৭. ছঅনুস্সতিনিদ্দেসো

১. বুদ্ধানুস্সতিকথা

১২৩. অসুভানন্তরং উদ্দিট্ঠাসু পন দসসু অনুস্সতীসু পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সতিযেৰ অনুস্সতি, পৰত্তিতব্বট্ঠানম্হিযেৰ ৰা পৰত্তত্তা সদ্ধাপব্বজিতস্স কুলপুত্তস্স অনুরূপা সতীতিপি অনুস্সতি, বুদ্ধং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি, বুদ্ধগুণারম্মণায সতিযা এতমধিৰচনং. ধম্মং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি ধম্মানুস্সতি, স্ৰাক্খাততাদিধম্মগুণারম্মণায সতিযা এতমধিৰচনং. সঙ্ঘং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি, সুপ্পটিপন্নতাদিসঙ্ঘগুণারম্মণায সতিযা এতমধিৰচনং. সীলং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সীলানুস্সতি, অখণ্ডতাদিসীলগুণারম্মণায সতিযা এতমধিৰচনং. চাগং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি চাগানুস্সতি, মুত্তচাগতাদিচাগগুণারম্মণায সতিযা এতমধিৰচনং. দেৰতা আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি দেৰতানুস্সতি, দেৰতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৰা অত্তনো সদ্ধাদিগুণারম্মণায সতিযা এতমধিৰচনং. মরণং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি মরণানুস্সতি, জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদারম্মণায সতিযা এতমধিৰচনং. কেসাদিভেদং রূপকাযং গতা, কাযে ৰা গতাতি কাযগতা, কাযগতা চ সা সতি চাতি কাযগতসতীতি ৰত্তব্বে রস্সং অকত্ৰা কাযগতাসতীতি ৰুত্তা, কেসাদিকাযকোট্ঠাসনিমিত্তারম্মণায সতিযা এতমধিৰচনং. আনাপানে আরব্ভ উপ্পন্না সতি আনাপানস্সতি, অস্সাসপস্সাসনিমিত্তারম্মণায সতিযা এতমধিৰচনং. উপসমং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি উপসমানুস্সতি, সব্বদুক্খূপসমারম্মণায সতিযা এতমধিৰচনং.

১২৪. ইতি ইমাসু দসসু অনুস্সতীসু বুদ্ধানুস্সতিং তাৰ ভাৰেতুকামেন অৰেচ্চপ্পসাদসমন্নাগতেন যোগিনা পতিরূপসেনাসনে রহোগতেন পটিসল্লীনেন ‘‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’’তি (অ. নি. ৬.১০) এৰং বুদ্ধস্স ভগৰতো গুণা অনুস্সরিতব্বা.

তত্রাযং অনুস্সরণনযো – সো ভগৰা ইতিপি অরহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৰাতি অনুস্সরতি. ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেনাতি ৰুত্তং হোতি.

১২৫. তত্থ আরকত্তা অরীনং অরানঞ্চ হতত্তা পচ্চযাদীনং অরহত্তা পাপকরণে রহাভাৰাতি ইমেহি তাৰ কারণেহি সো ভগৰা অরহন্তি অনুস্সরতি. আরকা হি সো সব্বকিলেসেহি সুৰিদূরৰিদূরে ঠিতো মগ্গেন সৰাসনানং কিলেসানং ৰিদ্ধংসিতত্তাতি আরকত্তা অরহং.

সো ততো আরকা নাম, যস্স যেনাসমঙ্গিতা;

অসমঙ্গী চ দোসেহি, নাথো তেনারহং মতোতি.

১২৬. তে চানেন কিলেসারযো মগ্গেন হতাতি অরীনং হতত্তাপি অরহং.

যস্মা রাগাদিসঙ্খাতা, সব্বেপি অরযো হতা;

পঞ্ঞাসত্থেন নাথেন, তস্মাপি অরহং মতোতি.

১২৭. যঞ্চেতং অৰিজ্জাভৰতণ্হামযনাভি পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খারারং জরামরণনেমি আসৰসমুদযমযেন অক্খেন ৰিজ্ঝিত্ৰা তিভৰরথে সমাযোজিতং অনাদিকালপ্পৰত্তং সংসারচক্কং, তস্সানেন বোধিমণ্ডে ৰীরিযপাদেহি সীলপথৰিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকরং ঞাণফরসুং গহেত্ৰা সব্বে অরা হতাতি অরানং হতত্তাপি অরহং.

১২৮. অথ ৰা সংসারচক্কন্তি অনমতগ্গং সংসারৰট্টং ৰুচ্চতি. তস্স চ অৰিজ্জা নাভি, মূলত্তা. জরামরণং নেমি, পরিযোসানত্তা. সেসা দস ধম্মা অরা, অৰিজ্জামূলকত্তা জরামরণপরিযন্তত্তা চ, তত্থ দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জা. কামভৰে চ অৰিজ্জা কামভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতি, রূপভৰে অৰিজ্জা রূপভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতি, অরূপভৰে অৰিজ্জা অরূপভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতি. কামভৰে সঙ্খারা কামভৰে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযা হোন্তি, এস নযো ইতরেসু. কামভৰে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং কামভৰে নামরূপস্স পচ্চযো হোতি, তথা রূপভৰে. অরূপভৰে নামস্সেৰ পচ্চযো হোতি. কামভৰে নামরূপং কামভৰে সল়াযতনস্স পচ্চযো হোতি, রূপভৰে নামরূপং রূপভৰে তিণ্ণং আযতনানং পচ্চযো হোতি, অরূপভৰে নামং অরূপভৰে একস্স আযতনস্স পচ্চযো হোতি. কামভৰে সল়াযতনং কামভৰে ছব্বিধস্স ফস্সস্স পচ্চযো হোতি, রূপভৰে তীণি আযতনানি রূপভৰে তিণ্ণং ফস্সানং পচ্চযা হোন্তি, অরূপভৰে একং আযতনং অরূপভৰে একস্স ফস্সস্স পচ্চযো হোতি. কামভৰে ছ ফস্সা কামভৰে ছন্নং ৰেদনানং পচ্চযা হোন্তি, রূপভৰে তযো ফস্সা তত্থেৰ তিস্সন্নং, অরূপভৰে একো তত্থেৰ একিস্সা ৰেদনায পচ্চযো হোতি. কামভৰে ছ ৰেদনা কামভৰে ছন্নং তণ্হাকাযানং পচ্চযা হোন্তি, রূপভৰে তিস্সো তত্থেৰ তিণ্ণং, অরূপভৰে একা ৰেদনা অরূপভৰে একস্স তণ্হাকাযস্স পচ্চযো হোতি. তত্থ তত্থ সা সা তণ্হা তস্স তস্স উপাদানস্স, উপাদানাদযো ভৰাদীনং.

কথং? ইধেকচ্চো কামে পরিভুঞ্জিস্সামীতি কামুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চরিতং চরতি, ৰাচায দুচ্চরিতং চরতি, মনসা দুচ্চরিতং চরতি, দুচ্চরিতপারিপূরিযা অপাযে উপপজ্জতি. তত্থস্স উপপত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৰো, কম্মনিব্বত্তা খন্ধা উপপত্তিভৰো, খন্ধানং নিব্বত্তি জাতি, পরিপাকো জরা, ভেদো মরণং.

অপরো সগ্গসম্পত্তিং অনুভৰিস্সামীতি তথেৰ সুচরিতং চরতি, সুচরিতপারিপূরিযা সগ্গে উপপজ্জতি. তত্থস্স উপপত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৰোতি সো এৰ নযো.

অপরো পন ব্রহ্মলোকসম্পত্তিং অনুভৰিস্সামীতি কামুপাদানপচ্চযাএৰ মেত্তং ভাৰেতি, করুণং, মুদিতং, উপেক্খং ভাৰেতি, ভাৰনাপারিপূরিযা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্ততি. তত্থস্স নিব্বত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৰোতি সো এৰ নযো.

