৮. অনুস্সতিকম্মট্ঠাননিদ্দেসো

মরণস্সতিকথা

১৬৭. ইদানি ইতো অনন্তরায মরণস্সতিযা ভাৰনানিদ্দেসো অনুপ্পত্তো. তত্থ মরণন্তি একভৰপরিযাপন্নস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদো. যং পনেতং অরহন্তানং ৰট্টদুক্খসমুচ্ছেদসঙ্খাতং সমুচ্ছেদমরণং, সঙ্খারানং খণভঙ্গসঙ্খাতং খণিকমরণং, রুক্খো মতো লোহং মতন্তিআদীসু সম্মুতিমরণঞ্চ, ন তং ইধ অধিপ্পেতং.

যম্পি চেতং অধিপ্পেতং, তং কালমরণং অকালমরণন্তি দুৰিধং হোতি. তত্থ কালমরণং পুঞ্ঞক্খযেন ৰা আযুক্খযেন ৰা উভযক্খযেন ৰা হোতি. অকালমরণং কম্মুপচ্ছেদককম্মৰসেন.

তত্থ যং ৰিজ্জমানাযপি আযুসন্তানজনকপচ্চযসম্পত্তিযা কেৰলং পটিসন্ধিজনকস্স কম্মস্স ৰিপক্কৰিপাকত্তা মরণং হোতি, ইদং পুঞ্ঞক্খযেন মরণং নাম. যং গতিকালাহারাদিসম্পত্তিযা অভাৰেন অজ্জতনকালপুরিসানং ৰিয ৰস্সসতমত্তপরিমাণস্স আযুনো খযৰসেন মরণং হোতি, ইদং আযুক্খযেন মরণং নাম. যং পন দূসীমারকলাবুরাজাদীনং ৰিয তঙ্খণঞ্ঞেৰ ঠানাচাৰনসমত্থেন কম্মুনা উপচ্ছিন্নসন্তানানং, পুরিমকম্মৰসেন ৰা সত্থহরণাদীহি উপক্কমেহি উপচ্ছিজ্জমানসন্তানানং মরণং হোতি, ইদং অকালমরণং নাম. তং সব্বম্পি ৰুত্তপ্পকারেন জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদেন সঙ্গহিতং. ইতি জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদসঙ্খাতস্স মরণস্স সরণং মরণস্সতি.

১৬৮. তং ভাৰেতুকামেন রহোগতেন পটিসল্লীনেন ‘‘মরণং ভৰিস্সতি, জীৰিতিন্দ্রিযং উপচ্ছিজ্জিস্সতী’’তি ৰা, ‘‘মরণং মরণ’’ন্তি ৰা যোনিসো মনসিকারো পৰত্তেতব্বো. অযোনিসো পৰত্তযতো হি ইট্ঠজনমরণানুস্সরণে সোকো উপ্পজ্জতি ৰিজাতমাতুযা পিযপুত্তমরণানুস্সরণে ৰিয. অনিট্ঠজনমরণানুস্সরণে পামোজ্জং উপ্পজ্জতি ৰেরীনং ৰেরিমরণানুস্সরণে ৰিয. মজ্ঝত্তজনমরণানুস্সরণে সংৰেগো ন উপ্পজ্জতি মতকল়েৰরদস্সনে ছৰডাহকস্স ৰিয. অত্তনো মরণানুস্সরণে সন্তাসো উপ্পজ্জতি উক্খিত্তাসিকং ৰধকং দিস্ৰা ভীরুকজাতিকস্স ৰিয. তদেতং সব্বম্পি সতিসংৰেগঞাণৰিরহতো হোতি. তস্মা তত্থ তত্থ হতমতসত্তে ওলোকেত্ৰা দিট্ঠপুব্বসম্পত্তীনং সত্তানং মতানং মরণং আৰজ্জেত্ৰা সতিঞ্চ সংৰেগঞ্চ ঞাণঞ্চ যোজেত্ৰা ‘‘মরণং ভৰিস্সতী’’তিআদিনা নযেন মনসিকারো পৰত্তেতব্বো. এৰং পৰত্তেন্তো হি যোনিসো পৰত্তেতি, উপাযেন পৰত্তেতীতি অত্থো. এৰং পৰত্তযতোযেৰ হি একচ্চস্স নীৰরণানি ৰিক্খম্ভন্তি, মরণারম্মণা সতি সণ্ঠাতি, উপচারপ্পত্তমেৰ কম্মট্ঠানং হোতি.

১৬৯. যস্স পন এত্তাৰতা ন হোতি, তেন ৰধকপচ্চুপট্ঠানতো, সম্পত্তিৰিপত্তিতো, উপসংহরণতো, কাযবহুসাধারণতো, আযুদুব্বলতো, অনিমিত্ততো, অদ্ধানপরিচ্ছেদতো, খণপরিত্ততোতি ইমেহি অট্ঠহাকারেহি মরণং অনুস্সরিতব্বং.

তত্থ ৰধকপচ্চুপট্ঠানতোতি ৰধকস্স ৰিয পচ্চুপট্ঠানতো. যথা হি ইমস্স সীসং ছিন্দিস্সামীতি অসিং গহেত্ৰা গীৰায চারযমানো ৰধকো পচ্চুপট্ঠিতোৰ হোতি, এৰং মরণম্পি পচ্চুপট্ঠিতমেৰাতি অনুস্সরিতব্বং. কস্মা? সহ জাতিযা আগততো, জীৰিতহরণতো চ. যথা হি অহিচ্ছত্তকমকুল়ং মত্থকেন পংসুং গহেত্ৰাৰ উগ্গচ্ছতি, এৰং সত্তা জরামরণং গহেত্ৰাৰ নিব্বত্তন্তি. তথা হি নেসং পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পাদানন্তরমেৰ জরং পত্ৰা পব্বতসিখরতো পতিতসিলা ৰিয ভিজ্জতি সদ্ধিং সম্পযুত্তখন্ধেহি. এৰং খণিকমরণং তাৰ সহ জাতিযা আগতং. জাতস্স পন অৰস্সং মরণতো ইধাধিপ্পেতমরণম্পি সহ জাতিযা আগতং. তস্মা এস সত্তো জাতকালতো পট্ঠায যথা নাম উট্ঠিতো সূরিযো অত্থাভিমুখো গচ্ছতেৰ, গতগতট্ঠানতো ঈসকম্পি ন নিৰত্ততি. যথা ৰা নদী পব্বতেয্যা সীঘসোতা হারহারিনী সন্দতেৰ ৰত্ততেৰ ঈসকম্পি ন নিৰত্ততি, এৰং ঈসকম্পি অনিৰত্তমানো মরণাভিমুখোৰ যাতি. তেন ৰুত্তং –

