২. ধম্মানুস্সতিকথা

১৪৬. ধম্মানুস্সতিং ভাৰেতুকামেনাপি রহোগতেন পটিসল্লীনেন ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো সন্দিট্ঠিকো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’’তি (অ. নি. ৬.১০) এৰং পরিযত্তিধম্মস্স চেৰ নৰৰিধস্স চ লোকুত্তরধম্মস্স গুণা অনুস্সরিতব্বা.

১৪৭. স্ৰাক্খাতোতি ইমস্মিং হি পদে পরিযত্তিধম্মোপি সঙ্গহং গচ্ছতি, ইতরেসু লোকুত্তরধম্মোৰ. তত্থ পরিযত্তিধম্মো তাৰ স্ৰাক্খাতো আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণত্তা সাত্থসব্যঞ্জনকেৰলপরিপুণ্ণপরিসুদ্ধব্রহ্মচরিযপ্পকাসনত্তা চ. যঞ্হি ভগৰা একগাথম্পি দেসেতি, সা সমন্তভদ্দকত্তা ধম্মস্স পঠমপাদেন আদিকল্যাণা, দুতিযততিযপাদেহি মজ্ঝেকল্যাণা, পচ্ছিমপাদেন পরিযোসানকল্যাণা. একানুসন্ধিকং সুত্তং নিদানেন আদিকল্যাণং, নিগমনেন পরিযোসানকল্যাণং, সেসেন মজ্ঝেকল্যাণং. নানানুসন্ধিকং সুত্তং পঠমানুসন্ধিনা আদিকল্যাণং, পচ্ছিমেন পরিযোসানকল্যাণং, সেসেহি মজ্ঝেকল্যাণং. অপিচ সনিদানসউপ্পত্তিকত্তা আদিকল্যাণং, ৰেনেয্যানং অনুরূপতো অত্থস্স অৰিপরীততায চ হেতুদাহরণযুত্ততো চ মজ্ঝেকল্যাণং, সোতূনং সদ্ধাপটিলাভজননেন নিগমনেন চ পরিযোসানকল্যাণং.

সকলোপি সাসনধম্মো অত্তনো অত্থভূতেন সীলেন আদিকল্যাণো, সমথৰিপস্সনামগ্গফলেহি মজ্ঝেকল্যাণো, নিব্বানেন পরিযোসানকল্যাণো. সীলসমাধীহি ৰা আদিকল্যাণো, ৰিপস্সনামগ্গেহি মজ্ঝেকল্যাণো, ফলনিব্বানেহি পরিযোসানকল্যাণো. বুদ্ধসুবোধিতায ৰা আদিকল্যাণো, ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণো, সঙ্ঘসুপ্পটিপ্পত্তিযা পরিযোসানকল্যাণো. তং সুত্ৰা তথত্থায পটিপন্নেন অধিগন্তব্বায অভিসম্বোধিযা ৰা আদিকল্যাণো, পচ্চেকবোধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, সাৰকবোধিযা পরিযোসানকল্যাণো.

সুয্যমানো চেস নীৰরণৰিক্খম্ভনতো সৰনেনপি কল্যাণমেৰ আৰহতীতি আদিকল্যাণো, পটিপজ্জিযমানো সমথৰিপস্সনাসুখাৰহনতো পটিপত্তিযাপি কল্যাণং আৰহতীতি মজ্ঝেকল্যাণো, তথাপটিপন্নো চ পটিপত্তিফলে নিট্ঠিতে তাদিভাৰাৰহনতো পটিপত্তিফলেনপি কল্যাণং আৰহতীতি পরিযোসানকল্যাণোতি এৰং আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণত্তা স্ৰাক্খাতো.

যং পনেস ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো সাসনব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ পকাসেতি নানানযেহি দীপেতি, তং যথানুরূপং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিঅত্থপদসমাযোগতো সাত্থং, অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. অত্থগম্ভীরতাপটিৰেধগম্ভীরতাহি সাত্থং, ধম্মগম্ভীরতাদেসনাগম্ভীরতাহি সব্যঞ্জনং. অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাৰিসযতো সাত্থং, ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাৰিসযতো সব্যঞ্জনং. পণ্ডিতৰেদনীযতো পরিক্খকজনপ্পসাদকন্তি সাত্থং, সদ্ধেয্যতো লোকিযজনপ্পসাদকন্তি সব্যঞ্জনং. গম্ভীরাধিপ্পাযতো সাত্থং, উত্তানপদতো সব্যঞ্জনং. উপনেতব্বস্স অভাৰতো সকলপরিপুণ্ণভাৰেন কেৰলপরিপুণ্ণং. অপনেতব্বস্স অভাৰতো নিদ্দোসভাৰেন পরিসুদ্ধং.

