৩. তিকনিদ্দেসো
(১) তীণি অকুসলমূলানি
৯০৯. তত্থ কতমানি তীণি অকুসলমূলানি? লোভো, দোসো, মোহো.
(ক) তত্থ কতমো লোভো? যো রাগো সারাগো অনুনযো অনুরোধো নন্দী নন্দিরাগো চিত্তস্স সারাগো ইচ্ছা মুচ্ছা অজ্ঝোসানং গেধো পরিগেধো সঙ্গো পঙ্কো এজা মাযা জনিকা সঞ্জননী সিব্বিনী জালিনী সরিতা ৰিসত্তিকা সোতং ৰিসটা [ৰিসদা (সী. ক.) ধ. স. ১১৪১] আযূহনী [আযূহিনী (ক.)] দুতিযা পণিধি ভৰনেত্তি ৰনং ৰনথো সন্থৰো [সন্ধৰো (ক.)] সিনেহো অপেক্খা পটিবন্ধু আসা আসীসনা আসীসিতত্তং [আসিংসনা আসিংসিতত্তং (সী. স্যা.)] রূপাসা সদ্দাসা গন্ধাসা রসাসা ফোট্ঠব্বাসা লাভাসা ধনাসা পুত্তাসা জীৰিতাসা জপ্পা অভিজপ্পা জপ্পনা জপ্পিতত্তং লোলুপ্পং লোলুপ্পাযনা লোলুপ্পাযিতত্তং পুচ্ছঞ্জিকতা সাধুকম্যতা অধম্মরাগো ৰিসমলোভো নিকন্তি নিকামনা পত্থনা পিহনা সম্পত্থনা কামতণ্হা ভৰতণ্হা ৰিভৰতণ্হা রূপতণ্হা অরূপতণ্হা নিরোধতণ্হা সদ্দতণ্হা রূপতণ্হা গন্ধতণ্হা রসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা ওঘো যোগো গন্থো উপাদানং আৰরণং নীৰরণং ছদনং বন্ধনং উপক্কিলেসো অনুসযো পরিযুট্ঠানং লতা ৰেৰিচ্ছং দুক্খমূলং দুক্খনিদানং দুক্খপ্পভৰো মারপাসো মারবল়িসং মারৰিসযো তণ্হানদী তণ্হাজালং তণ্হাগদ্দুলং তণ্হাসমুদ্দো অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘লোভো’’.
(খ) তত্থ কতমো দোসো? ‘‘অনত্থং মে অচরী’’তি আঘাতো জাযতি, ‘‘অনত্থং মে চরতী’’তি আঘাতো জাযতি, ‘‘অনত্থং মে চরিস্সতী’’তি আঘাতো জাযতি, ‘‘পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচরি’’…পে… অনত্থং চরতি…পে… ‘‘অনত্থং চরিস্সতী’’তি আঘাতো জাযতি, ‘‘অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচরি’’…পে… অত্থং চরতি…পে… ‘‘অত্থং চরিস্সতী’’তি আঘাতো জাযতি, অট্ঠানে ৰা পন আঘাতো জাযতি. যো এৰরূপো চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো পটিঘং পটিৰিরোধো কোপো পকোপো সম্পকোপো দোসো পদোসো সম্পদোসো চিত্তস্স ব্যাপত্তি মনোপদোসো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৰিরোধো পটিৰিরোধো চণ্ডিক্কং অসুরোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৰুচ্চতি ‘‘দোসো’’.
(গ) তত্থ কতমো মোহো? দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপরন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপরন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণং, যং এৰরূপং অঞ্ঞাণং অদস্সনং…পে… অৰিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘মোহো’’. ইমানি তীণি অকুসলমূলানি.
(২) তযো অকুসলৰিতক্কা
৯১০. তত্থ কতমে তযো অকুসলৰিতক্কা? কামৰিতক্কো, ব্যাপাদৰিতক্কো, ৰিহিংসাৰিতক্কো.
(ক) তত্থ কতমো কামৰিতক্কো? কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কামৰিতক্কো’’.
(খ) তত্থ কতমো ব্যাপাদৰিতক্কো? ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদৰিতক্কো’’.