‘‘যমেকরত্তিং পঠমং, গব্ভে ৰসতি মাণৰো;

অব্ভুট্ঠিতোৰ সো যাতি, স গচ্ছং ন নিৰত্ততী’’তি. (জা. ১.১৫.৩৬৩);

এৰং গচ্ছতো চস্স গিম্হাভিতত্তানং কুন্নদীনং খযো ৰিয, পাতো আপোরসানুগতবন্ধনানং দুমপ্ফলানং পতনং ৰিয, মুগ্গরাভিতাল়িতানং মত্তিকভাজনানং ভেদো ৰিয, সূরিযরস্মিসম্ফুট্ঠানং উস্সাৰবিন্দূনং ৰিদ্ধংসনং ৰিয চ মরণমেৰ আসন্নং হোতি. তেনাহ –

‘‘অচ্চযন্তি অহোরত্তা, জীৰিতমুপরুজ্ঝতি;

আযু খীযতি মচ্চানং, কুন্নদীনংৰ ওদকং. (সং. নি. ১.১৪৬);

‘‘ফলানমিৰ পক্কানং, পাতো পপততো ভযং;

এৰং জাতান মচ্চানং, নিচ্চং মরণতো ভযং.

‘‘যথাপি কুম্ভকারস্স, কতং মত্তিকভাজনং;

খুদ্দকঞ্চ মহন্তঞ্চ, যং পক্কং যঞ্চ আমকং;

সব্বং ভেদনপরিযন্তং, এৰং মচ্চান জীৰিতং’. (সু. নি. ৫৮১-৫৮২);

‘‘উস্সাৰোৰ তিণগ্গম্হি, সূরিযুগ্গমনং পতি;

এৰমাযু মনুস্সানং, মা মং অম্ম নিৰারযা’’তি. (জা. ১.১১.৭৯);

এৰং উক্খিত্তাসিকো ৰধকো ৰিয সহ জাতিযা আগতং পনেতং মরণং গীৰায অসিং চারযমানো সো ৰধকো ৰিয জীৰিতং হরতিযেৰ, ন অহরিত্ৰা নিৰত্ততি. তস্মা সহ জাতিযা আগততো, জীৰিতহরণতো চ উক্খিত্তাসিকো ৰধকো ৰিয মরণম্পি পচ্চুপট্ঠিতমেৰাতি এৰং ৰধকপচ্চুপট্ঠানতো মরণং অনুস্সরিতব্বং.

১৭০. সম্পত্তিৰিপত্তিতোতি ইধ সম্পত্তি নাম তাৰদেৰ সোভতি, যাৰ নং ৰিপত্তি নাভিভৰতি, ন চ সা সম্পত্তি নাম অত্থি, যা ৰিপত্তিং অতিক্কম্ম তিট্ঠেয্য. তথা হি –

‘‘সকলং মেদিনিং ভুত্ৰা, দত্ৰা কোটিসতং সুখী;

অড্ঢামলকমত্তস্স, অন্তে ইস্সরতং গতো.

‘‘তেনেৰ দেহবন্ধেন, পুঞ্ঞম্হি খযমাগতে;

মরণাভিমুখো সোপি, অসোকো সোকমাগতো’’তি.

অপিচ সব্বং আরোগ্যং ব্যাধিপরিযোসানং, সব্বং যোব্বনং জরাপরিযোসানং, সব্বং জীৰিতং মরণপরিযোসানং, সব্বোযেৰ লোকসন্নিৰাসো জাতিযা অনুগতো, জরায অনুসটো, ব্যাধিনা অভিভূতো, মরণেন অব্ভাহতো. তেনাহ –

‘‘যথাপি সেলা ৰিপুলা, নভং আহচ্চ পব্বতা;

সমন্তা অনুপরিযেয্যুং, নিপ্পোথেন্তা চতুদ্দিসা.

‘‘এৰং জরা চ মচ্চু চ, অধিৰত্তন্তি পাণিনে;

খত্তিযে ব্রাহ্মণে ৰেস্সে, সুদ্দে চণ্ডালপুক্কুসে;

ন কিঞ্চি পরিৰজ্জেতি, সব্বমেৰাভিমদ্দতি.

‘‘ন তত্থ হত্থীনং ভূমি, ন রথানং ন পত্তিযা;

ন চাপি মন্তযুদ্ধেন, সক্কা জেতুং ধনেন ৰা’’তি. (সং. নি. ১.১৩৬);

এৰং জীৰিতসম্পত্তিযা মরণৰিপত্তিপরিযোসানতং ৰৰত্থপেন্তেন সম্পত্তিৰিপত্তিতো মরণং অনুস্সরিতব্বং.

১৭১. উপসংহরণতোতি পরেহি সদ্ধিং অত্তনো উপসংহরণতো. তত্থ সত্তহাকারেহি উপসংহরণতো মরণং অনুস্সরিতব্বং, যসমহত্ততো, পুঞ্ঞমহত্ততো, থামমহত্ততো, ইদ্ধিমহত্ততো, পঞ্ঞামহত্ততো, পচ্চেকবুদ্ধতো, সম্মাসম্বুদ্ধতোতি. কথং? ইদং মরণং নাম মহাযসানং মহাপরিৰারানং সম্পন্নধনৰাহনানং মহাসম্মতমন্ধাতুমহাসুদস্সন দল়্হনেমি নিমিপ্পভুতীনম্পি উপরি নিরাসঙ্কমেৰ পতিতং, কিমঙ্গং পন ময্হং উপরি ন পতিস্সতি?

