২. অভিধম্মভাজনীযং
১৮৩. অট্ঠারস ধাতুযো – চক্খুধাতু, রূপধাতু, চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু, সোতধাতু, সদ্দধাতু, সোতৰিঞ্ঞাণধাতু, ঘানধাতু, গন্ধধাতু, ঘানৰিঞ্ঞাণধাতু, জিৰ্হাধাতু, রসধাতু, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু, কাযধাতু, ফোট্ঠব্বধাতু, কাযৰিঞ্ঞাণধাতু, মনোধাতু, ধম্মধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু.
১৮৪. তত্থ কতমা চক্খুধাতু? যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘চক্খুধাতু’’.
তত্থ কতমা রূপধাতু? যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা…পে… রূপধাতুপেসা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘রূপধাতু’’.
তত্থ কতমা চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাচক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু’’.
তত্থ কতমা সোতধাতু? যং সোতং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সোতধাতু’’.
তত্থ কতমা সদ্দধাতু? যো সদ্দো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো…পে… সদ্দধাতুপেসা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সদ্দধাতু’’.
তত্থ কতমা সোতৰিঞ্ঞাণধাতু? সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাসোতৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সোতৰিঞ্ঞাণধাতু’’.
তত্থ কতমা ঘানধাতু? যং ঘানং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ঘানধাতু’’.
তত্থ কতমা গন্ধধাতু? যো গন্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো…পে… গন্ধধাতুপেসা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘গন্ধধাতু’’.
তত্থ কতমা ঘানৰিঞ্ঞাণধাতু? ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাঘানৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ঘানৰিঞ্ঞাণধাতু’’.
তত্থ কতমা জিৰ্হাধাতু? যা জিৰ্হা চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘জিৰ্হাধাতু’’.
তত্থ কতমা রসধাতু? যো রসো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো…পে… রসধাতুপেসা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘রসধাতু’’.
তত্থ কতমা জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু? জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাজিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু’’.
তত্থ কতমা কাযধাতু? যো কাযো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কাযধাতু’’.
তত্থ কতমা ফোট্ঠব্বধাতু? পথৰীধাতু…পে… ফোট্ঠব্বধাতুপেসা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ফোট্ঠব্বধাতু’’.
তত্থ কতমা কাযৰিঞ্ঞাণধাতু? কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাকাযৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কাযৰিঞ্ঞাণধাতু’’.
তত্থ কতমা মনোধাতু? চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোধাতু; সোতৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… ঘানৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোধাতু সব্বধম্মেসু ৰা পন পঠমসমন্নাহারো উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘মনোধাতু’’.
তত্থ কতমা ধম্মধাতু? ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খারক্খন্ধো, যঞ্চ রূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপরিযাপন্নং, অসঙ্খতা চ ধাতু.
তত্থ কতমো ৰেদনাক্খন্ধো? একৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো – ফস্সসম্পযুত্তো. দুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো – অত্থি সহেতুকো, অত্থি অহেতুকো. তিৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৰং দসৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো…পে… এৰং বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো. অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো’’.
তত্থ কতমো সঞ্ঞাক্খন্ধো? একৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – ফস্সসম্পযুত্তো. দুৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – অত্থি সহেতুকো, অত্থি অহেতুকো. তিৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৰং দসৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… এৰং বহুৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো. অযং ৰুচ্চতি ‘‘সঞ্ঞাক্খন্ধো’’.
তত্থ কতমো সঙ্খারক্খন্ধো? একৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো – চিত্তসম্পযুত্তো. দুৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো – অত্থি হেতু, অত্থি অহেতু. তিৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৰং দসৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো…পে… এৰং বহুৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সঙ্খারক্খন্ধো’’.
তত্থ কতমং রূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপরিযাপন্নং? ইত্থিন্দ্রিযং…পে… কবল়ীকারো আহারো – ইদং ৰুচ্চতি রূপং ‘‘অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপরিযাপন্নং’’.
তত্থ কতমা অসঙ্খতা ধাতু? রাগক্খযো, দোসক্খযো, মোহক্খযো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অসঙ্খতা ধাতু’’. অযং ৰুচ্চতি ‘‘ধম্মধাতু’’.
তত্থ কতমা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু? চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি মনোধাতু, মনোধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতু; সোতৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… ঘানৰিঞ্ঞাণধাতুযা …পে… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি মনোধাতু, মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতু মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৰুচ্চতি ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতু’’.
অভিধম্মভাজনীযং.