অপরো অরূপভৰে সম্পত্তিং অনুভৰিস্সামীতি তথেৰ আকাসানঞ্চাযতনাদিসমাপত্তিযো ভাৰেতি, ভাৰনাপারিপূরিযা তত্থ তত্থ নিব্বত্ততি. তত্থস্স নিব্বত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৰো, কম্মনিব্বত্তা খন্ধা উপপত্তিভৰো, খন্ধানং নিব্বত্তি জাতি, পরিপাকো জরা, ভেদো মরণন্তি. এস নযো সেসুপাদানমূলিকাসুপি যোজনাসু.

এৰং অযং অৰিজ্জা হেতু, সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং অনাগতম্পি অদ্ধানং অৰিজ্জা হেতু, সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি এতেনেৰ নযেন সব্বপদানি ৰিত্থারেতব্বানি.

তত্থ অৰিজ্জাসঙ্খারা একো সঙ্খেপো, ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনা একো, তণ্হুপাদানভৰা একো, জাতিজরামরণং একো. পুরিমসঙ্খেপো চেত্থ অতীতো অদ্ধা, দ্ৰে মজ্ঝিমা পচ্চুপ্পন্নো, জাতিজরামরণং অনাগতো. অৰিজ্জাসঙ্খারগ্গহণেন চেত্থ তণ্হুপাদানভৰা গহিতাৰ হোন্তীতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অতীতে কম্মৰট্টং, ৰিঞ্ঞাণাদযো পঞ্চ এতরহি ৰিপাকৰট্টং, তণ্হুপাদানভৰগ্গহণেন অৰিজ্জাসঙ্খারা গহিতাৰ হোন্তীতি ইমে পঞ্চ ধম্মা এতরহি কম্মৰট্টং, জাতিজরামরণাপদেসেন ৰিঞ্ঞাণাদীনং নিদ্দিট্ঠত্তা ইমে পঞ্চ ধম্মা আযতিং ৰিপাকৰট্টং. তে আকারতো ৰীসতিৰিধা হোন্তি. সঙ্খারৰিঞ্ঞাণানঞ্চেত্থ অন্তরা একো সন্ধি, ৰেদনাতণ্হানমন্তরা একো, ভৰজাতীনমন্তরা একোতি, ইতি ভগৰা এতং চতুসঙ্খেপং তিযদ্ধং ৰীসতাকারং তিসন্ধিং পটিচ্চসমুপ্পাদং সব্বাকারতো জানাতি পস্সতি অঞ্ঞাতি পটিৰিজ্ঝতি. তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং, পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা, তেন ৰুচ্চতি পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি. ইমিনা ধম্মট্ঠিতিঞাণেন ভগৰা তে ধম্মে যথাভূতং ঞত্ৰা তেসু নিব্বিন্দন্তো ৰিরজ্জন্তো ৰিমুচ্চন্তো ৰুত্তপ্পকারস্স ইমস্স সংসারচক্কস্স অরে হনি ৰিহনি ৰিদ্ধংসেসি. এৰম্পি অরানং হতত্তা অরহং.

অরা সংসারচক্কস্স, হতা ঞাণাসিনা যতো;

লোকনাথেন তেনেস, অরহন্তি পৰুচ্চতি.

১২৯. অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চ চীৰরাদিপচ্চযে অরহতি পূজাৰিসেসঞ্চ. তেনেৰ চ উপ্পন্নে তথাগতে যেকেচি মহেসক্খা দেৰমনুস্সা, ন তে অঞ্ঞত্থ পূজং করোন্তি. তথা হি ব্রহ্মা সহম্পতি সিনেরুমত্তেন রতনদামেন তথাগতং পূজেসি. যথাবলঞ্চ অঞ্ঞে দেৰা মনুস্সা চ বিম্বিসারকোসলরাজাদযো. পরিনিব্বুতম্পি চ ভগৰন্তং উদ্দিস্স ছন্নৰুতিকোটিধনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অসোকমহারাজা সকলজম্বুদীপে চতুরাসীতিৰিহারসহস্সানি পতিট্ঠাপেসি. কো পন ৰাদো অঞ্ঞেসং পূজাৰিসেসানন্তি পচ্চযাদীনং অরহত্তাপি অরহং.

পূজাৰিসেসং সহ পচ্চযেহি,

যস্মা অযং অরহতি লোকনাথো;

অত্থানুরূপং অরহন্তি লোকে,

তস্মা জিনো অরহতি নামমেতং.

১৩০. যথা চ লোকে যেকেচি পণ্ডিতমানিনো বালা অসিলোকভযেন রহো পাপং করোন্তি, এৰমেস ন কদাচি করোতীতি পাপকরণে রহাভাৰতোপি অরহং.

যস্মা নত্থি রহো নাম, পাপকম্মেসু তাদিনো;

রহাভাৰেন তেনেস, অরহং ইতি ৰিস্সুতো.

এৰং সব্বথাপি –

আরকত্তা হতত্তা চ, কিলেসারীন সো মুনি;

হতসংসারচক্কারো, পচ্চযাদীন চারহো;

ন রহো করোতি পাপানি, অরহং তেন ৰুচ্চতীতি.

১৩১. সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধো. তথাহি এস সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো, অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধো, পরিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পরিঞ্ঞেয্যতো, পহাতব্বে ধম্মে পহাতব্বতো, সচ্ছিকাতব্বে ধম্মে সচ্ছিকাতব্বতো, ভাৰেতব্বে ধম্মে ভাৰেতব্বতো. তেনেৰ চাহ –

অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৰেতব্বঞ্চ ভাৰিতং;

পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্রাহ্মণাতি. (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৬৩);

১৩২. অপিচ চক্খুং দুক্খসচ্চং, তস্স মূলকারণভাৰেন সমুট্ঠাপিকা পুরিমতণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৰত্তি নিরোধসচ্চং, নিরোধপজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চন্তি এৰং একেকপদুদ্ধারেনাপি সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো, এস নযো সোতঘানজিৰ্হাকাযমনেসু. এতেনেৰ নযেন রূপাদীনি ছ আযতনানি, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো ছৰিঞ্ঞাণকাযা, চক্খুসম্ফস্সাদযো ছ ফস্সা, চক্খুসম্ফস্সজাদযো ছ ৰেদনা, রূপসঞ্ঞাদযো ছ সঞ্ঞা, রূপসঞ্চেতনাদযো ছ চেতনা, রূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা, রূপৰিতক্কাদযো ছ ৰিতক্কা, রূপৰিচারাদযো ছ ৰিচারা, রূপক্খন্ধাদযো পঞ্চক্খন্ধা, দস কসিণানি, দস অনুস্সতিযো, উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাদিৰসেন দস সঞ্ঞা, কেসাদযো দ্ৰত্তিংসাকারা, দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো, কামভৰাদযো নৰ ভৰা, পঠমাদীনি চত্তারি ঝানানি, মেত্তাভাৰনাদযো চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা, চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো, পটিলোমতো জরামরণাদীনি, অনুলোমতো অৰিজ্জাদীনি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি চ যোজেতব্বানি.

তত্রাযং একপদযোজনা, জরামরণং দুক্খসচ্চং, জাতি সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সরণং নিরোধসচ্চং, নিরোধপজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চন্তি এৰমেকেকপদুদ্ধারেন সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো অনুবুদ্ধো পটিবুদ্ধো. তেন ৰুত্তং – ‘‘সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি.