মহাযসা রাজৰরা, মহাসম্মতআদযো;

তেপি মচ্চুৰসং পত্তা, মাদিসেসু কথাৰ কাতি.

এৰং তাৰ যসমহত্ততো অনুস্সরিতব্বং.

কথং পুঞ্ঞমহত্ততো?

জোতিকো জটিলো উগ্গো, মেণ্ডকো অথ পুণ্ণকো;

এতে চঞ্ঞে চ যে লোকে, মহাপুঞ্ঞাতি ৰিস্সুতা;

সব্বে মরণমাপন্না, মাদিসেসু কথাৰ কাতি.

এৰং পুঞ্ঞমহত্ততো অনুস্সরিতব্বং.

কথং থামমহত্ততো?

ৰাসুদেৰো বলদেৰো, ভীমসেনো যুধিট্ঠিলো;

চানুরো যো মহামল্লো, অন্তকস্স ৰসং গতা.

এৰং থামবলূপেতা, ইতি লোকম্হি ৰিস্সুতা;

এতেপি মরণং যাতা, মাদিসেসু কথাৰ কাতি.

এৰং থামমহত্ততো অনুস্সরিতব্বং.

কথং ইদ্ধিমহত্ততো?

পাদঙ্গুট্ঠকমত্তেন, ৰেজযন্তমকম্পযি;

যো নামিদ্ধিমতং সেট্ঠো, দুতিযো অগ্গসাৰকো.

সোপি মচ্চুমুখং ঘোরং, মিগো সীহমুখং ৰিয;

পৰিট্ঠো সহ ইদ্ধীহি, মাদিসেসু কথাৰ কাতি.

এৰং ইদ্ধিমহত্ততো অনুস্সরিতব্বং.

কথং পঞ্ঞামহত্ততো?

লোকনাথং ঠপেত্ৰান, যে চঞ্ঞে অত্থি পাণিনো;

পঞ্ঞায সারিপুত্তস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং.

এৰং নাম মহাপঞ্ঞো, পঠমো অগ্গসাৰকো;

মরণস্স ৰসং পত্তো, মাদিসেসু কথাৰ কাতি.

এৰং পঞ্ঞামহত্ততো অনুস্সরিতব্বং.

কথং পচ্চেকবুদ্ধতো? যেপি তে অত্তনো ঞাণৰীরিযবলেন সব্বকিলেসসত্তুনিম্মথনং কত্ৰা পচ্চেকবোধিং পত্তা খগ্গৰিসাণকপ্পা সযম্ভুনো, তেপি মরণতো ন মুত্তা, কুতো পনাহং মুচ্চিস্সামীতি.

তং তং নিমিত্তমাগম্ম, ৰীমংসন্তা মহেসযো;

সযম্ভুঞ্ঞাণতেজেন, যে পত্তা আসৰক্খযং.

একচরিযনিৰাসেন, খগ্গসিঙ্গসমূপমা;

তেপি নাতিগতা মচ্চুং, মাদিসেসু কথাৰ কাতি.

এৰং পচ্চেকবুদ্ধতো অনুস্সরিতব্বং.

কথং সম্মাসম্বুদ্ধতো? যোপি সো ভগৰা অসীতিঅনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতদ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণৰিচিত্ররূপকাযো সব্বাকারপরিসুদ্ধসীলক্খন্ধাদিগুণরতনসমিদ্ধধম্মকাযো যসমহত্তপুঞ্ঞমহত্তথামমহত্তইদ্ধিমহত্তপঞ্ঞামহত্তানং পারং গতো অসমো অসমসমো অপ্পটিপুগ্গলো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো, সোপি সলিলৰুট্ঠিনিপাতেন মহাঅগ্গিক্খন্ধো ৰিয মরণৰুট্ঠিনিপাতেন ঠানসো ৰূপসন্তো.

এৰং মহানুভাৰস্স, যং নামেতং মহেসিনো;

ন ভযেন ন লজ্জায, মরণং ৰসমাগতং.

নিল্লজ্জং ৰীতসারজ্জং, সব্বসত্তাভিমদ্দনং;

তযিদং মাদিসং সত্তং, কথং নাভিভৰিস্সতীতি.

এৰং সম্মাসম্বুদ্ধতো অনুস্সরিতব্বং.

তস্সেৰং যসমহত্ততাদিসম্পন্নেহি পরেহি সদ্ধিং মরণসামঞ্ঞতায অত্তানং উপসংহরিত্ৰা তেসং ৰিয সত্তৰিসেসানং ময্হম্পি মরণং ভৰিস্সতীতি অনুস্সরতো উপচারপ্পত্তং কম্মট্ঠানং হোতীতি. এৰং উপসংহরণতো মরণং অনুস্সরিতব্বং.

১৭২. কাযবহুসাধারণতোতি অযং কাযো বহুসাধারণো. অসীতিযা তাৰ কিমিকুলানং সাধারণো, তত্থ ছৰিনিস্সিতা পাণা ছৰিং খাদন্তি, চম্মনিস্সিতা চম্মং খাদন্তি, মংসনিস্সিতা মংসং খাদন্তি, ন্হারুনিস্সিতা ন্হারুং খাদন্তি, অট্ঠিনিস্সিতা অট্ঠিং খাদন্তি, মিঞ্জনিস্সিতা মিঞ্জং খাদন্তি. তত্থেৰ জাযন্তি জীযন্তি মীযন্তি, উচ্চারপস্সাৰং করোন্তি. কাযোৰ নেসং সূতিঘরঞ্চেৰ গিলানসালা চ সুসানঞ্চ ৰচ্চকুটি চ পস্সাৰদোণিকা চ. স্ৰাযং তেসম্পি কিমিকুলানং পকোপেন মরণং নিগচ্ছতিযেৰ. যথা চ অসীতিযা কিমিকুলানং, এৰং অজ্ঝত্তিকানংযেৰ অনেকসতানং রোগানং বাহিরানঞ্চ অহিৰিচ্ছিকাদীনং মরণস্স পচ্চযানং সাধারণো.