(গ) তত্থ কতমো ৰিহিংসাৰিতক্কো? ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিহিংসাৰিতক্কো’’. ইমে তযো অকুসলৰিতক্কা.
(৩) তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা
৯১১. তত্থ কতমা তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা? কামসঞ্ঞা, ব্যাপাদসঞ্ঞা, ৰিহিংসাসঞ্ঞা.
(ক) তত্থ কতমা কামসঞ্ঞা? কামপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কামসঞ্ঞা’’.
(খ) তত্থ কতমা ব্যাপাদসঞ্ঞা? ব্যাপাদপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদসঞ্ঞা’’.
(গ) তত্থ কতমা ৰিহিংসাসঞ্ঞা? ৰিহিংসাপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিহিংসাসঞ্ঞা’’. ইমা তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা.
(৪) তিস্সো অকুসলধাতুযো
৯১২. তত্থ কতমা তিস্সো অকুসলধাতুযো? কামধাতু, ব্যাপাদধাতু, ৰিহিংসাধাতু.
তত্থ কতমা কামধাতু? কামৰিতক্কো কামধাতু. ব্যাপাদৰিতক্কো ব্যাপাদধাতু. ৰিহিংসাৰিতক্কো ৰিহিংসাধাতু.
(ক) তত্থ কতমো কামৰিতক্কো? কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কামৰিতক্কো’’.
(খ) তত্থ কতমো ব্যাপাদৰিতক্কো? ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদৰিতক্কো’’.
(গ) তত্থ কতমো ৰিহিংসাৰিতক্কো? ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিহিংসাৰিতক্কো’’. ইমা তিস্সো অকুসলধাতুযো.
(৫) তীণি দুচ্চরিতানি
৯১৩. তত্থ কতমানি তীণি দুচ্চরিতানি? কাযদুচ্চরিতং, ৰচীদুচ্চরিতং, মনোদুচ্চরিতং.
(ক) তত্থ কতমং কাযদুচ্চরিতং? পাণাতিপাতো, অদিন্নাদানং, কামেসুমিচ্ছাচারো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘কাযদুচ্চরিতং’’.
(খ) তত্থ কতমং ৰচীদুচ্চরিতং? মুসাৰাদো, পিসুণা ৰাচা, ফরুসা ৰাচা, সম্ফপ্পলাপো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘ৰচীদুচ্চরিতং’’.
(গ) তত্থ কতমং মনোদুচ্চরিতং? অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠি – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘মনোদুচ্চরিতং’’.
(ক-গ) তত্থ কতমং কাযদুচ্চরিতং? অকুসলং কাযকম্মং কাযদুচ্চরিতং, অকুসলং ৰচীকম্মং ৰচীদুচ্চরিতং, অকুসলং মনোকম্মং মনোদুচ্চরিতং.
তত্থ কতমং অকুসলং কাযকম্মং? অকুসলা কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্মং, অকুসলা ৰচীসঞ্চেতনা অকুসলং ৰচীকম্মং, অকুসলা মনোসঞ্চেতনা অকুসলং মনোকম্মং. ইমানি তীণি দুচ্চরিতানি.
(৬) তযো আসৰা
৯১৪. তত্থ কতমে তযো আসৰা? কামাসৰো, ভৰাসৰো, অৰিজ্জাসৰো.
(ক) তত্থ কতমো কামাসৰো? যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামরাগো কামনন্দী কামতণ্হা কামসিনেহো কামপরিল়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কামাসৰো’’.
(খ) তত্থ কতমো ভৰাসৰো? যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো…পে… ভৰজ্ঝোসানং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ভৰাসৰো’’.
(গ) তত্থ কতমো অৰিজ্জাসৰো? দুক্খে অঞ্ঞাণং…পে… অৰিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অৰিজ্জাসৰো’’. ইমে তযো আসৰা.
(৭) তীণি সংযোজনানি
৯১৫. তত্থ কতমানি তীণি সংযোজনানি? সক্কাযদিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপরামাসো.
(ক) তত্থ কতমা সক্কাযদিট্ঠি? ইধ অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো – রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি রূপৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা রূপং রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খারে…পে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৰিপরিযাসগ্গাহো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সক্কাযদিট্ঠি’’.