১৩৩. ৰিজ্জাহি পন চরণেন চ সম্পন্নত্তা ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো. তত্থ ৰিজ্জাতি তিস্সোপি ৰিজ্জা অট্ঠপি ৰিজ্জা. তিস্সো ৰিজ্জা ভযভেরৰসুত্তে (ম. নি. ১.৫২ আদযো) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা, অট্ঠ অম্বট্ঠসুত্তে (দী. নি. ১.২৭৮ আদযো). তত্র হি ৰিপস্সনাঞাণেন মনোমযিদ্ধিযা চ সহ ছ অভিঞ্ঞা পরিগ্গহেত্ৰা অট্ঠ ৰিজ্জা ৰুত্তা. চরণন্তি সীলসংৰরো, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, জাগরিযানুযোগো, সত্ত সদ্ধম্মা, চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানীতি ইমে পন্নরস ধম্মা ৰেদিতব্বা. ইমেযেৰ হি পন্নরস ধম্মা যস্মা এতেহি চরতি অরিযসাৰকো গচ্ছতি অমতং দিসং, তস্মা চরণন্তি ৰুত্তা. যথাহ – ‘‘ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো সীলৰা হোতী’’তি (ম. নি. ২.২৪) সব্বং মজ্ঝিমপণ্ণাসকে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ভগৰা ইমাহি ৰিজ্জাহি ইমিনা চ চরণেন সমন্নাগতো. তেন ৰুচ্চতি ৰিজ্জাচরণসম্পন্নোতি.

তত্থ ৰিজ্জাসম্পদা ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতং পূরেত্ৰা ঠিতা. চরণসম্পদা মহাকারুণিকতং. সো সব্বঞ্ঞুতায সব্বসত্তানং অত্থানত্থং ঞত্ৰা মহাকারুণিকতায অনত্থং পরিৰজ্জেত্ৰা অত্থে নিযোজেতি. যথা তং ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো. তেনস্স সাৰকা সুপ্পটিপন্না হোন্তি, নো দুপ্পটিপন্না ৰিজ্জাচরণৰিপন্নানং সাৰকা অত্তন্তপাদযো ৰিয.

১৩৪. সোভনগমনত্তা, সুন্দরং ঠানং গতত্তা, সম্মা গতত্তা, সম্মা চ গদত্তা সুগতো. গমনম্পি হি গতন্তি ৰুচ্চতি. তঞ্চ ভগৰতো সোভনং পরিসুদ্ধমনৰজ্জং. কিং পন তন্তি? অরিযমগ্গো. তেন হেস গমনেন খেমং দিসং অসজ্জমানো গতোতি সোভনগমনত্তা সুগতো. সুন্দরঞ্চেস ঠানং গতো অমতং নিব্বানন্তি সুন্দরং ঠানং গতত্তাপি সুগতো. সম্মা চ গতো তেন তেন মগ্গেন পহীনে কিলেসে পুন অপচ্চাগচ্ছন্তো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো…পে… অরহত্তমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তি, সম্মা ৰা গতো দীপঙ্করপাদমূলতো পভুতি যাৰ বোধিমণ্ডা তাৰ সমতিংসপারমীপূরিকায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বলোকস্স হিতসুখমেৰ করোন্তো সস্সতং, উচ্ছেদং, কামসুখং, অত্তকিলমথন্তি ইমে চ অন্তে অনুপগচ্ছন্তো গতোতি সম্মা গতত্তাপি সুগতো. সম্মা চেস গদতি যুত্তট্ঠানে যুত্তমেৰ ৰাচং ভাসতীতি সম্মা গদত্তাপি সুগতো. তত্রিদং সাধকসুত্তং ‘‘যং তথাগতো ৰাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসঞ্হিতং, সা চ পরেসং অপ্পিযা অমনাপা, ন তং তথাগতো ৰাচং ভাসতি. যম্পি তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসঞ্হিতং, সা চ পরেসং অপ্পিযা অমনাপা, তম্পি তথাগতো ৰাচং ন ভাসতি. যঞ্চ খো তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসঞ্হিতং, সা চ পরেসং অপ্পিযা অমনাপা, তত্র কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৰাচায ৰেয্যাকরণায. যং তথাগতো ৰাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসঞ্হিতং, সা চ পরেসং পিযা মনাপা, ন তং তথাগতো ৰাচং ভাসতি. যম্পি তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসঞ্হিতং, সা চ পরেসং পিযা মনাপা, তম্পি তথাগতো ৰাচং ন ভাসতি. যঞ্চ খো তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসঞ্হিতং, সা চ পরেসং পিযা মনাপা, তত্র কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৰাচায ৰেয্যাকরণাযা’’তি (ম. নি. ২.৮৬). এৰং সম্মা গদত্তাপি সুগতোতি ৰেদিতব্বো.

১৩৫. সব্বথাপি ৰিদিতলোকত্তা পন লোকৰিদূ. সো হি ভগৰা সভাৰতো সমুদযতো নিরোধতো নিরোধূপাযতোতি সব্বথা লোকং অৰেদি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝি. যথাহ – ‘‘যত্থ খো, আৰুসো, ন জাযতি ন জীযতি ন মীযতি ন চৰতি ন উপপজ্জতি, নাহং তং গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং দট্ঠেয্যং পত্তেয্যন্তি ৰদামি, ন চাহং, আৰুসো, অপত্ৰাৰ লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিরিযং ৰদামি. অপি চাহং, আৰুসো, ইমস্মিঞ্ঞেৰ ব্যামমত্তে কল়েৰরে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞপেমি লোকসমুদযঞ্চ লোকনিরোধঞ্চ লোকনিরোধগামিনিঞ্চ পটিপদং.

গমনেন ন পত্তব্বো, লোকস্সন্তো কুদাচনং;

ন চ অপত্ৰা লোকন্তং, দুক্খা অত্থি পমোচনং.

তস্মা হৰে লোকৰিদূ সুমেধো,

লোকন্তগূ ৰূসিতব্রহ্মচরিযো;

লোকস্স অন্তং সমিতাৰি ঞত্ৰা,

নাসীসতি লোকমিমং পরঞ্চাতি. (সং. নি. ১.১০৭; অ. নি. ৪.৪৫);

১৩৬. অপিচ তযো লোকা সঙ্খারলোকো সত্তলোকো ওকাসলোকোতি. তত্থ একো লোকো সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকাতি (পটি. ম. ১.১১২) আগতট্ঠানে সঙ্খারলোকো ৰেদিতব্বো. সস্সতো লোকোতি ৰা অসস্সতো লোকোতি ৰাতি (দী. নি. ১.৪২১) আগতট্ঠানে সত্তলোকো.

যাৰতা চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তি, দিসা ভন্তি ৰিরোচমানা;

তাৰ সহস্সধা লোকো, এত্থ তে ৰত্ততী ৰসোতি. (ম. নি. ১.৫০৩) –

আগতট্ঠানে ওকাসলোকো. তম্পি ভগৰা সব্বথা অৰেদি. তথা হিস্স ‘‘একো লোকো সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা. দ্ৰে লোকা নামঞ্চ রূপঞ্চ. তযো লোকা তিস্সো ৰেদনা. চত্তারো লোকা চত্তারো আহারা. পঞ্চ লোকা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ছ লোকা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি. সত্ত লোকা সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. অট্ঠ লোকা অট্ঠ লোকধম্মা. নৰ লোকা নৰ সত্তাৰাসা. দস লোকা দসাযতনানি. দ্ৰাদস লোকা দ্ৰাদসাযতনানি. অট্ঠারস লোকা অট্ঠারস ধাতুযো’’তি (পটি. ম. ১.১১২) অযং সঙ্খারলোকোপি সব্বথা ৰিদিতো.

যস্মা পনেস সব্বেসম্পি সত্তানং আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চরিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পরজক্খে মহারজক্খে, তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে, স্ৰাকারে দ্ৰাকারে, সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে, ভব্বে অভব্বে সত্তে জানাতি. তস্মাস্স সত্তলোকোপি সব্বথা ৰিদিতো.