যথা হি চতুমহাপথে ঠপিতে লক্খম্হি সব্বদিসাহি আগতা সরসত্তিতোমরপাসাণাদযো নিপতন্তি, এৰং কাযেপি সব্বুপদ্দৰা নিপতন্তি. স্ৰাযং তেসম্পি উপদ্দৰানং নিপাতেন মরণং নিগচ্ছতিযেৰ. তেনাহ ভগৰা – ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু দিৰসে নিক্খন্তে রত্তিযা পটিহিতায ইতি পটিসঞ্চিক্খতি, বহুকা খো মে পচ্চযা মরণস্স, অহি ৰা মং ডংসেয্য, ৰিচ্ছিকো ৰা মং ডংসেয্য, সতপদী ৰা মং ডংসেয্য, তেন মে অস্স কালঙ্কিরিযা, সো মমস্স অন্তরাযো, উপক্খলিত্ৰা ৰা পপতেয্যং, ভত্তং ৰা মে ভুত্তং ব্যাপজ্জেয্য, পিত্তং ৰা মে কুপ্পেয্য, সেম্হং ৰা মে কুপ্পেয্য, সত্থকা ৰা মে ৰাতা কুপ্পেয্যুং, তেন মে অস্স কালঙ্কিরিযা, সো মমস্স অন্তরাযো’’তি. এৰং (অ. নি. ৬.২০) কাযবহুসাধারণতো মরণং অনুস্সরিতব্বং.

১৭৩. আযুদুব্বলতোতি আযু নামেতং অবলং দুব্বলং. তথা হি সত্তানং জীৰিতং অস্সাসপস্সাসূপনিবদ্ধঞ্চেৰ ইরিযাপথূপনিবদ্ধঞ্চ সীতুণ্হূপনিবদ্ধঞ্চ মহাভূতূপনিবদ্ধঞ্চ আহারূপনিবদ্ধঞ্চ. তদেতং অস্সাসপস্সাসানং সমৰুত্তিতং লভমানমেৰ পৰত্ততি. বহি নিক্খন্তনাসিকৰাতে পন অন্তো অপৰিসন্তে, পৰিট্ঠে ৰা অনিক্খমন্তে মতো নাম হোতি. চতুন্নং ইরিযাপথানম্পি সমৰুত্তিতং লভমানমেৰ পৰত্ততি. অঞ্ঞতরঞ্ঞতরস্স পন অধিমত্ততায আযুসঙ্খারা উপচ্ছিজ্জন্তি. সীতুণ্হানম্পি সমৰুত্তিতং লভমানমেৰ পৰত্ততি. অতিসীতেন পন অতিউণ্হেন ৰা অভিভূতস্স ৰিপজ্জতি. মহাভূতানম্পি সমৰুত্তিতং লভমানমেৰ পৰত্ততি. পথৰীধাতুযা পন আপোধাতুআদীনং ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরস্স পকোপেন বলসম্পন্নোপি পুগ্গলো পত্থদ্ধকাযো ৰা অতিসারাদিৰসেন কিলিন্নপূতিকাযো ৰা মহাডাহপরেতো ৰা সম্ভিজ্জমানসন্ধিবন্ধনো ৰা হুত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপুণাতি. কবল়ীকারাহারম্পি যুত্তকালে লভন্তস্সেৰ জীৰিতং পৰত্ততি, আহারং অলভমানস্স পন পরিক্খযং গচ্ছতীতি. এৰং আযুদুব্বলতো মরণং অনুস্সরিতব্বং.

১৭৪. অনিমিত্ততোতি অৰৰত্থানতো, পরিচ্ছেদাভাৰতোতি অত্থো. সত্তানং হি –

জীৰিতং ব্যাধি কালো চ, দেহনিক্খেপনং গতি;

পঞ্চেতে জীৰলোকস্মিং, অনিমিত্তা ন নাযরে.

তত্থ জীৰিতং তাৰ ‘‘এত্তকমেৰ জীৰিতব্বং, ন ইতো পর’’ন্তি ৰৰত্থানাভাৰতো অনিমিত্তং. কললকালেপি হি সত্তা মরন্তি, অব্বুদপেসিঘনমাসিকদ্ৰেমাসতেমাসচতুমাসপঞ্চমাসদসমাসকালেপি. কুচ্ছিতো নিক্খন্তসমযেপি. ততো পরং ৰস্সসতস্স অন্তোপি বহিপি মরন্তিযেৰ. ব্যাধিপি ‘‘ইমিনাৰ ব্যাধিনা সত্তা মরন্তি, নাঞ্ঞেনা’’তি ৰৰত্থানাভাৰতো অনিমিত্তো. চক্খুরোগেনাপি হি সত্তা মরন্তি, সোতরোগাদীনং অঞ্ঞতরেনাপি. কালোপি ‘‘ইমস্মিংযেৰ কালে মরিতব্বং, নাঞ্ঞস্মি’’ন্তি এৰং ৰৰত্থানাভাৰতো অনিমিত্তো. পুব্বণ্হেপি হি সত্তা মরন্তি, মজ্ঝন্হিকাদীনং অঞ্ঞতরস্মিম্পি. দেহনিক্খেপনম্পি ‘‘ইধেৰ মীযমানানং দেহেন পতিতব্বং, নাঞ্ঞত্রা’’তি এৰং ৰৰত্থানাভাৰতো অনিমিত্তং. অন্তোগামে জাতানং হি বহিগামেপি অত্তভাৰো পততি. বহিগামে জাতানম্পি অন্তোগামে. তথা থলজানং ৰা জলে, জলজানং ৰা থলেতি অনেকপ্পকারতো ৰিত্থারেতব্বং. গতিপি ‘‘ইতো চুতেন ইধ নিব্বত্তিতব্ব’’ন্তি এৰং ৰৰত্থানাভাৰতো অনিমিত্তা. দেৰলোকতো হি চুতা মনুস্সেসুপি নিব্বত্তন্তি, মনুস্সলোকতো চুতা দেৰলোকাদীনম্পি যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তীতি এৰং যন্তযুত্তগোণো ৰিয গতিপঞ্চকে লোকো সম্পরিৰত্ততীতি এৰং অনিমিত্ততো মরণং অনুস্সরিতব্বং.