অপিচ পটিপত্তিযা অধিগমব্যত্তিতো সাত্থং, পরিযত্তিযা আগমব্যত্তিতো সব্যঞ্জনং, সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধযুত্ততো কেৰলপরিপুণ্ণং, নিরুপক্কিলেসতো নিত্তরণত্থায পৰত্তিতো লোকামিসনিরপেক্খতো চ পরিসুদ্ধন্তি এৰং সাত্থসব্যঞ্জনকেৰলপরিপুণ্ণপরিসুদ্ধব্রহ্মচরিযপ্পকাসনতো স্ৰাক্খাতো.

অত্থৰিপল্লাসাভাৰতো ৰা সুট্ঠু অক্খাতোতি স্ৰাক্খাতো. যথা হি অঞ্ঞতিত্থিযানং ধম্মস্স অত্থো ৰিপল্লাসমাপজ্জতি, অন্তরাযিকাতি ৰুত্তধম্মানং অন্তরাযিকত্তাভাৰতো, নিয্যানিকাতি ৰুত্তধম্মানং নিয্যানিকত্তাভাৰতো. তেন তে দুরক্খাতধম্মাযেৰ হোন্তি, ন তথা ভগৰতো ধম্মস্স অত্থো ৰিপল্লাসমাপজ্জতি. ইমে ধম্মা অন্তরাযিকা, ইমে ধম্মা নিয্যানিকাতি এৰং ৰুত্তধম্মানং তথাভাৰানতিক্কমনতোতি. এৰং তাৰ পরিযত্তিধম্মো স্ৰাক্খাতো.

লোকুত্তরধম্মো পন নিব্বানানুরূপায পটিপত্তিযা পটিপদানুরূপস্স চ নিব্বানস্স অক্খাতত্তা স্ৰাক্খাতো. যথাহ – ‘‘সুপঞ্ঞত্তা খো পন তেন ভগৰতা সাৰকানং নিব্বানগামিনী পটিপদা সংসন্দতি নিব্বানঞ্চ পটিপদা চ. সেয্যথাপি নাম গঙ্গোদকং যমুনোদকেন সংসন্দতি সমেতি, এৰমেৰ সুপঞ্ঞত্তা (দী. নি. ২.২৯৬) তেন ভগৰতা সাৰকানং নিব্বানগামিনী পটিপদা সংসন্দতি নিব্বানঞ্চ পটিপদা চা’’তি. অরিযমগ্গো চেত্থ অন্তদ্ৰযং অনুপগম্ম মজ্ঝিমা পটিপদাভূতোৰ ‘‘মজ্ঝিমা পটিপদা’’তি অক্খাতত্তা স্ৰাক্খাতো. সামঞ্ঞফলানি পটিপস্সদ্ধকিলেসানেৰ ‘‘পটিপস্সদ্ধকিলেসানী’’তি অক্খাতত্তা স্ৰাক্খাতানি. নিব্বানং সস্সতামততাণলেণাদিসভাৰমেৰ সস্সতাদিসভাৰৰসেন অক্খাতত্তা স্ৰাক্খাতন্তি এৰং লোকুত্তরধম্মোপি স্ৰাক্খাতো.