১৩৭. যথা চ সত্তলোকো, এৰং ওকাসলোকোপি. তথা হেস একং চক্কৰাল়ং আযামতো চ ৰিত্থারতো চ যোজনানং দ্ৰাদসসতসহস্সানি চতুতিংসসতানি চ পঞ্ঞাসঞ্চ যোজনানি. পরিক্খেপতো পন –

সব্বং সতসহস্সানি, ছত্তিংসপরিমণ্ডলং;

দস চেৰ সহস্সানি, অড্ঢুড্ঢানি সতানি চ.

তত্থ –

দুৰে সতসহস্সানি, চত্তারি নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৰসুন্ধরা.

তস্সাযেৰ সন্ধারকং –

চত্তারি সতসহস্সানি, অট্ঠেৰ নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, জলং ৰাতে পতিট্ঠিতং.

তস্সাপি সন্ধারকো –

নৰ সতসহস্সানি, মালুতো নভমুগ্গতো;

সট্ঠিঞ্চেৰ সহস্সানি, এসা লোকস্স সণ্ঠিতি.

এৰং সণ্ঠিতে চেত্থ যোজনানং –

চতুরাসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে;

অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, সিনেরু পব্বতুত্তমো.

ততো উপড্ঢুপড্ঢেন, পমাণেন যথাক্কমং;

অজ্ঝোগাল়্হুগ্গতা দিব্বা, নানারতনচিত্তিতা.

যুগন্ধরো ঈসধরো, করৰীকো সুদস্সনো;

নেমিন্ধরো ৰিনতকো, অস্সকণ্ণো গিরি ব্রহা.

এতে সত্ত মহাসেলা, সিনেরুস্স সমন্ততো;

মহারাজানমাৰাসা, দেৰযক্খনিসেৰিতা.

যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৰা পঞ্চ পব্বতো;

যোজনানং সহস্সানি, তীণি আযতৰিত্থতো.

চতুরাসীতিসহস্সেহি, কূটেহি পটিমণ্ডিতো;

তিপঞ্চযোজনক্খন্ধ-পরিক্খেপা নগৰ্হযা.

পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধ-সাখাযামা সমন্ততো;

সতযোজনৰিত্থিণ্ণা, তাৰদেৰ চ উগ্গতা;

জম্বূ যস্সানুভাৰেন, জম্বুদীপো পকাসিতো.

যঞ্চেতং জম্বুযা পমাণং, এতদেৰ অসুরানং চিত্রপাটলিযা, গরুল়ানং সিম্বলিরুক্খস্স, অপরগোযানে কদম্বস্স, উত্তরকুরূসু কপ্পরুক্খস্স, পুব্বৰিদেহে সিরীসস্স, তাৰতিংসেসু পারিচ্ছত্তকস্সাতি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘পাটলী সিম্বলী জম্বূ, দেৰানং পারিচ্ছত্তকো;

কদম্বো কপ্পরুক্খো চ, সিরীসেন ভৰতি সত্তমন্তি.

‘‘দ্ৰেঅসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে;

অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, চক্কৰাল়সিলুচ্চযো;

পরিক্খিপিত্ৰা তং সব্বং, লোকধাতুমযং ঠিতো’’তি.

তত্থ চন্দমণ্ডলং একূনপঞ্ঞাসযোজনং. সূরিযমণ্ডলং পঞ্ঞাসযোজনং. তাৰতিংসভৰনং দসসহস্সযোজনং. তথা অসুরভৰনং অৰীচিমহানিরযো জম্বুদীপো চ. অপরগোযানং সত্তসহস্সযোজনং. তথা পুব্বৰিদেহং. উত্তরকুরু অট্ঠসহস্সযোজনং. একমেকো চেত্থ মহাদীপো পঞ্চসতপঞ্চসতপরিত্তদীপপরিৰারো. তং সব্বম্পি একং চক্কৰাল়ং একা লোকধাতু. তদন্তরেসু লোকন্তরিকনিরযা.

এৰং অনন্তানি চক্কৰাল়ানি অনন্তা লোকধাতুযো ভগৰা অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন অৰেদি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝি. এৰমস্স ওকাসলোকোপি সব্বথা ৰিদিতো. এৰম্পি সব্বথা ৰিদিতলোকত্তা লোকৰিদূ.

১৩৮. অত্তনা পন গুণেহি ৰিসিট্ঠতরস্স কস্সচি অভাৰতো নত্থি এতস্স উত্তরোতি অনুত্তরো. তথা হেস সীলগুণেনাপি সব্বং লোকমভিভৰতি, সমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেনাপি. সীলগুণেনাপি অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো…পে… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেনাপি. যথাহ – ‘‘ন খো পনাহং সমনুপস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে…পে… সদেৰমনুস্সায পজায অত্তনা সীলসম্পন্নতর’’ন্তি ৰিত্থারো. এৰং অগ্গপসাদসুত্তাদীনি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) ‘‘ন মে আচরিযো অত্থী’’তিআদিকা (ম. নি. ১.২৮৫; মহাৰ. ১১) গাথাযো চ ৰিত্থারেতব্বা.

১৩৯. পুরিসদম্মে সারেতীতি পুরিসদম্মসারথি. দমেতি ৰিনেতীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ পুরিসদম্মাতি অদন্তা দমেতুং যুত্তা তিরচ্ছানপুরিসাপি মনুস্সপুরিসাপি অমনুস্সপুরিসাপি. তথা হি ভগৰতা তিরচ্ছানপুরিসাপি অপলালো নাগরাজা, চূল়োদরো, মহোদরো, অগ্গিসিখো, ধূমসিখো, অরৰাল়ো নাগরাজা, ধনপালকো হত্থীতি এৰমাদযো দমিতা নিব্বিসা কতা সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠাপিতা, মনুস্সপুরিসাপি সচ্চকনিগণ্ঠপুত্তঅম্বট্ঠমাণৰপোক্খরসাতি সোণদন্তকূটদন্তাদযো, অমনুস্সপুরিসাপি আল়ৰকসূচিলোমখরলোমযক্খসক্কদেৰরাজাদযো দমিতা ৰিনীতা ৰিচিত্রেহি ৰিনযনূপাযেহি. ‘‘অহং খো, কেসি, পুরিসদম্মে সণ্হেনপি ৰিনেমি, ফরুসেনপি ৰিনেমি, সণ্হফরুসেনপি ৰিনেমী’’তি (অ. নি. ৪.১১) ইদঞ্চেত্থ সুত্তং ৰিত্থারেতব্বং.

অপিচ ভগৰা ৰিসুদ্ধসীলাদীনং পঠমজ্ঝানাদীনি সোতাপন্নাদীনঞ্চ উত্তরি মগ্গপটিপদং আচিক্খন্তো দন্তেপি দমেতিযেৰ.

অথ ৰা অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথীতি একমেৰিদং অত্থপদং. ভগৰা হি তথা পুরিসদম্মে সারেতি, যথা একপল্লঙ্কেনেৰ নিসিন্না অট্ঠ দিসা অসজ্জমানা ধাৰন্তি. তস্মা অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথীতি ৰুচ্চতি. ‘‘হত্থিদমকেন, ভিক্খৰে, হত্থিদম্মো সারিতো একংযেৰ দিসং ধাৰতী’’তি ইদঞ্চেত্থ সুত্তং (ম. নি. ৩.৩১২) ৰিত্থারেতব্বং.