(খ) তত্থ কতমা ৰিচিকিচ্ছা? সত্থরি কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি, ধম্মে কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি, সঙ্ঘে কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি, সিক্খায কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি, পুব্বন্তে কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি, অপরন্তে কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি, পুব্বন্তাপরন্তে কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি. যা এৰরূপা কঙ্খা কঙ্খাযনা কঙ্খাযিতত্তং থম্ভিতত্তং চিত্তস্স মনোৰিলেখো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিচিকিচ্ছা’’.
(গ) তত্থ কতমো সীলব্বতপরামাসো? ‘‘ইতো বহিদ্ধা সমণব্রাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধি সীলব্বতেন সুদ্ধী’’তি – যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৰিপরিযাসগ্গাহো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সীলব্বতপরামাসো’’. ইমানি তীণি সংযোজনানি.
(৮) তিস্সো তণ্হা
৯১৬. তত্থ কতমা তিস্সো তণ্হা? কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হা.
তত্থ কতমা ভৰতণ্হা? ভৰদিট্ঠিসহগতো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ভৰতণ্হা’’.
তত্থ কতমা ৰিভৰতণ্হা? উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিভৰতণ্হা’’. অৰসেসা তণ্হা কামতণ্হা.
তত্থ কতমা কামতণ্হা? কামধাতুপটিসংযুত্তো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কামতণ্হা’’.
( ) [(তত্থ কতমা ভৰতণ্হা)] রূপধাতুঅরূপধাতুপটিসংযুত্তো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ভৰতণ্হা’’.
( ) [(তত্থ কতমা ৰিভৰতণ্হা) (?)] উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিভৰতণ্হা’’. ইমা তিস্সো তণ্হা.
(৯) অপরাপি তিস্সো তণ্হা
৯১৭. তত্থ কতমা অপরাপি তিস্সো তণ্হা? কামতণ্হা, রূপতণ্হা, অরূপতণ্হা.
(ক) তত্থ কতমা কামতণ্হা? কামধাতুপটিসংযুত্তো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কামতণ্হা’’.
(খ) তত্থ কতমা রূপতণ্হা? রূপধাতুপটিসংযুত্তো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘রূপতণ্হা’’.
(গ) তত্থ কতমা অরূপতণ্হা? অরূপধাতুপটিসংযুত্তো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অরূপতণ্হা’’. ইমা তিস্সো তণ্হা.
(১০) অপরাপি তিস্সো তণ্হা
৯১৮. তত্থ কতমা অপরাপি তিস্সো তণ্হা? রূপতণ্হা, অরূপতণ্হা, নিরোধতণ্হা.
(ক) তত্থ কতমা রূপতণ্হা? রূপধাতুপটিসংযুত্তো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘রূপতণ্হা’’.
(খ) তত্থ কতমা অরূপতণ্হা? অরূপধাতুপটিসংযুত্তো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অরূপতণ্হা’’.
(গ) তত্থ কতমা নিরোধতণ্হা? উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘নিরোধতণ্হা’’. ইমা তিস্সো তণ্হা.
(১১) তিস্সো এসনা
৯১৯. তত্থ কতমা তিস্সো এসনা? কামেসনা, ভৰেসনা, ব্রহ্মচরিযেসনা.
(ক) তত্থ কতমা কামেসনা? যো কামেসু কামচ্ছন্দো…পে… কামজ্ঝোসানং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কামেসনা’’.
(খ) তত্থ কতমা ভৰেসনা? যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো…পে… ভৰজ্ঝোসানং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ভৰেসনা’’.
(গ) তত্থ কতমা ব্রহ্মচরিযেসনা? ‘‘সস্সতো লোকো’’তি ৰা, ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি – ৰা…পে… ‘‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৰিপরিযাসগ্গাহো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ব্রহ্মচরিযেসনা’’.
(ক) তত্থ কতমা কামেসনা, কামরাগো, তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘কামেসনা’’.
(খ) তত্থ কতমা ভৰেসনা, ভৰরাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ভৰেসনা’’.