১৪৮. সন্দিট্ঠিকোতি এত্থ পন অরিযমগ্গো তাৰ অত্তনো সন্তানে রাগাদীনং অভাৰং করোন্তেন অরিযপুগ্গলেন সামং দট্ঠব্বোতি সন্দিট্ঠিকো. যথাহ –‘‘রত্তো খো, ব্রাহ্মণ, রাগেন অভিভূতো পরিযাদিণ্ণচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পরব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি. চেতসিকং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. রাগে পহীনে নেৰ অত্তব্যাবাধায চেতেতি, ন পরব্যাবাধায চেতেতি, ন উভযব্যাবাধায চেতেতি, ন চেতসিকং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. এৰম্পি খো, ব্রাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতী’’তি(অ. নি. ৩.৫৪). অপিচ নৰৰিধোপি লোকুত্তরধম্মো যেন যেন অধিগতো হোতি, তেন তেন পরসদ্ধায গন্তব্বতং হিত্ৰা পচ্চৰেক্খণঞাণেন সযং দট্ঠব্বোতি সন্দিট্ঠিকো. অথ ৰা পসত্থা দিট্ঠি সন্দিট্ঠি, সন্দিট্ঠিযা জযতীতি সন্দিট্ঠিকো. তথা হেত্থ অরিযমগ্গো সম্পযুত্তায, অরিযফলং কারণভূতায, নিব্বানং ৰিসযিভূতায সন্দিট্ঠিযা কিলেসে জযতি. তস্মা যথা রথেন জযতীতি রথিকো, এৰং নৰৰিধোপি লোকুত্তরধম্মো সন্দিট্ঠিযা জযতীতি সন্দিট্ঠিকো.

অথ ৰা দিট্ঠন্তি দস্সনং ৰুচ্চতি. দিট্ঠমেৰ সন্দিট্ঠং, দস্সনন্তি অত্থো. সন্দিট্ঠং অরহতীতি সন্দিট্ঠিকো. লোকুত্তরধম্মো হি ভাৰনাভিসমযৰসেন সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন চ দিস্সমানোযেৰ ৰট্টভযং নিৰত্তেতি. তস্মা যথা ৰত্থং অরহতীতি ৰত্থিকো, এৰং সন্দিট্ঠং অরহতীতি সন্দিট্ঠিকো.

১৪৯. অত্তনো ফলদানং সন্ধায নাস্স কালোতি অকালো. অকালোযেৰ অকালিকো. ন পঞ্চাহসত্তাহাদিভেদং কালং খেপেত্ৰা ফলং দেতি, অত্তনো পন পৰত্তিসমনন্তরমেৰ ফলদোতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা অত্তনো ফলদানে পকট্ঠো কালো পত্তো অস্সাতি কালিকো. কো সো? লোকিযো কুসলধম্মো. অযং পন সমনন্তরফলত্তা ন কালিকোতি অকালিকো. ইদং মগ্গমেৰ সন্ধায ৰুত্তং.

১৫০. ‘‘এহি পস্স ইমং ধম্ম’’ন্তি এৰং পৰত্তং এহিপস্সৰিধিং অরহতীতি এহিপস্সিকো. কস্মা পনেস তং ৰিধিং অরহতীতি? ৰিজ্জমানত্তা পরিসুদ্ধত্তা চ. রিত্তমুট্ঠিযং হি হিরঞ্ঞং ৰা সুৰণ্ণং ৰা অত্থীতি ৰত্ৰাপি ‘‘এহি পস্স ইম’’ন্তি ন সক্কা ৰত্তুং. কস্মা? অৰিজ্জমানত্তা. ৰিজ্জমানম্পি চ গূথং ৰা মুত্তং ৰা মনুঞ্ঞভাৰপ্পকাসনেন চিত্তসম্পহংসনত্থং ‘‘এহি পস্স ইম’’ন্তি ন সক্কা ৰত্তুং. অপিচ খো পন তিণেহি ৰা পণ্ণেহি ৰা পটিচ্ছাদেতব্বমেৰ হোতি. কস্মা? অপরিসুদ্ধত্তা. অযং পন নৰৰিধোপি লোকুত্তরধম্মো সভাৰতোৰ ৰিজ্জমানো ৰিগতৰলাহকে আকাসে সম্পুণ্ণচন্দমণ্ডলং ৰিয পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তজাতিমণি ৰিয চ পরিসুদ্ধো. তস্মা ৰিজ্জমানত্তা পরিসুদ্ধত্তা চ এহিপস্সৰিধিং অরহতীতি এহিপস্সিকো.

১৫১. উপনেতব্বোতি ওপনেয্যিকো. অযং পনেত্থ ৰিনিচ্ছযো, উপনযনং উপনযো, আদিত্তং চেলং ৰা সীসং ৰা অজ্ঝুপেক্খিত্ৰাপি ভাৰনাৰসেন অত্তনো চিত্তে উপনযনং অরহতীতি ওপনযিকো. ওপনযিকোৰ ওপনেয্যিকো. ইদং সঙ্খতে লোকুত্তরধম্মে যুজ্জতি. অসঙ্খতে পন অত্তনো চিত্তেন উপনযনং অরহতীতি ওপনেয্যিকো. সচ্ছিকিরিযাৰসেন অল্লীযনং অরহতীতি অত্থো.