১৪০. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং অনুসাসতীতি সত্থা. অপিচ সত্থা ৰিযাতি সত্থা, ভগৰা সত্থৰাহো. যথা সত্থৰাহো সত্থে কন্তারং তারেতি চোরকন্তারং তারেতি ৰাল়কন্তারং তারেতি দুব্ভিক্খকন্তারং তারেতি নিরুদককন্তারং তারেতি উত্তারেতি নিত্তারেতি পতারেতি খেমন্তভূমিং সম্পাপেতি, এৰমেৰ ভগৰা সত্থা সত্থৰাহো সত্তে কন্তারং তারেতি, জাতিকন্তারং তারেতীতিআদিনা নিদ্দেসনযেনপেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. দেৰমনুস্সানন্তি দেৰানঞ্চ মনুস্সানঞ্চ. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন, ভব্বপুগ্গলপরিচ্ছেদৰসেন চেতং ৰুত্তং. ভগৰা পন তিরচ্ছানগতানম্পি অনুসাসনিপ্পদানেন সত্থাযেৰ. তেপি হি ভগৰতো ধম্মস্সৰনেন উপনিস্সযসম্পত্তিং পত্ৰা তায এৰ উপনিস্সযসম্পত্তিযা দুতিযে ৰা ততিযে ৰা অত্তভাৰে মগ্গফলভাগিনো হোন্তি. মণ্ডূকদেৰপুত্তাদযো চেত্থ নিদস্সনং.

ভগৰতি কির গগ্গরায পোক্খরণিযা তীরে চম্পানগরৰাসীনং ধম্মং দেসিযমানে একো মণ্ডূকো ভগৰতো সরে নিমিত্তং অগ্গহেসি, তং একো ৰচ্ছপালকো দণ্ডং ওলুব্ভ তিট্ঠন্তো সীসে সন্নিরুম্ভিত্ৰা অট্ঠাসি. সো তাৰদেৰ কালঙ্কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে দ্ৰাদসযোজনিকে কনকৰিমানে নিব্বত্তি. সুত্তপ্পবুদ্ধো ৰিয চ তত্থ অচ্ছরাসঙ্ঘপরিৰুতং অত্তানং দিস্ৰা ‘‘অরে অহম্পি নাম ইধ নিব্বত্তো, কিং নু খো কম্মমকাসি’’ন্তি আৰজ্জেন্তো ন অঞ্ঞং কিঞ্চি অদ্দস অঞ্ঞত্র ভগৰতো সরে নিমিত্তগ্গাহা. সো তাৰদেৰ সহ ৰিমানেন আগন্ত্ৰা ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দি. ভগৰা জানন্তোৰ পুচ্ছি –

‘‘কো মে ৰন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;

অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি.

মণ্ডূকোহং পুরে আসিং, উদকে ৰারিগোচরো;

তৰ ধম্মং সুণন্তস্স, অৰধি ৰচ্ছপালকোতি.

ভগৰা তস্স ধম্মং দেসেসি. চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. দেৰপুত্তোপি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায সিতং কত্ৰা পক্কমীতি.

১৪১. যং পন কিঞ্চি অত্থি ঞেয্যং নাম, সব্বস্সেৰ বুদ্ধত্তা ৰিমোক্খন্তিকঞ্ঞাণৰসেন বুদ্ধো. যস্মা ৰা চত্তারি সচ্চানি অত্তনাপি বুজ্ঝি, অঞ্ঞেপি সত্তে বোধেসি, তস্মা এৰমাদীহিপি কারণেহি বুদ্ধো. ইমস্স চ পনত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনত্থং ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তি এৰং পৰত্তো সব্বোপি নিদ্দেসনযো (মহানি. ১৯২) পটিসম্ভিদানযো (পটি. ম. ১.১৬২) ৰা ৰিত্থারেতব্বো.

১৪২. ভগৰাতি ইদং পনস্স গুণৰিসিট্ঠসব্বসত্তুত্তমগরুগারৰাধিৰচনং. তেনাহু পোরাণা –

‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তমং;

গরুগারৰযুত্তো সো, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.

চতুব্বিধং ৰা নামং আৰত্থিকং লিঙ্গিকং নেমিত্তিকং অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নং নাম লোকিযৰোহারেন যদিচ্ছকন্তি ৰুত্তং হোতি. তত্থ ৰচ্ছো দম্মো বলীবদ্দোতি এৰমাদি আৰত্থিকং. দণ্ডী ছত্তী সিখী করীতি এৰমাদি লিঙ্গিকং. তেৰিজ্জো ছল়ভিঞ্ঞোতি এৰমাদি নেমিত্তিকং. সিরিৰড্ঢকো ধনৰড্ঢকোতি এৰমাদি ৰচনত্থং অনপেক্খিত্ৰা পৰত্তং অধিচ্চসমুপ্পন্নং. ইদং পন ভগৰাতি নামং নেমিত্তিকং, ন মহামাযায, ন সুদ্ধোদনমহারাজেন, ন অসীতিযা ঞাতিসহস্সেহি কতং, ন সক্কসন্তুসিতাদীহি দেৰতাৰিসেসেহি. ৰুত্তম্পি চেতং ধম্মসেনাপতিনা ‘‘ভগৰাতি নেতং নামং মাতরা কতং…পে… ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং ভগৰা’’তি (মহানি. ৮৪).

১৪৩. যংগুণনেমিত্তিকঞ্চেতং নামং, তেসং গুণানং পকাসনত্থং ইমং গাথং ৰদন্তি –

‘‘ভগী ভজী ভাগি ৰিভত্তৰা ইতি,

অকাসি ভগ্গন্তি গরূতি ভাগ্যৰা;

বহূহি ঞাযেহি সুভাৰিতত্তনো,

ভৰন্তগো সো ভগৰাতি ৰুচ্চতী’’তি. –

নিদ্দেসে (মহানি. ৮৪) ৰুত্তনযেনেৰ চেত্থ তেসং তেসং পদানং অত্থো দট্ঠব্বো.

১৪৪. অযং পন অপরো নযো.

ভাগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;

ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততোতি.

তত্থ ৰণ্ণাগমো ৰণ্ণৰিপরিযযোতিআদিকং নিরুত্তিলক্খণং গহেত্ৰা সদ্দনযেন ৰা পিসোদরাদিপক্খেপলক্খণং গহেত্ৰা যস্মা লোকিযলোকুত্তরসুখাভিনিব্বত্তকং দানসীলাদিপারপ্পত্তং ভাগ্যমস্স অত্থি, তস্মা ভাগ্যৰাতি ৰত্তব্বে ভগৰাতি ৰুচ্চতীতি ঞাতব্বং.

যস্মা পন অহিরিকানোত্তপ্পকোধূপনাহমক্খপল়াসইস্সামচ্ছরিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসারম্ভমানাতিমানমদপমাদতণ্হাঅৰিজ্জা- তিৰিধাকুসলমূলদুচ্চরিতসংকিলেসমলৰিসমসঞ্ঞাৰিতক্কপপঞ্চচতুব্বিধৰিপরিযেস- আসৰগন্থওঘযোগঅগতিতণ্হুপ্পাদুপাদানপঞ্চচেতোখীলৰিনিবন্ধনীৰরণাভিনন্দনা- ছৰিৰাদমূলতণ্হাকাযসত্তানুসযঅট্ঠমিচ্ছত্তনৰতণ্হামূলকদসাকুসলকম্মপথদ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগত- অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতপ্পভেদসব্বদরথপরিল়াহকিলেসসতসহস্সানি, সঙ্খেপতো ৰা পঞ্চ কিলেসখন্ধঅভিসঙ্খারদেৰপুত্তমচ্চুমারে অভঞ্জি. তস্মা ভগ্গত্তা এতেসং পরিস্সযানং ভগ্গৰাতি ৰত্তব্বে ভগৰাতি ৰুচ্চতি. আহ চেত্থ –

‘‘ভগ্গরাগো ভগ্গদোসো, ভগ্গমোহো অনাসৰো;

ভগ্গাস্স পাপকা ধম্মা, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.