(গ) তত্থ কতমা ব্রহ্মচরিযেসনা, অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ব্রহ্মচরিযেসনা’’. ইমা তিস্সো এসনা.
(১২) তিস্সো ৰিধা
৯২০. তত্থ কতমা তিস্সো ৰিধা? ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি ৰিধা, ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি ৰিধা, ‘‘হীনোহমস্মী’’তি ৰিধা – ইমা তিস্সো ৰিধা.
(১৩) তীণি ভযানি
৯২১. তত্থ কতমানি তীণি ভযানি? জাতিভযং, জরাভযং, মরণভযং.
(ক) তত্থ কতমং জাতিভযং? জাতিং পটিচ্চ ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উত্রাসো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘জাতিভযং’’.
(খ) তত্থ কতমং জরাভযং? জরং পটিচ্চ ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উত্রাসো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘জরাভযং’’.
(গ) তত্থ কতমং মরণভযং? মরণং পটিচ্চ ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উত্রাসো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘মরণভযং’’. ইমানি তীণি ভযানি.
(১৪) তীণি তমানি
৯২২. তত্থ কতমানি তীণি তমানি? অতীতং ৰা অদ্ধানং আরব্ভ কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, অনাগতং ৰা অদ্ধানং আরব্ভ কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, এতরহি ৰা পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আরব্ভ কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – ইমানি তীণি তমানি.
(১৫) তীণি তিত্থাযতনানি
৯২৩. তত্থ কতমানি তীণি তিত্থাযতনানি? ইধেকচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰংৰাদী হোতি এৰংদিট্ঠী – ‘‘যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বে কতহেতূ’’তি; ইধ পনেকচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰংৰাদী হোতি এৰংদিট্ঠী – ‘‘যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং ইস্সরনিম্মানহেতূ’’তি; ইধ পনেকচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰংৰাদী হোতি এৰংদিট্ঠী – ‘‘যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং অহেতু অপ্পচ্চযা’’তি – ইমানি তীণি তিত্থাযতনানি.
(১৬) তযো কিঞ্চনা
৯২৪. তত্থ কতমে তযো কিঞ্চনা [কতমানি তীণি কিঞ্চনানি (?) দী. নি. ৩.৩০৫]? রাগো কিঞ্চনং, দোসো কিঞ্চনং, মোহো কিঞ্চনং – ইমে তযো কিঞ্চনা.
(১৭) তীণি অঙ্গণানি
তত্থ কতমানি তীণি অঙ্গণানি? রাগো অঙ্গণং, দোসো অঙ্গণং, মোহো অঙ্গণং – ইমানি তীণি অঙ্গণানি.
(১৮) তীণি মলানি
তত্থ কতমানি তীণি মলানি? রাগো মলং, দোসো মলং, মোহো মলং – ইমানি তীণি মলানি.
(১৯) তীণি ৰিসমানি
তত্থ কতমানি তীণি ৰিসমানি? রাগো ৰিসমং, দোসো ৰিসমং, মোহো ৰিসমং – ইমানি তীণি ৰিসমানি.
(২০) অপরানিপি তীণি ৰিসমানি
তত্থ কতমানি অপরানিপি তীণি ৰিসমানি? কাযৰিসমং, ৰচীৰিসমং, মনোৰিসমং – ইমানি তীণি ৰিসমানি.
(২১) তযো অগ্গী
তত্থ কতমে তযো অগ্গী? রাগগ্গি, দোসগ্গি, মোহগ্গি – ইমে তযো অগ্গী.
(২২) তযো কসাৰা
তত্থ কতমে তযো কসাৰা? রাগকসাৰো, দোসকসাৰো, মোহকসাৰো – ইমে তযো কসাৰা.
(২৩) অপরেপি তযো কসাৰা
তত্থ কতমে অপরেপি তযো কসাৰা? কাযকসাৰো, ৰচীকসাৰো, মনোকসাৰো – ইমে তযো কসাৰা.