অথ ৰা নিব্বানং উপনেতীতি অরিযমগ্গো উপনেয্যো. সচ্ছিকাতব্বতং উপনেতব্বোতি ফলনিব্বানধম্মো উপনেয্যো. উপনেয্যো এৰ ওপনেয্যিকো.

১৫২. পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহীতি সব্বেহিপি উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীহি ৰিঞ্ঞূহি অত্তনি অত্তনি ৰেদিতব্বো ‘‘ভাৰিতো মে মগ্গো, অধিগতং ফলং, সচ্ছিকতো নিরোধো’’তি. ন হি উপজ্ঝাযেন ভাৰিতেন মগ্গেন সদ্ধিৰিহারিকস্স কিলেসা পহীযন্তি, ন সো তস্স ফলসমাপত্তিযা ফাসুৰিহরতি, ন তেন সচ্ছিকতং নিব্বানং সচ্ছিকরোতি. তস্মা ন এস পরস্স সীসে আভরণং ৰিয দট্ঠব্বো, অত্তনো পন চিত্তেযেৰ দট্ঠব্বো, অনুভৰিতব্বো ৰিঞ্ঞূহীতি ৰুত্তং হোতি. বালানং পন অৰিসযো চেস.

অপিচ স্ৰাক্খাতো অযং ধম্মো. কস্মা? সন্দিট্ঠিকত্তা. সন্দিট্ঠিকো, অকালিকত্তা. অকালিকো, এহিপস্সিকত্তা. যো চ এহিপস্সিকো, সো নাম ওপনেয্যিকো হোতীতি.

১৫৩. তস্সেৰং স্ৰাক্খাততাদিভেদে ধম্মগুণে অনুস্সরতো নেৰ তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি. ন দোস…পে… ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি. উজুগতমেৰস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি ধম্মং আরব্ভাতি (অ. নি. ৬.১০) পুরিমনযেনেৰ ৰিক্খম্ভিতনীৰরণস্স একক্খণে ঝানঙ্গানি উপ্পজ্জন্তি. ধম্মগুণানং পন গম্ভীরতায নানপ্পকারগুণানুস্সরণাধিমুত্ততায ৰা অপ্পনং অপ্পত্ৰা উপচারপ্পত্তমেৰ ঝানং হোতি. তদেতং ধম্মগুণানুস্সরণৰসেন উপ্পন্নত্তা ধম্মানুস্সতিচ্চেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.

ইমঞ্চ পন ধম্মানুস্সতিং অনুযুত্তো ভিক্খু এৰং ওপনেয্যিকস্স ধম্মস্স দেসেতারং ইমিনাপঙ্গেন সমন্নাগতং সত্থারং নেৰ অতীতংসে সমনুপস্সামি, ন পনেতরহি অঞ্ঞত্র তেন ভগৰতাতি এৰং ধম্মগুণদস্সনেনেৰ সত্থরি সগারৰো হোতি সপ্পতিস্সো. ধম্মে গরুচিত্তীকারো সদ্ধাদিৰেপুল্লং অধিগচ্ছতি, পীতিপামোজ্জবহুলো হোতি, ভযভেরৰসহো, দুক্খাধিৰাসনসমত্থো, ধম্মেন সংৰাসসঞ্ঞং পটিলভতি, ধম্মগুণানুস্সতিযা অজ্ঝাৰুত্থঞ্চস্স সরীরম্পি চেতিযঘরমিৰ পূজারহং হোতি, অনুত্তরধম্মাধিগমায চিত্তং নমতি, ৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুসমাযোগে চস্স ধম্মসুধম্মতং সমনুস্সরতো হিরোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠাতি. উত্তরি অপ্পটিৰিজ্ঝন্তো পন সুগতিপরাযনো হোতি.

তস্মা হৰে অপ্পমাদং, কযিরাথ সুমেধসো;

এৰং মহানুভাৰায, ধম্মানুস্সতিযা সদাতি.

ইদং ধম্মানুস্সতিযং ৰিত্থারকথামুখং.