ভাগ্যৰতায চস্স সতপুঞ্ঞলক্খণধরস্স রূপকাযসম্পত্তি দীপিতা হোতি. ভগ্গদোসতায ধম্মকাযসম্পত্তি. তথা লোকিযসরিক্খকানং বহুমতভাৰো, গহট্ঠপব্বজিতেহি অভিগমনীযতা, অভিগতানঞ্চ নেসং কাযচিত্তদুক্খাপনযনে পটিবলভাৰো, আমিসদানধম্মদানেহি উপকারিতা, লোকিযলোকুত্তরসুখেহি চ সংযোজনসমত্থতা দীপিতা হোতি.

যস্মা চ লোকে ইস্সরিযধম্মযসসিরিকামপযত্তেসু ছসু ধম্মেসু ভগসদ্দো পৰত্ততি, পরমঞ্চস্স সকচিত্তে ইস্সরিযং, অণিমালঙ্ঘিমাদিকং ৰা লোকিযসম্মতং সব্বাকারপরিপূরং অত্থি. তথা লোকুত্তরো ধম্মো. লোকত্তযব্যাপকো যথাভুচ্চগুণাধিগতো অতিৰিয পরিসুদ্ধো যসো. রূপকাযদস্সনব্যাৰটজননযনপ্পসাদজননসমত্থা সব্বাকারপরিপূরা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গসিরী. যং যং এতেন ইচ্ছিতং পত্থিতং অত্তহিতং পরহিতং ৰা, তস্স তস্স তথেৰ অভিনিপ্ফন্নত্তা ইচ্ছিতত্থনিব্বত্তিসঞ্ঞিতো কামো. সব্বলোকগরুভাৰপ্পত্তিহেতুভূতো সম্মাৰাযামসঙ্খাতো পযত্তো চ অত্থি. তস্মা ইমেহি ভগেহি যুত্তত্তাপি ভগা অস্স সন্তীতি ইমিনা অত্থেন ভগৰাতি ৰুচ্চতি.

যস্মা পন কুসলাদীহি ভেদেহি সব্বধম্মে, খন্ধাযতনধাতুসচ্চইন্দ্রিযপটিচ্চসমুপ্পাদাদীহি ৰা কুসলাদিধম্মে, পীল়নসঙ্খতসন্তাপৰিপরিণামট্ঠেন ৰা দুক্খং অরিযসচ্চং, আযূহননিদানসংযোগপলিবোধট্ঠেন সমুদযং, নিস্সরণৰিৰেকাসঙ্খতঅমতট্ঠেন নিরোধং, নিয্যানিকহেতুদস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন মগ্গং ৰিভত্তৰা, ৰিভজিত্ৰা ৰিৰরিত্ৰা দেসিতৰাতি ৰুত্তং হোতি. তস্মা ৰিভত্তৰাতি ৰত্তব্বে ভগৰাতি ৰুচ্চতি.

যস্মা চ এস দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারে কাযচিত্তউপধিৰিৰেকে সুঞ্ঞতপ্পণিহিতানিমিত্তৰিমোক্খে অঞ্ঞে চ লোকিযলোকুত্তরে উত্তরিমনুস্সধম্মে ভজি সেৰি বহুলং অকাসি, তস্মা ভত্তৰাতি ৰত্তব্বে ভগৰাতি ৰুচ্চতি.

যস্মা পন তীসু ভৰেসু তণ্হাসঙ্খাতং গমনং অনেন ৰন্তং, তস্মা ভৰেসু ৰন্তগমনোতি ৰত্তব্বে ভৰসদ্দতো ভকারং গমনসদ্দতো গকারং ৰন্তসদ্দতো ৰকারঞ্চ দীঘং কত্ৰা আদায ভগৰাতি ৰুচ্চতি যথা লোকে মেহনস্স খস্স মালাতি ৰত্তব্বে মেখলাতি.

১৪৫. তস্সেৰং ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেন সো ভগৰা অরহং…পে… ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেন ভগৰাতি বুদ্ধগুণে অনুস্সরতো নেৰ তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপরিযুট্ঠিতং, ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি. উজুগতমেৰস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতমারব্ভ (অ. নি. ৬.১০). ইচ্চস্স এৰং রাগাদিপরিযুট্ঠানাভাৰেন ৰিক্খম্ভিতনীৰরণস্স কম্মট্ঠানাভিমুখতায উজুগতচিত্তস্স বুদ্ধগুণপোণা ৰিতক্কৰিচারা পৰত্তন্তি. বুদ্ধগুণে অনুৰিতক্কযতো অনুৰিচারযতো পীতি উপ্পজ্জতি. পীতিমনস্স পীতিপদট্ঠানায পস্সদ্ধিযা কাযচিত্তদরথা পটিপ্পস্সম্ভন্তি. পস্সদ্ধদরথস্স কাযিকম্পি চেতসিকম্পি সুখং উপ্পজ্জতি. সুখিনো বুদ্ধগুণারম্মণং হুত্ৰা চিত্তং সমাধিযতীতি অনুক্কমেন একক্খণে ঝানঙ্গানি উপ্পজ্জন্তি. বুদ্ধগুণানং পন গম্ভীরতায নানপ্পকারগুণানুস্সরণাধিমুত্ততায ৰা অপ্পনং অপ্পত্ৰা উপচারপ্পত্তমেৰ ঝানং হোতি. তদেতং বুদ্ধগুণানুস্সরণৰসেন উপ্পন্নত্তা বুদ্ধানুস্সতিচ্চেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.

ইমঞ্চ পন বুদ্ধানুস্সতিং অনুযুত্তো ভিক্খু সত্থরি সগারৰো হোতি সপ্পতিস্সো, সদ্ধাৰেপুল্লং সতিৰেপুল্লং পঞ্ঞাৰেপুল্লং পুঞ্ঞৰেপুল্লঞ্চ অধিগচ্ছতি, পীতিপামোজ্জবহুলো হোতি, ভযভেরৰসহো দুক্খাধিৰাসনসমত্থো, সত্থারা সংৰাসসঞ্ঞং পটিলভতি. বুদ্ধগুণানুস্সতিযা অজ্ঝাৰুত্থঞ্চস্স সরীরম্পি চেতিযঘরমিৰ পূজারহং হোতি. বুদ্ধভূমিযং চিত্তং নমতি. ৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুসমাযোগে চস্স সম্মুখা সত্থারং পস্সতো ৰিয হিরোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠাতি. উত্তরি অপ্পটিৰিজ্ঝন্তো পন সুগতিপরাযনো হোতি.

তস্মা হৰে অপ্পমাদং, কযিরাথ সুমেধসো;

এৰং মহানুভাৰায, বুদ্ধানুস্সতিযা সদাতি.

ইদং তাৰ বুদ্ধানুস্সতিযং ৰিত্থারকথামুখং.

২. ধম্মানুস্সতিকথা

১৪৬. ধম্মানুস্সতিং ভাৰেতুকামেনাপি রহোগতেন পটিসল্লীনেন ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো সন্দিট্ঠিকো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’’তি (অ. নি. ৬.১০) এৰং পরিযত্তিধম্মস্স চেৰ নৰৰিধস্স চ লোকুত্তরধম্মস্স গুণা অনুস্সরিতব্বা.

১৪৭. স্ৰাক্খাতোতি ইমস্মিং হি পদে পরিযত্তিধম্মোপি সঙ্গহং গচ্ছতি, ইতরেসু লোকুত্তরধম্মোৰ. তত্থ পরিযত্তিধম্মো তাৰ স্ৰাক্খাতো আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণত্তা সাত্থসব্যঞ্জনকেৰলপরিপুণ্ণপরিসুদ্ধব্রহ্মচরিযপ্পকাসনত্তা চ. যঞ্হি ভগৰা একগাথম্পি দেসেতি, সা সমন্তভদ্দকত্তা ধম্মস্স পঠমপাদেন আদিকল্যাণা, দুতিযততিযপাদেহি মজ্ঝেকল্যাণা, পচ্ছিমপাদেন পরিযোসানকল্যাণা. একানুসন্ধিকং সুত্তং নিদানেন আদিকল্যাণং, নিগমনেন পরিযোসানকল্যাণং, সেসেন মজ্ঝেকল্যাণং. নানানুসন্ধিকং সুত্তং পঠমানুসন্ধিনা আদিকল্যাণং, পচ্ছিমেন পরিযোসানকল্যাণং, সেসেহি মজ্ঝেকল্যাণং. অপিচ সনিদানসউপ্পত্তিকত্তা আদিকল্যাণং, ৰেনেয্যানং অনুরূপতো অত্থস্স অৰিপরীততায চ হেতুদাহরণযুত্ততো চ মজ্ঝেকল্যাণং, সোতূনং সদ্ধাপটিলাভজননেন নিগমনেন চ পরিযোসানকল্যাণং.