(২৪. ক) অস্সাদদিট্ঠি
৯২৫. তত্থ কতমা অস্সাদদিট্ঠি? ইধেকচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰংৰাদী হোতি এৰংদিট্ঠী – ‘‘নত্থি কামেসু দোসো’’তি. সো কামেসু পাতব্যতং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি ‘‘অস্সাদদিট্ঠি’’.
(খ) অত্তানুদিট্ঠি
তত্থ কতমা অত্তানুদিট্ঠি? ইধ অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো – রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি রূপৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা রূপং রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খারে…পে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৰিপরিযাসগ্গাহো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অত্তানুদিট্ঠি’’.
(গ) মিচ্ছাদিট্ঠি
তত্থ কতমা মিচ্ছাদিট্ঠি? ‘‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং…পে… যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তী’’তি – যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৰিপরিযাসগ্গাহো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি’’. সস্সতদিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠি, সক্কাযদিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠি, উচ্ছেদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি.
(২৫. ক) অরতি
৯২৬. তত্থ কতমা অরতি? পন্তেসু ৰা সেনাসনেসু অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেসু ৰা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অরতি অরতিতা অনভিরতি অনভিরমণা উক্কণ্ঠিতা পরিতস্সিতা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অরতি’’.
(খ) ৰিহেসা
তত্থ কতমা ৰিহেসা? ইধেকচ্চো পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা রজ্জুযা ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন সত্তে ৰিহেঠেতি, যা এৰরূপা হেঠনা ৰিহেঠনা হিংসনা ৰিহিংসনা রোসনা ৰিরোসনা পরূপঘাতো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰিহেসা’’.
(গ) অধম্মচরিযা
তত্থ কতমা অধম্মচরিযা? কাযেন অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা, ৰাচায অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা, মনসা অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অধম্মচরিযা’’.
(২৬. ক) দোৰচস্সতা
৯২৭. তত্থ কতমা দোৰচস্সতা? সহধম্মিকে ৰুচ্চমানে দোৰচস্সাযং দোৰচস্সিযং দোৰচস্সতা ৰিপ্পটিকুলগ্গাহিতা ৰিপচ্চনীকসাততা অনাদরিযং অনাদরতা অগারৰতা অপ্পতিস্সৰতা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘দোৰচস্সতা’’.
(খ) পাপমিত্ততা
তত্থ কতমা পাপমিত্ততা? যে তে পুগ্গলা অস্সদ্ধা দুস্সীলা অপ্পস্সুতা মচ্ছরিনো দুপ্পঞ্ঞা, যা তেসং সেৰনা নিসেৰনা সংসেৰনা ভজনা সম্ভজনা ভত্তি সম্ভত্তি তংসম্পৰঙ্কতা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘পাপমিত্ততা’’.
(গ) নানত্তসঞ্ঞা
তত্থ কতমা নানত্তসঞ্ঞা? কামসঞ্ঞা, ব্যাপাদসঞ্ঞা, ৰিহিংসাসঞ্ঞা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘নানত্তসঞ্ঞা’’. সব্বাপি অকুসলা সঞ্ঞা নানত্তসঞ্ঞা.
(২৭. ক) উদ্ধচ্চং
৯২৮. তত্থ কতমং উদ্ধচ্চং? যং চিত্তস্স উদ্ধচ্চং অৰূপসমো চেতসো ৰিক্খেপো ভন্তত্তং চিত্তস্স – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘উদ্ধচ্চং’’.
(খ) কোসজ্জং
তত্থ কতমং কোসজ্জং? কাযদুচ্চরিতে ৰা ৰচীদুচ্চরিতে ৰা মনোদুচ্চরিতে ৰা পঞ্চসু ৰা কামগুণেসু চিত্তস্স ৰোস্সগ্গো ৰোস্সগ্গানুপ্পদানং কুসলানং ধম্মানং ভাৰনায অসক্কচ্চকিরিযতা অসাতচ্চকিরিযতা অনট্ঠিতকিরিযতা ওলীনৰুত্তিতা নিক্খিত্তছন্দতা নিক্খিত্তধুরতা অনাসেৰনা অভাৰনা অবহুলীকম্মং অনধিট্ঠানং অননুযোগো পমাদো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘কোসজ্জং’’.