১৭৫. অদ্ধানপরিচ্ছেদতোতি মনুস্সানং জীৰিতস্স নাম এতরহি পরিত্তো অদ্ধা. যো চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসতং, অপ্পং ৰা ভিয্যো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘অপ্পমিদং, ভিক্খৰে, মনুস্সানং আযু, গমনীযো সম্পরাযো, কত্তব্বং কুসলং, চরিতব্বং ব্রহ্মচরিযং, নত্থি জাতস্স অমরণং. যো, ভিক্খৰে, চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসতং, অপ্পং ৰা ভিয্যোতি.

অপ্পমাযুমনুস্সানং, হীল়েয্য নং সুপোরিসো;

চরেয্যাদিত্তসীসোৰ, নত্থি মচ্চুস্স নাগমোতি. (সং. নি. ১.১৪৫);

অপরম্পি আহ – ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, অরকো নাম সত্থা অহোসী’’তি সব্বম্পি সত্তহি উপমাহি অলঙ্কতং সুত্তং ৰিত্থারেতব্বং.

অপরম্পি আহ – ‘‘যোচাযং, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং মরণস্সতিং ভাৰেতি, অহো ৰতাহং রত্তিন্দিৰং জীৰেয্যং, ভগৰতো সাসনং মনসিকরেয্যং, বহুং ৰত মে কতং অস্সাতি. যোচাযং, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং মরণস্সতিং ভাৰেতি, অহো ৰতাহং দিৰসং জীৰেয্যং, ভগৰতো সাসনং মনসিকরেয্যং, বহুং ৰত মে কতং অস্সাতি. যো চাযং, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং মরণস্সতিং ভাৰেতি, অহো ৰতাহং তদন্তরং জীৰেয্যং, যদন্তরং একং পিণ্ডপাতং ভুঞ্জামি, ভগৰতো সাসনং মনসিকরেয্যং, বহুং ৰত মে কতং অস্সাতি. যো চাযং, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং মরণস্সতিং ভাৰেতি, অহো ৰতাহং তদন্তরং জীৰেয্যং, যদন্তরং চত্তারো পঞ্চ আলোপে সঙ্খাদিত্ৰা অজ্ঝোহরামি, ভগৰতো সাসনং মনসিকরেয্যং, বহুং ৰত মে কতং অস্সাতি. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, ভিক্খূ পমত্তা ৰিহরন্তি, দন্ধং মরণস্সতিং ভাৰেন্তি আসৰানং খযায. যো চ খ্ৰাযং, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং মরণস্সতিং ভাৰেতি, অহো ৰতাহং তদন্তরং জীৰেয্যং, যদন্তরং একং আলোপং সঙ্খাদিত্ৰা অজ্ঝোহরামি, ভগৰতো সাসনং মনসিকরেয্যং, বহুং ৰত মে কতং অস্সাতি. যো চাযং, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং মরণস্সতিং ভাৰেতি, অহো ৰতাহং তদন্তরং জীৰেয্যং, যদন্তরং অস্সসিত্ৰা ৰা পস্সসামি, পস্সসিত্ৰা ৰা অস্সসামি, ভগৰতো সাসনং মনসিকরেয্যং, বহুং ৰত মে কতং অস্সাতি. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, ভিক্খূ অপ্পমত্তা ৰিহরন্তি, তিক্খং মরণস্সতিং ভাৰেন্তি আসৰানং খযাযা’’তি (অ. নি. ৬.১৯). এৰং চতুপঞ্চালোপসঙ্খাদনমত্তং অৰিস্সাসিযো পরিত্তো জীৰিতস্স অদ্ধাতি এৰং অদ্ধানপরিচ্ছেদতো মরণং অনুস্সরিতব্বং.

১৭৬. খণপরিত্ততোতি পরমত্থতো হি অতিপরিত্তো সত্তানং জীৰিতক্খণো একচিত্তপ্পৰত্তিমত্তোযেৰ. যথা নাম রথচক্কং পৰত্তমানম্পি একেনেৰ নেমিপ্পদেসেন পৰত্ততি, তিট্ঠমানম্পি একেনেৰ তিট্ঠতি, এৰমেৰ একচিত্তক্খণিকং সত্তানং জীৰিতং. তস্মিং চিত্তে নিরুদ্ধমত্তে সত্তো নিরুদ্ধোতি ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘অতীতে চিত্তক্খণে জীৰিত্থ, ন জীৰতি, ন জীৰিস্সতি. অনাগতে চিত্তক্খণে ন জীৰিত্থ, ন জীৰতি, জীৰিস্সতি. পচ্চুপ্পন্নে চিত্তক্খণে ন জীৰিত্থ, জীৰতি, ন জীৰিস্সতি.

‘‘জীৰিতং অত্তভাৰো চ, সুখদুক্খা চ কেৰলা;

একচিত্তসমাযুত্তা, লহু সো ৰত্ততে খণো.

‘‘যে নিরুদ্ধা মরন্তস্স, তিট্ঠমানস্স ৰা ইধ;

সব্বেপি সদিসা খন্ধা, গতা অপ্পটিসন্ধিকা.

