৪. চতুক্কনিদ্দেসো
(১) চত্তারো আসৰা
৯৩৭. তত্থ কতমে চত্তারো আসৰা? কামাসৰো, ভৰাসৰো, দিট্ঠাসৰো, অৰিজ্জাসৰো.
(ক) কামাসৰো
তত্থ কতমো কামাসৰো? যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামরাগো কামনন্দী কামতণ্হা কামসিনেহো কামপরিল়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কামাসৰো’’.
(খ) ভৰাসৰো
তত্থ কতমো ভৰাসৰো? যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো…পে… ভৰজ্ঝোসানং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ভৰাসৰো’’.
(গ) দিট্ঠাসৰো
তত্থ কতমো দিট্ঠাসৰো? ‘‘সস্সতো লোকো’’তি ৰা, ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি ৰা, ‘‘অন্তৰা লোকো’’তি ৰা, ‘‘অনন্তৰা লোকো’’তি ৰা, ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তি ৰা, ‘‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’’ন্তি ৰা, ‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা, ‘‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা, ‘‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা, ‘‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা. যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৰিপরিযাসগ্গাহো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘দিট্ঠাসৰো’’. সব্বাপি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠাসৰো.
(ঘ) অৰিজ্জাসৰো
তত্থ কতমো অৰিজ্জাসৰো? দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপরন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপরন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণং. যং এৰরূপং অঞ্ঞাণং অদস্সনং…পে… অৰিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অৰিজ্জাসৰো’’. ইমে চত্তারো আসৰা.
(২-৫) চত্তারো গন্থাদী
৯৩৮. তত্থ কতমে চত্তারো গন্থা …পে… চত্তারো ওঘা…পে… চত্তারো যোগা…পে… চত্তারি উপাদানানি? কামুপাদানং, দিট্ঠুপাদানং, সীলব্বতুপাদানং, অত্তৰাদুপাদানং.
(ক) কামুপাদানং
তত্থ কতমং কামুপাদানং? যো কামেসু কামচ্ছন্দো…পে… কামজ্ঝোসানং – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘কামুপাদানং’’.
(খ) দিট্ঠুপাদানং
তত্থ কতমং দিট্ঠুপাদানং? ‘‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং…পে… যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তী’’তি. যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৰিপরিযাসগ্গাহো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘দিট্ঠুপাদানং’’. ঠপেত্ৰা সীলব্বতুপাদানঞ্চ অত্তৰাদুপাদানঞ্চ সব্বাপি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠুপাদানং.
(গ) সীলব্বতুপাদানং
তত্থ কতমং সীলব্বতুপাদানং? ইতো বহিদ্ধা সমণব্রাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধি সীলব্বতেন সুদ্ধীতি. যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৰিপরিযাসগ্গাহো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘সীলব্বতুপাদানং’’.
(ঘ) অত্তৰাদুপাদানং
তত্থ কতমং অত্তৰাদুপাদানং? ইধ অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো – রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি রূপৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা রূপং রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খারে…পে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৰিপরিযাসগ্গাহো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘অত্তৰাদুপাদানং’’. ইমানি চত্তারি উপাদানানি.
(৬) চত্তারো তণ্হুপ্পাদা
৯৩৯. তত্থ কতমে চত্তারো তণ্হুপ্পাদা? চীৰরহেতু ৰা ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, পিণ্ডপাতহেতু ৰা ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, সেনাসনহেতু ৰা ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, ইতিভৰাভৰহেতু ৰা ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি – ইমে চত্তারো তণ্হুপ্পাদা.
(৭) চত্তারি অগতিগমনানি
তত্থ কতমানি চত্তারি অগতিগমনানি? ছন্দাগতিং গচ্ছতি, দোসাগতিং গচ্ছতি, মোহাগতিং গচ্ছতি, ভযাগতিং গচ্ছতি. যা এৰরূপা অগতি অগতিগমনং ছন্দগমনং ৰগ্গগমনং ৰারিগমনং – ইমানি চত্তারি অগতিগমনানি.