(গ) পমাদো
তত্থ কতমো পমাদো? কাযদুচ্চরিতে ৰা ৰচীদুচ্চরিতে ৰা মনোদুচ্চরিতে ৰা পঞ্চসু ৰা কামগুণেসু চিত্তস্স ৰোস্সগ্গো ৰোস্সগ্গানুপ্পদানং কুসলানং ধম্মানং ভাৰনায অসক্কচ্চকিরিযতা অসাতচ্চকিরিযতা অনট্ঠিতকিরিযতা ওলীনৰুত্তিতা নিক্খিত্তছন্দতা নিক্খিত্তধুরতা অনাসেৰনা অভাৰনা অবহুলীকম্মং অনধিট্ঠানং অননুযোগো পমাদো, যো এৰরূপো পমাদো পমজ্জনা পমজ্জিতত্তং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘পমাদো’’.
(২৮. ক) অসন্তুট্ঠিতা
৯২৯. তত্থ কতমা অসন্তুট্ঠিতা? ইতরীতরচীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেহি পঞ্চহি ৰা কামগুণেহি অসন্তুট্ঠস্স ভিয্যোকম্যতা, যা এৰরূপা ইচ্ছা ইচ্ছাগতা অসন্তুট্ঠিতা রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অসন্তুট্ঠিতা’’.
(খ) অসম্পজঞ্ঞতা
তত্থ কতমা অসম্পজঞ্ঞতা? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং…পে… অৰিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অসম্পজঞ্ঞতা’’.
(গ) মহিচ্ছতা
তত্থ কতমা মহিচ্ছতা? ইতরীতরচীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেহি পঞ্চহি ৰা কামগুণেহি অসন্তুট্ঠস্স ভিয্যোকম্যতা, যা এৰরূপা ইচ্ছা ইচ্ছাগতা মহিচ্ছতা রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘মহিচ্ছতা’’.
(২৯. ক) অহিরিকং
৯৩০. তত্থ কতমং অহিরিকং? যং ন হিরীযতি হিরীযিতব্বেন, ন হিরীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘অহিরিকং’’.
(খ) অনোত্তপ্পং
তত্থ কতমং অনোত্তপ্পং? যং ন ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেন, ন ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘অনোত্তপ্পং’’.
(গ) পমাদো
তত্থ কতমো পমাদো? কাযদুচ্চরিতে ৰা ৰচীদুচ্চরিতে ৰা মনোদুচ্চরিতে ৰা পঞ্চসু ৰা কামগুণেসু চিত্তস্স ৰোস্সগ্গো ৰোস্সগ্গানুপ্পদানং কুসলানং ধম্মানং ভাৰনায অসক্কচ্চকিরিযতা অসাতচ্চকিরিযতা অনট্ঠিতকিরিযতা ওলীনৰুত্তিতা নিক্খিত্তছন্দতা নিক্খিত্তধুরতা অনাসেৰনা অভাৰনা অবহুলীকম্মং অনধিট্ঠানং অননুযোগো পমাদো, যো এৰরূপো পমাদো পমজ্জনা পমজ্জিতত্তং – অযং ৰুচ্চতি ‘‘পমাদো’’.
(৩০. ক) অনাদরিযং
৯৩১. তত্থ কতমং অনাদরিযং? যং অনাদরিযং অনাদরতা অগারৰতা অপ্পতিস্সৰতা অনদ্দা অনদ্দাযনা অনদ্দাযিতত্তং [অনাদা অনাদাযনা অনাদাযিতত্তং (স্যা.)] অসীল্যং অচিত্তীকারো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘অনাদরিযং’’.
(খ) দোৰচস্সতা
তত্থ কতমা দোৰচস্সতা? সহধম্মিকে ৰুচ্চমানে দোৰচস্সাযং দোৰচস্সিযং দোৰচস্সতা ৰিপ্পটিকুলগ্গাহিতা ৰিপচ্চনীকসাততা অনাদরিযং অনাদরতা অগারৰতা অপ্পতিস্সৰতা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘দোৰচস্সতা’’.