‘‘অনিব্বত্তেন ন জাতো, পচ্চুপ্পন্নেন জীৰতি;

চিত্তভঙ্গা মতো লোকো, পঞ্ঞত্তি পরমত্থিযা’’তি. (মহানি. ৩৯);

এৰং খণপরিত্ততো মরণং অনুস্সরিতব্বং.

১৭৭. ইতি ইমেসং অট্ঠন্নং আকারানং অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন অনুস্সরতোপি পুনপ্পুনং মনসিকারৰসেন চিত্তং আসেৰনং লভতি, মরণারম্মণা সতি সন্তিট্ঠতি, নীৰরণানি ৰিক্খম্ভন্তি, ঝানঙ্গানি পাতুভৰন্তি. সভাৰধম্মত্তা পন সংৰেজনীযত্তা চ আরম্মণস্স অপ্পনং অপ্পত্ৰা উপচারপ্পত্তমেৰ ঝানং হোতি. লোকুত্তরজ্ঝানং পন দুতিযচতুত্থানি চ আরুপ্পজ্ঝানানি সভাৰধম্মেপি ভাৰনাৰিসেসেন অপ্পনং পাপুণন্তি. ৰিসুদ্ধিভাৰনানুক্কমৰসেন হি লোকুত্তরং অপ্পনং পাপুণাতি. আরম্মণাতিক্কমভাৰনাৰসেন আরুপ্পং. অপ্পনাপত্তস্সেৰ হি ঝানস্স আরম্মণসমতিক্কমনমত্তং তত্থ হোতি. ইধ পন তদুভযম্পি নত্থি. তস্মা উপচারপ্পত্তমেৰ ঝানং হোতি. তদেতং মরণস্সতিবলেন উপ্পন্নত্তা মরণস্সতিচ্চেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.

ইমঞ্চ পন মরণস্সতিং অনুযুত্তো ভিক্খু সততং অপ্পমত্তো হোতি, সব্বভৰেসু অনভিরতিসঞ্ঞং পটিলভতি, জীৰিতনিকন্তিং জহাতি, পাপগরহী হোতি, অসন্নিধিবহুলো পরিক্খারেসু ৰিগতমলমচ্ছেরো, অনিচ্চসঞ্ঞা চস্স পরিচযং গচ্ছতি, তদনুসারেনেৰ দুক্খসঞ্ঞা অনত্তসঞ্ঞা চ উপট্ঠাতি. যথা অভাৰিতমরণা সত্তা সহসা ৰাল়মিগযক্খসপ্পচোরৰধকাভিভূতা ৰিয মরণসমযে ভযং সন্তাসং সম্মোহং আপজ্জন্তি, এৰং অনাপজ্জিত্ৰা অভযো অসম্মূল়্হো কালং করোতি. সচে দিট্ঠেৰ ধম্মে অমতং নারাধেতি, কাযস্স ভেদা সুগতিপরাযনো হোতি.

তস্মা হৰে অপ্পমাদং, কযিরাথ সুমেধসো;

এৰং মহানুভাৰায, মরণস্সতিযা সদাতি.

ইদং মরণস্সতিযং ৰিত্থারকথামুখং.

কাযগতাসতিকথা

১৭৮. ইদানি যং তং অঞ্ঞত্র বুদ্ধুপ্পাদা অপ্পৰত্তপুব্বং সব্বতিত্থিযানং অৰিসযভূতং তেসু তেসু সুত্তন্তেসু ‘‘একধম্মো, ভিক্খৰে, ভাৰিতো বহুলীকতো মহতো সংৰেগায সংৰত্ততি. মহতো অত্থায সংৰত্ততি. মহতো যোগক্খেমায সংৰত্ততি. মহতো সতিসম্পজঞ্ঞায সংৰত্ততি. ঞাণদস্সনপটিলাভায সংৰত্ততি. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারায সংৰত্ততি. ৰিজ্জাৰিমুত্তিফলসচ্ছিকিরিযায সংৰত্ততি. কতমো একধম্মো? কাযগতা সতি… (অ. নি. ১.৫৬৩ আদযো). অমতং তে, ভিক্খৰে, পরিভুঞ্জন্তি, যে কাযগতাসতিং পরিভুঞ্জন্তি. অমতং তে, ভিক্খৰে, ন পরিভুঞ্জন্তি, যে কাযগতাসতিং ন পরিভুঞ্জন্তি. অমতং তেসং, ভিক্খৰে, পরিভুত্তং… অপরিভুত্তং… পরিহীনং… অপরিহীনং… ৰিরদ্ধং… অৰিরদ্ধং, যেসং কাযগতাসতি আরদ্ধাতি (অ. নি. ১.৬০৩) এৰং ভগৰতা অনেকেহি আকারেহি পসংসিত্ৰা ‘‘কথং ভাৰিতা, ভিক্খৰে, কাযগতাসতি কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.১৫৪) নযেন আনাপানপব্বং, ইরিযাপথপব্বং, চতুসম্পজঞ্ঞপব্বং, পটিক্কূলমনসিকারপব্বং, ধাতুমনসিকারপব্বং, নৰসিৰথিকপব্বানীতি ইমেসং চুদ্দসন্নং পব্বানং ৰসেন কাযগতাসতিকম্মট্ঠানং নিদ্দিট্ঠং, তস্স ভাৰনানিদ্দেসো অনুপ্পত্তো.