সকলোপি সাসনধম্মো অত্তনো অত্থভূতেন সীলেন আদিকল্যাণো, সমথৰিপস্সনামগ্গফলেহি মজ্ঝেকল্যাণো, নিব্বানেন পরিযোসানকল্যাণো. সীলসমাধীহি ৰা আদিকল্যাণো, ৰিপস্সনামগ্গেহি মজ্ঝেকল্যাণো, ফলনিব্বানেহি পরিযোসানকল্যাণো. বুদ্ধসুবোধিতায ৰা আদিকল্যাণো, ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণো, সঙ্ঘসুপ্পটিপ্পত্তিযা পরিযোসানকল্যাণো. তং সুত্ৰা তথত্থায পটিপন্নেন অধিগন্তব্বায অভিসম্বোধিযা ৰা আদিকল্যাণো, পচ্চেকবোধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, সাৰকবোধিযা পরিযোসানকল্যাণো.

সুয্যমানো চেস নীৰরণৰিক্খম্ভনতো সৰনেনপি কল্যাণমেৰ আৰহতীতি আদিকল্যাণো, পটিপজ্জিযমানো সমথৰিপস্সনাসুখাৰহনতো পটিপত্তিযাপি কল্যাণং আৰহতীতি মজ্ঝেকল্যাণো, তথাপটিপন্নো চ পটিপত্তিফলে নিট্ঠিতে তাদিভাৰাৰহনতো পটিপত্তিফলেনপি কল্যাণং আৰহতীতি পরিযোসানকল্যাণোতি এৰং আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণত্তা স্ৰাক্খাতো.

যং পনেস ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো সাসনব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ পকাসেতি নানানযেহি দীপেতি, তং যথানুরূপং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিঅত্থপদসমাযোগতো সাত্থং, অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. অত্থগম্ভীরতাপটিৰেধগম্ভীরতাহি সাত্থং, ধম্মগম্ভীরতাদেসনাগম্ভীরতাহি সব্যঞ্জনং. অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাৰিসযতো সাত্থং, ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাৰিসযতো সব্যঞ্জনং. পণ্ডিতৰেদনীযতো পরিক্খকজনপ্পসাদকন্তি সাত্থং, সদ্ধেয্যতো লোকিযজনপ্পসাদকন্তি সব্যঞ্জনং. গম্ভীরাধিপ্পাযতো সাত্থং, উত্তানপদতো সব্যঞ্জনং. উপনেতব্বস্স অভাৰতো সকলপরিপুণ্ণভাৰেন কেৰলপরিপুণ্ণং. অপনেতব্বস্স অভাৰতো নিদ্দোসভাৰেন পরিসুদ্ধং.

অপিচ পটিপত্তিযা অধিগমব্যত্তিতো সাত্থং, পরিযত্তিযা আগমব্যত্তিতো সব্যঞ্জনং, সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধযুত্ততো কেৰলপরিপুণ্ণং, নিরুপক্কিলেসতো নিত্তরণত্থায পৰত্তিতো লোকামিসনিরপেক্খতো চ পরিসুদ্ধন্তি এৰং সাত্থসব্যঞ্জনকেৰলপরিপুণ্ণপরিসুদ্ধব্রহ্মচরিযপ্পকাসনতো স্ৰাক্খাতো.

অত্থৰিপল্লাসাভাৰতো ৰা সুট্ঠু অক্খাতোতি স্ৰাক্খাতো. যথা হি অঞ্ঞতিত্থিযানং ধম্মস্স অত্থো ৰিপল্লাসমাপজ্জতি, অন্তরাযিকাতি ৰুত্তধম্মানং অন্তরাযিকত্তাভাৰতো, নিয্যানিকাতি ৰুত্তধম্মানং নিয্যানিকত্তাভাৰতো. তেন তে দুরক্খাতধম্মাযেৰ হোন্তি, ন তথা ভগৰতো ধম্মস্স অত্থো ৰিপল্লাসমাপজ্জতি. ইমে ধম্মা অন্তরাযিকা, ইমে ধম্মা নিয্যানিকাতি এৰং ৰুত্তধম্মানং তথাভাৰানতিক্কমনতোতি. এৰং তাৰ পরিযত্তিধম্মো স্ৰাক্খাতো.

লোকুত্তরধম্মো পন নিব্বানানুরূপায পটিপত্তিযা পটিপদানুরূপস্স চ নিব্বানস্স অক্খাতত্তা স্ৰাক্খাতো. যথাহ – ‘‘সুপঞ্ঞত্তা খো পন তেন ভগৰতা সাৰকানং নিব্বানগামিনী পটিপদা সংসন্দতি নিব্বানঞ্চ পটিপদা চ. সেয্যথাপি নাম গঙ্গোদকং যমুনোদকেন সংসন্দতি সমেতি, এৰমেৰ সুপঞ্ঞত্তা (দী. নি. ২.২৯৬) তেন ভগৰতা সাৰকানং নিব্বানগামিনী পটিপদা সংসন্দতি নিব্বানঞ্চ পটিপদা চা’’তি. অরিযমগ্গো চেত্থ অন্তদ্ৰযং অনুপগম্ম মজ্ঝিমা পটিপদাভূতোৰ ‘‘মজ্ঝিমা পটিপদা’’তি অক্খাতত্তা স্ৰাক্খাতো. সামঞ্ঞফলানি পটিপস্সদ্ধকিলেসানেৰ ‘‘পটিপস্সদ্ধকিলেসানী’’তি অক্খাতত্তা স্ৰাক্খাতানি. নিব্বানং সস্সতামততাণলেণাদিসভাৰমেৰ সস্সতাদিসভাৰৰসেন অক্খাতত্তা স্ৰাক্খাতন্তি এৰং লোকুত্তরধম্মোপি স্ৰাক্খাতো.

১৪৮. সন্দিট্ঠিকোতি এত্থ পন অরিযমগ্গো তাৰ অত্তনো সন্তানে রাগাদীনং অভাৰং করোন্তেন অরিযপুগ্গলেন সামং দট্ঠব্বোতি সন্দিট্ঠিকো. যথাহ –‘‘রত্তো খো, ব্রাহ্মণ, রাগেন অভিভূতো পরিযাদিণ্ণচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পরব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি. চেতসিকং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. রাগে পহীনে নেৰ অত্তব্যাবাধায চেতেতি, ন পরব্যাবাধায চেতেতি, ন উভযব্যাবাধায চেতেতি, ন চেতসিকং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. এৰম্পি খো, ব্রাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতী’’তি(অ. নি. ৩.৫৪). অপিচ নৰৰিধোপি লোকুত্তরধম্মো যেন যেন অধিগতো হোতি, তেন তেন পরসদ্ধায গন্তব্বতং হিত্ৰা পচ্চৰেক্খণঞাণেন সযং দট্ঠব্বোতি সন্দিট্ঠিকো. অথ ৰা পসত্থা দিট্ঠি সন্দিট্ঠি, সন্দিট্ঠিযা জযতীতি সন্দিট্ঠিকো. তথা হেত্থ অরিযমগ্গো সম্পযুত্তায, অরিযফলং কারণভূতায, নিব্বানং ৰিসযিভূতায সন্দিট্ঠিযা কিলেসে জযতি. তস্মা যথা রথেন জযতীতি রথিকো, এৰং নৰৰিধোপি লোকুত্তরধম্মো সন্দিট্ঠিযা জযতীতি সন্দিট্ঠিকো.