(গ) পাপমিত্ততা
তত্থ কতমা পাপমিত্ততা? যে তে পুগ্গলা অস্সদ্ধা দুস্সীলা অপ্পস্সুতা মচ্ছরিনো দুপ্পঞ্ঞা, যা তেসং সেৰনা নিসেৰনা সংসেৰনা পটিসেৰনা ভজনা সম্ভজনা ভত্তি সম্ভত্তি তংসম্পৰঙ্কতা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘পাপমিত্ততা’’.
(৩১. ক) অস্সদ্ধিযং
৯৩২. তত্থ কতমং অস্সদ্ধিযং? ইধেকচ্চো অস্সদ্ধো হোতি, ন সদ্দহতি বুদ্ধং ৰা ধম্মং ৰা সঙ্ঘং ৰা, যং এৰরূপং অস্সদ্ধিযং অস্সদ্দহনা অনোকপ্পনা অনভিপ্পসাদো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘অস্সদ্ধিযং’’.
(খ) অৰদঞ্ঞুতা
তত্থ কতমা অৰদঞ্ঞুতা? পঞ্চ মচ্ছরিযানি – আৰাসমচ্ছরিযং, কুলমচ্ছরিযং, লাভমচ্ছরিযং, ৰণ্ণমচ্ছরিযং, ধম্মমচ্ছরিযং. যং এৰরূপং মচ্ছেরং মচ্ছরাযনা মচ্ছরাযিতত্তং ৰেৰিচ্ছং কদরিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং চিত্তস্স – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অৰদঞ্ঞুতা’’.
(গ) কোসজ্জং
তত্থ কতমং কোসজ্জং? কাযদুচ্চরিতে ৰা ৰচীদুচ্চরিতে ৰা মনোদুচ্চরিতে ৰা পঞ্চসু ৰা কামগুণেসু চিত্তস্স ৰোস্সগ্গো, ৰোস্সগ্গানুপ্পদানং কুসলানং ধম্মানং, ভাৰনায অসক্কচ্চকিরিযতা অসাতচ্চকিরিযতা অনট্ঠিতকিরিযতা ওলীনৰুত্তিতা নিক্খিত্তছন্দতা নিক্খিত্তধুরতা অনাসেৰনা অভাৰনা অবহুলীকম্মং অনধিট্ঠানং অননুযোগো পমাদো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘কোসজ্জং’’.
(৩২. ক) উদ্ধচ্চং
৯৩৩. তত্থ কতমং উদ্ধচ্চং? যং চিত্তস্স উদ্ধচ্চং অৰূপসমো চেতসো ৰিক্খেপো ভৰন্তত্তং চিত্তস্স – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘উদ্ধচ্চং’’.
(খ) অসংৰরো
তত্থ কতমো অসংৰরো? ইধেকচ্চো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায ন পটিপজ্জতি, ন রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায ন পটিপজ্জতি, ন রক্খতি মনিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতি – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অসংৰরো’’.
(গ) দুস্সীল্যং
তত্থ কতমং দুস্সীল্যং? কাযিকো ৰীতিক্কমো, ৰাচসিকো ৰীতিক্কমো, কাযিকৰাচসিকো ৰীতিক্কমো – ইদং ৰুচ্চতি ‘‘দুস্সীল্যং’’.
(৩৩. ক) অরিযানং অদস্সনকম্যতা
৯৩৪. তত্থ কতমা অরিযানং অদস্সনকম্যতা? তত্থ কতমে অরিযা? অরিযা ৰুচ্চন্তি বুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ. যা ইমেসং অরিযানং অদস্সনকম্যতা অদট্ঠুকম্যতা অসমেতুকম্যতা অসমাগন্তুকম্যতা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অরিযানং অদস্সনকম্যতা’’.
(খ) সদ্ধম্মং অসোতুকম্যতা
তত্থ কতমা সদ্ধম্মং অসোতুকম্যতা? তত্থ কতমো সদ্ধম্মো? চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সদ্ধম্মো’’. যা ইমস্স সদ্ধম্মস্স অসোতুকম্যতা অসৰনকম্যতা অনুগ্গহেতুকম্যতা অধারেতুকম্যতা – অযং ৰুচ্চতি ‘‘সদ্ধম্মং অসোতুকম্যতা’’.