তত্থ যস্মা ইরিযাপথপব্বং চতুসম্পজঞ্ঞপব্বং ধাতুমনসিকারপব্বন্তি ইমানি তীণি ৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্তানি. নৰ সিৰথিকপব্বানি ৰিপস্সনাঞাণেসুযেৰ আদীনৰানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তানি. যাপি চেত্থ উদ্ধুমাতকাদীসু সমাধিভাৰনা ইজ্ঝেয্য, সা অসুভনিদ্দেসে পকাসিতাযেৰ. আনাপানপব্বং পন পটিক্কূলমনসিকারপব্বঞ্চ ইমানেৰেত্থ দ্ৰে সমাধিৰসেন ৰুত্তানি. তেসু আনাপানপব্বং আনাপানস্সতিৰসেন ৰিসুং কম্মট্ঠানংযেৰ. যং পনেতং ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইমমেৰ কাযং উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপরিযন্তং পূরং নানপ্পকারস্স অসুচিনো পচ্চৰেক্খতি. অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা লোমা…পে… মুত্ত’’ন্তি (ম. নি. ৩.১৫৪) এৰং মত্থলুঙ্গং অট্ঠিমিঞ্জেন সঙ্গহেত্ৰা পটিক্কূলমনসিকারৰসেন দেসিতং দ্ৰত্তিংসাকারকম্মট্ঠানং, ইদমিধ কাযগতাসতীতি অধিপ্পেতং.

১৭৯. তত্থাযং পাল়িৰণ্ণনাপুব্বঙ্গমো ভাৰনানিদ্দেসো. ইমমেৰ কাযন্তি ইমং চতুমহাভূতিকং পূতিকাযং. উদ্ধং পাদতলাতি পাদতলতো উপরি. অধো কেসমত্থকাতি কেসগ্গতো হেট্ঠা. তচপরিযন্তন্তি তিরিযং তচপরিচ্ছিন্নং. পূরং নানপ্পকারস্স অসুচিনো পচ্চৰেক্খতীতি নানপ্পকারকেসাদিঅসুচিভরিতো অযং কাযোতি পস্সতি. কথং? অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা…পে… মুত্তন্তি.

তত্থ অত্থীতি সংৰিজ্জন্তি. ইমস্মিন্তি য্ৰাযং উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপরিযন্তো পূরো নানপ্পকারস্স অসুচিনোতি ৰুচ্চতি, তস্মিং. কাযেতি সরীরে. সরীরং হি অসুচিসঞ্চযতো কুচ্ছিতানং কেসাদীনঞ্চেৰ চক্খুরোগাদীনঞ্চ রোগসতানং আযভূততো কাযোতি ৰুচ্চতি. কেসা লোমাতি এতে কেসাদযো দ্ৰত্তিংসাকারা. তত্থ অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা, অত্থি ইমস্মিং কাযে লোমাতি এৰং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো.

ইমস্মিং হি পাদতলা পট্ঠায উপরি, কেসমত্থকা পট্ঠায হেট্ঠা, তচতো পট্ঠায পরিতোতি এত্তকে ব্যামমত্তে কল়েৰরে সব্বাকারেনপি ৰিচিনন্তো ন কোচি কিঞ্চি মুত্তং ৰা মণিং ৰা ৰেল়ুরিযং ৰা অগরুং ৰা কুঙ্কুমং ৰা কপ্পূরং ৰা ৰাসচুণ্ণাদিং ৰা অণুমত্তম্পি সুচিভাৰং পস্সতি, অথ খো পরমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছং অসিরিকদস্সনং নানপ্পকারং কেসলোমাদিভেদং অসুচিংযেৰ পস্সতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা লোমা…পে… মুত্ত’’ন্তি. অযমেত্থ পদসম্বন্ধতো ৰণ্ণনা.

১৮০. ইমং পন কম্মট্ঠানং ভাৰেতুকামেন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন ৰুত্তপ্পকারং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ইদং কম্মট্ঠানং গহেতব্বং. তেনাপিস্স কম্মট্ঠানং কথেন্তেন সত্তধা উগ্গহকোসল্লং দসধা চ মনসিকারকোসল্লং আচিক্খিতব্বং. তত্থ ৰচসা মনসা ৰণ্ণতো সণ্ঠানতো দিসতো ওকাসতো পরিচ্ছেদতোতি এৰং সত্তধা উগ্গহকোসল্লং আচিক্খিতব্বং.

ইমস্মিং হি পটিক্কূলমনসিকারকম্মট্ঠানে যোপি তিপিটকো হোতি, তেনাপি মনসিকারকালে পঠমং ৰাচায সজ্ঝাযো কাতব্বো. একচ্চস্স হি সজ্ঝাযং করোন্তস্সেৰ কম্মট্ঠানং পাকটং হোতি মলযৰাসী মহাদেৰত্থেরস্স সন্তিকে উগ্গহিতকম্মট্ঠানানং দ্ৰিন্নং থেরানং ৰিয. থেরো কির তেহি কম্মট্ঠানং যাচিতো চত্তারো মাসে ইমংযেৰ সজ্ঝাযং করোথাতি দ্ৰত্তিংসাকারপাল়িং অদাসি. তে কিঞ্চাপি নেসং দ্ৰে তযো নিকাযা পগুণা, পদক্খিণগ্গাহিতায পন চত্তারো মাসে দ্ৰত্তিংসাকারং সজ্ঝাযন্তাৰ সোতাপন্না অহেসুং. তস্মা কম্মট্ঠানং কথেন্তেন আচরিযেন অন্তেৰাসিকো ৰত্তব্বো ‘‘পঠমং তাৰ ৰাচায সজ্ঝাযং করোহী’’তি.

করোন্তেন চ তচপঞ্চকাদীনি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অনুলোমপটিলোমৰসেন সজ্ঝাযো কাতব্বো. কেসা লোমা নখা দন্তা তচোতি হি ৰত্ৰা পুন পটিলোমতো তচো দন্তা নখা লোমা কেসাতি ৰত্তব্বং.

তদনন্তরং ৰক্কপঞ্চকে মংসং ন্হারু অট্ঠি অট্ঠিমিঞ্জং ৰক্কন্তি ৰত্ৰা পুন পটিলোমতো ৰক্কং অট্ঠিমিঞ্জং অট্ঠি ন্হারু মংসং, তচো দন্তা নখা লোমা কেসাতি ৰত্তব্বং.