অথ ৰা দিট্ঠন্তি দস্সনং ৰুচ্চতি. দিট্ঠমেৰ সন্দিট্ঠং, দস্সনন্তি অত্থো. সন্দিট্ঠং অরহতীতি সন্দিট্ঠিকো. লোকুত্তরধম্মো হি ভাৰনাভিসমযৰসেন সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন চ দিস্সমানোযেৰ ৰট্টভযং নিৰত্তেতি. তস্মা যথা ৰত্থং অরহতীতি ৰত্থিকো, এৰং সন্দিট্ঠং অরহতীতি সন্দিট্ঠিকো.

১৪৯. অত্তনো ফলদানং সন্ধায নাস্স কালোতি অকালো. অকালোযেৰ অকালিকো. ন পঞ্চাহসত্তাহাদিভেদং কালং খেপেত্ৰা ফলং দেতি, অত্তনো পন পৰত্তিসমনন্তরমেৰ ফলদোতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা অত্তনো ফলদানে পকট্ঠো কালো পত্তো অস্সাতি কালিকো. কো সো? লোকিযো কুসলধম্মো. অযং পন সমনন্তরফলত্তা ন কালিকোতি অকালিকো. ইদং মগ্গমেৰ সন্ধায ৰুত্তং.

১৫০. ‘‘এহি পস্স ইমং ধম্ম’’ন্তি এৰং পৰত্তং এহিপস্সৰিধিং অরহতীতি এহিপস্সিকো. কস্মা পনেস তং ৰিধিং অরহতীতি? ৰিজ্জমানত্তা পরিসুদ্ধত্তা চ. রিত্তমুট্ঠিযং হি হিরঞ্ঞং ৰা সুৰণ্ণং ৰা অত্থীতি ৰত্ৰাপি ‘‘এহি পস্স ইম’’ন্তি ন সক্কা ৰত্তুং. কস্মা? অৰিজ্জমানত্তা. ৰিজ্জমানম্পি চ গূথং ৰা মুত্তং ৰা মনুঞ্ঞভাৰপ্পকাসনেন চিত্তসম্পহংসনত্থং ‘‘এহি পস্স ইম’’ন্তি ন সক্কা ৰত্তুং. অপিচ খো পন তিণেহি ৰা পণ্ণেহি ৰা পটিচ্ছাদেতব্বমেৰ হোতি. কস্মা? অপরিসুদ্ধত্তা. অযং পন নৰৰিধোপি লোকুত্তরধম্মো সভাৰতোৰ ৰিজ্জমানো ৰিগতৰলাহকে আকাসে সম্পুণ্ণচন্দমণ্ডলং ৰিয পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তজাতিমণি ৰিয চ পরিসুদ্ধো. তস্মা ৰিজ্জমানত্তা পরিসুদ্ধত্তা চ এহিপস্সৰিধিং অরহতীতি এহিপস্সিকো.

১৫১. উপনেতব্বোতি ওপনেয্যিকো. অযং পনেত্থ ৰিনিচ্ছযো, উপনযনং উপনযো, আদিত্তং চেলং ৰা সীসং ৰা অজ্ঝুপেক্খিত্ৰাপি ভাৰনাৰসেন অত্তনো চিত্তে উপনযনং অরহতীতি ওপনযিকো. ওপনযিকোৰ ওপনেয্যিকো. ইদং সঙ্খতে লোকুত্তরধম্মে যুজ্জতি. অসঙ্খতে পন অত্তনো চিত্তেন উপনযনং অরহতীতি ওপনেয্যিকো. সচ্ছিকিরিযাৰসেন অল্লীযনং অরহতীতি অত্থো.

অথ ৰা নিব্বানং উপনেতীতি অরিযমগ্গো উপনেয্যো. সচ্ছিকাতব্বতং উপনেতব্বোতি ফলনিব্বানধম্মো উপনেয্যো. উপনেয্যো এৰ ওপনেয্যিকো.

১৫২. পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহীতি সব্বেহিপি উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীহি ৰিঞ্ঞূহি অত্তনি অত্তনি ৰেদিতব্বো ‘‘ভাৰিতো মে মগ্গো, অধিগতং ফলং, সচ্ছিকতো নিরোধো’’তি. ন হি উপজ্ঝাযেন ভাৰিতেন মগ্গেন সদ্ধিৰিহারিকস্স কিলেসা পহীযন্তি, ন সো তস্স ফলসমাপত্তিযা ফাসুৰিহরতি, ন তেন সচ্ছিকতং নিব্বানং সচ্ছিকরোতি. তস্মা ন এস পরস্স সীসে আভরণং ৰিয দট্ঠব্বো, অত্তনো পন চিত্তেযেৰ দট্ঠব্বো, অনুভৰিতব্বো ৰিঞ্ঞূহীতি ৰুত্তং হোতি. বালানং পন অৰিসযো চেস.

অপিচ স্ৰাক্খাতো অযং ধম্মো. কস্মা? সন্দিট্ঠিকত্তা. সন্দিট্ঠিকো, অকালিকত্তা. অকালিকো, এহিপস্সিকত্তা. যো চ এহিপস্সিকো, সো নাম ওপনেয্যিকো হোতীতি.

১৫৩. তস্সেৰং স্ৰাক্খাততাদিভেদে ধম্মগুণে অনুস্সরতো নেৰ তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি. ন দোস…পে… ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি. উজুগতমেৰস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি ধম্মং আরব্ভাতি (অ. নি. ৬.১০) পুরিমনযেনেৰ ৰিক্খম্ভিতনীৰরণস্স একক্খণে ঝানঙ্গানি উপ্পজ্জন্তি. ধম্মগুণানং পন গম্ভীরতায নানপ্পকারগুণানুস্সরণাধিমুত্ততায ৰা অপ্পনং অপ্পত্ৰা উপচারপ্পত্তমেৰ ঝানং হোতি. তদেতং ধম্মগুণানুস্সরণৰসেন উপ্পন্নত্তা ধম্মানুস্সতিচ্চেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.

ইমঞ্চ পন ধম্মানুস্সতিং অনুযুত্তো ভিক্খু এৰং ওপনেয্যিকস্স ধম্মস্স দেসেতারং ইমিনাপঙ্গেন সমন্নাগতং সত্থারং নেৰ অতীতংসে সমনুপস্সামি, ন পনেতরহি অঞ্ঞত্র তেন ভগৰতাতি এৰং ধম্মগুণদস্সনেনেৰ সত্থরি সগারৰো হোতি সপ্পতিস্সো. ধম্মে গরুচিত্তীকারো সদ্ধাদিৰেপুল্লং অধিগচ্ছতি, পীতিপামোজ্জবহুলো হোতি, ভযভেরৰসহো, দুক্খাধিৰাসনসমত্থো, ধম্মেন সংৰাসসঞ্ঞং পটিলভতি, ধম্মগুণানুস্সতিযা অজ্ঝাৰুত্থঞ্চস্স সরীরম্পি চেতিযঘরমিৰ পূজারহং হোতি, অনুত্তরধম্মাধিগমায চিত্তং নমতি, ৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুসমাযোগে চস্স ধম্মসুধম্মতং সমনুস্সরতো হিরোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠাতি. উত্তরি অপ্পটিৰিজ্ঝন্তো পন সুগতিপরাযনো হোতি.

তস্মা হৰে অপ্পমাদং, কযিরাথ সুমেধসো;

এৰং মহানুভাৰায, ধম্মানুস্সতিযা সদাতি.

ইদং ধম্মানুস্সতিযং ৰিত্থারকথামুখং.