং, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘উপাদানঞ্চেৰ উপাদানসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘উপাদানসম্পযুত্তা চেৰ নো চ উপাদান’’ন্তিপি. সোল়স ধাতুযো উপাদানৰিপ্পযুত্তউপাদানিযা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা উপাদানৰিপ্পযুত্তউপাদানিযা, সিযা উপাদানৰিপ্পযুত্তঅনুপাদানিযা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘উপাদানৰিপ্পযুত্তউপাদানিযা’’তিপি, ‘‘উপাদানৰিপ্পযুত্তঅনুপাদানিযা’’তিপি.

সত্তরস ধাতুযো নো কিলেসা. ধম্মধাতু সিযা কিলেসা, সিযা নো কিলেসা. সোল়স ধাতুযো সংকিলেসিকা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সংকিলেসিকা, সিযা অসংকিলেসিকা. সোল়স ধাতুযো অসংকিলিট্ঠা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সংকিলিট্ঠা, সিযা অসংকিলিট্ঠা. সোল়স ধাতুযো কিলেসৰিপ্পযুত্তা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা কিলেসসম্পযুত্তা, সিযা কিলেসৰিপ্পযুত্তা. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘কিলেসা চেৰ সংকিলেসিকা চা’’তি, সংকিলেসিকা চেৰ নো চ কিলেসা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৰ সংকিলেসিকা চা’’তি, সিযা সংকিলেসিকা চেৰ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সংকিলেসিকা চেৰ নো চ কিলেসো’’তি. ধম্মধাতু সিযা কিলেসো চেৰ সংকিলেসিকা চ, সিযা সংকিলেসিকা চেৰ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৰ সংকিলেসিকা চা’’তিপি, ‘‘সংকিলেসিকা চেৰ নো চ কিলেসো’’তিপি.

সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘কিলেসা চেৰ সংকিলিট্ঠা চা’’তিপি, ‘‘সংকিলিট্ঠা চেৰ নো চ কিলেসা’’তিপি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৰ সংকিলিট্ঠা চা’’তি, সিযা সংকিলিট্ঠা চেৰ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘সংকিলিট্ঠা চেৰ নো চ কিলেসো’’তি. ধম্মধাতু সিযা কিলেসো চেৰ সংকিলিট্ঠা চ, সিযা সংকিলিট্ঠা চেৰ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৰ সংকিলিট্ঠা চা’’তিপি, ‘‘সংকিলিট্ঠা চেৰ নো চ কিলেসো’’তিপি. সোল়স ধাতুযো ন ৰত্তব্বা – ‘‘কিলেসা চেৰ কিলেসসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘কিলেসসম্পযুত্তা চেৰ নো চ কিলেসা’’তিপি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ন ৰত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৰ কিলেসসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা কিলেসসম্পযুত্তা চেৰ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘কিলেসসম্পযুত্তা চেৰ নো চ কিলেসো’’তি. ধম্মধাতু সিযা কিলেসো চেৰ কিলেসসম্পযুত্তা চ, সিযা কিলেসসম্পযুত্তা চেৰ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৰ কিলেসসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘কিলেসসম্পযুত্তা চেৰ নো চ কিলেসো’’তিপি. সোল়স ধাতুযো কিলেসৰিপ্পযুত্তসংকিলেসিকা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা কিলেসৰিপ্পযুত্তসংকিলেসিকা, সিযা কিলেসৰিপ্পযুত্তঅসংকিলেসিকা, সিযা ন ৰত্তব্বা – ‘‘কিলেসৰিপ্পযুত্তসংকিলেসিকা’’তিপি, ‘‘কিলেসৰিপ্পযুত্তঅসংকিলেসিকা’’তিপি.

সোল়স ধাতুযো ন দস্সনেন পহাতব্বা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা দস্সনেন পহাতব্বা, সিযা ন দস্সনেন পহাতব্বা. সোল়স ধাতুযো ন ভাৰনায পহাতব্বা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা ভাৰনায পহাতব্বা, সিযা ন ভাৰনায পহাতব্বা. সোল়স ধাতুযো ন দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা, সিযা ন দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা. সোল়স ধাতুযো ন ভাৰনায পহাতব্বহেতুকা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা ভাৰনায পহাতব্বহেতুকা, সিযা ন ভাৰনায পহাতব্বহেতুকা.

পন্নরস ধাতুযো অৰিতক্কা. মনোধাতু সৰিতক্কা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সৰিতক্কা, সিযা অৰিতক্কা. পন্নরস ধাতুযো অৰিচারা. মনোধাতু সৰিচারা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সৰিচারা, সিযা অৰিচারা. সোল়স ধাতুযো অপ্পীতিকা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সপ্পীতিকা, সিযা অপ্পীতিকা. সোল়স ধাতুযো ন পীতিসহগতা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা পীতিসহগতা, সিযা ন পীতিসহগতা. পন্নরস ধাতুযো ন সুখসহগতা. তিস্সো ধাতুযো সিযা সুখসহগতা, সিযা ন সুখসহগতা. একাদস ধাতুযো ন উপেক্খাসহগতা. পঞ্চ ধাতুযো উপেক্খাসহগতা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা উপেক্খাসহগতা, সিযা ন উপেক্খাসহগতা.

সোল়স ধাতুযো কামাৰচরা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা কামাৰচরা, সিযা ন কামাৰচরা. সোল়স ধাতুযো ন রূপাৰচরা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা রূপাৰচরা, সিযা ন রূপাৰচরা. সোল়স ধাতুযো ন অরূপাৰচরা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা অরূপাৰচরা, সিযা ন অরূপাৰচরা. সোল়স ধাতুযো পরিযাপন্না. দ্ৰে ধাতুযো সিযা পরিযাপন্না, সিযা অপরিযাপন্না. সোল়স ধাতুযো অনিয্যানিকা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা নিয্যানিকা, সিযা অনিয্যানিকা. সোল়স ধাতুযো অনিযতা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা নিযতা, সিযা অনিযতা. সোল়স ধাতুযো সউত্তরা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সউত্তরা, সিযা অনুত্তরা. সোল়স ধাতুযো অরণা. দ্ৰে ধাতুযো সিযা সরণা, সিযা অরণাতি.

পঞ্হাপুচ্ছকং.

ধাতুৰিভঙ্গো নিট্ঠিতো.