(৮) চত্তারো ৰিপরিযাসা
তত্থ কতমে চত্তারো ৰিপরিযাসা? অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি সঞ্ঞাৰিপরিযাসো চিত্তৰিপরিযাসো দিট্ঠিৰিপরিযাসো, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি সঞ্ঞাৰিপরিযাসো চিত্তৰিপরিযাসো দিট্ঠিৰিপরিযাসো, অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি সঞ্ঞাৰিপরিযাসো চিত্তৰিপরিযাসো দিট্ঠিৰিপরিযাসো, অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি সঞ্ঞাৰিপরিযাসো চিত্তৰিপরিযাসো দিট্ঠিৰিপরিযাসো – ইমে চত্তারো ৰিপরিযাসা.
(৯) চত্তারো অনরিযৰোহারা
তত্থ কতমে চত্তারো অনরিযৰোহারা? অদিট্ঠে দিট্ঠৰাদিতা, অস্সুতে সুতৰাদিতা, অমুতে মুতৰাদিতা, অৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতৰাদিতা – ইমে চত্তারো অনরিযৰোহারা.
(১০) অপরেপি চত্তারো অনরিযৰোহারা
তত্থ কতমে অপরেপি চত্তারো অনরিযৰোহারা? দিট্ঠে অদিট্ঠৰাদিতা, সুতে অস্সুতৰাদিতা, মুতে অমুতৰাদিতা, ৰিঞ্ঞাতে অৰিঞ্ঞাতৰাদিতা – ইমে চত্তারো অনরিযৰোহারা.
(১১) চত্তারি দুচ্চরিতানি
তত্থ কতমানি চত্তারি দুচ্চরিতানি? পাণাতিপাতো, অদিন্নাদানং, কামেসুমিচ্ছাচারো, মুসাৰাদো – ইমানি চত্তারি দুচ্চরিতানি.
(১২) অপরানিপি চত্তারি দুচ্চরিতানি
তত্থ কতমানি অপরানিপি চত্তারি দুচ্চরিতানি? মুসাৰাদো, পিসুণা ৰাচা, ফরুসা ৰাচা, সম্ফপ্পলাপো – ইমানি চত্তারি দুচ্চরিতানি.
(১৩) চত্তারি ভযানি
তত্থ কতমানি চত্তারি ভযানি? জাতিভযং, জরাভযং, ব্যাধিভযং, মরণভযং – ইমানি চত্তারি ভযানি.
(১৪) অপরানিপি চত্তারি ভযানি
তত্থ কতমানি অপরানিপি চত্তারি ভযানি? রাজভযং, চোরভযং, অগ্গিভযং, উদকভযং – ইমানি চত্তারি ভযানি.
তত্থ কতমানি অপরানিপি চত্তারি ভযানি? ঊমিভযং, কুম্ভীলভযং [কুম্ভীরভযং, কুম্ভীল়ভযং (?) (কুম্ভ + ঈর + অ = ভয)], আৰট্টভযং, সুসুকাভযং – ইমানি চত্তারি ভযানি.
তত্থ কতমানি অপরানিপি চত্তারি ভযানি? অত্তানুৰাদভযং, পরানুৰাদভযং, দণ্ডভযং, দুগ্গতিভযং – ইমানি চত্তারি ভযানি.
(১৫) চতস্সো দিট্ঠিযো
তত্থ কতমা চতস্সো দিট্ঠিযো? ‘‘সযঙ্কতং সুখদুক্খ’’ন্তি সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘‘পরঙ্কতং সুখদুক্খ’’ন্তি সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘‘সযঙ্কতঞ্চ পরঙ্কতঞ্চ সুখদুক্খ’’ন্তি সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘‘অসযঙ্কারং অপরঙ্কারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং সুখদুক্খ’’ন্তি সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ইমা চতস্সো দিট্ঠিযো.
চতুক্কং.