ততো পপ্ফাসপঞ্চকে হদযং যকনং কিলোমকং পিহকং পপ্ফাসন্তি ৰত্ৰা পুন পটিলোমতো পপ্ফাসং পিহকং কিলোমকং যকনং হদযং, ৰক্কং অট্ঠিমিঞ্জং অট্ঠি ন্হারু মংসং, তচো দন্তা নখা লোমা কেসাতি ৰত্তব্বং.

ততো মত্থলুঙ্গপঞ্চকে অন্তং অন্তগুণং উদরিযং করীসং মত্থলুঙ্গন্তি ৰত্ৰা পুন পটিলোমতো মত্থলুঙ্গং করীসং উদরিযং অন্তগুণং অন্তং, পপ্ফাসং পিহকং কিলোমকং যকনং হদযং, ৰক্কং অট্ঠিমিঞ্জং অট্ঠি ন্হারু মংসং, তচো দন্তা নখা লোমা কেসাতি ৰত্তব্বং.

ততো মেদছক্কে পিত্তং সেম্হং পুব্বো লোহিতং সেদো মেদোতি ৰত্ৰা পুন পটিলোমতো মেদো সেদো লোহিতং পুব্বো সেম্হং পিত্তং, মত্থলুঙ্গং করীসং উদরিযং অন্তগুণং অন্তং, পপ্ফাসং পিহকং কিলোমকং যকনং হদযং, ৰক্কং অট্ঠিমিঞ্জং অট্ঠি ন্হারু মংসং, তচো দন্তা নখা লোমা কেসাতি ৰত্তব্বং.

ততো মুত্তছক্কে অস্সু ৰসা খেল়ো সিঙ্ঘাণিকা লসিকা মুত্তন্তি ৰত্ৰা পুন পটিলোমতো মুত্তং লসিকা সিঙ্ঘাণিকা খেল়ো ৰসা অস্সু, মেদো সেদো লোহিতং পুব্বো সেম্হং পিত্তং, মত্থলুঙ্গং করীসং উদরিযং অন্তগুণং অন্তং, পপ্ফাসং পিহকং কিলোমকং যকনং হদযং, ৰক্কং অট্ঠিমিঞ্জং অট্ঠি ন্হারু মংসং, তচো দন্তা নখা লোমা কেসাতি ৰত্তব্বং.

এৰং কালসতং কালসহস্সং কালসতসহস্সম্পি ৰাচায সজ্ঝাযো কাতব্বো. ৰচসা সজ্ঝাযেন হি কম্মট্ঠানতন্তি পগুণা হোতি, ন ইতো চিতো চ চিত্তং ৰিধাৰতি. কোট্ঠাসা পাকটা হোন্তি, হত্থসঙ্খলিকা ৰিয ৰতিপাদপন্তি ৰিয চ খাযন্তি.

যথা পন ৰচসা, তথেৰ মনসাপি সজ্ঝাযো কাতব্বো. ৰচসা সজ্ঝাযো হি মনসা সজ্ঝাযস্স পচ্চযো হোতি. মনসা সজ্ঝাযো লক্খণপটিৰেধস্স পচ্চযো হোতি.

ৰণ্ণতোতি কেসাদীনং ৰণ্ণো ৰৰত্থপেতব্বো.

সণ্ঠানতোতি তেসঞ্ঞেৰ সণ্ঠানং ৰৰত্থপেতব্বং.

দিসতোতি ইমস্মিং হি সরীরে নাভিতো উদ্ধং উপরিমদিসা, অধো হেট্ঠিমদিসা, তস্মা অযং কোট্ঠাসো ইমিস্সা নাম দিসাযাতি দিসা ৰৰত্থপেতব্বা.

ওকাসতোতি অযং কোট্ঠাসো ইমস্মিং নাম ওকাসে পতিট্ঠিতোতি এৰং তস্স তস্স ওকাসো ৰৰত্থপেতব্বো.

পরিচ্ছেদতোতি সভাগপরিচ্ছেদো ৰিসভাগপরিচ্ছেদোতি দ্ৰে পরিচ্ছেদা. তত্থ অযং কোট্ঠাসো হেট্ঠা চ উপরি চ তিরিযঞ্চ ইমিনা নাম পরিচ্ছিন্নোতি এৰং সভাগপরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. কেসা ন লোমা, লোমাপি ন কেসাতি এৰং অমিস্সকতাৰসেন ৰিসভাগপরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো.

এৰং সত্তধা উগ্গহকোসল্লং আচিক্খন্তেন পন ইদং কম্মট্ঠানং অসুকস্মিং সুত্তে পটিক্কূলৰসেন কথিতং, অসুকস্মিং ধাতুৰসেনাতি ঞত্ৰা আচিক্খিতব্বং. ইদঞ্হি মহাসতিপট্ঠানে (দী. নি. ২.৩৭৭) পটিক্কূলৰসেনেৰ কথিতং. মহাহত্থিপদোপম(ম. নি. ১.৩০০ আদযো) মহারাহুলোৰাদ(ম. নি. ২.১১৩ আদযো) ধাতুৰিভঙ্গেসু(ম. নি. ৩.৩৪২ আদযো) ধাতুৰসেন কথিতং. কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৩) পন যস্স ৰণ্ণতো উপট্ঠাতি, তং সন্ধায চত্তারি ঝানানি ৰিভত্তানি. তত্থ ধাতুৰসেন কথিতং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং হোতি. পটিক্কূলৰসেন কথিতং সমথকম্মট্ঠানং. তদেতং ইধ সমথকম্মট্ঠানমেৰাতি.

১৮১. এৰং সত্তধা উগ্গহকোসল্লং আচিক্খিত্ৰা অনুপুব্বতো, নাতিসীঘতো, নাতিসণিকতো, ৰিক্খেপপটিবাহনতো, পণ্ণত্তিসমতিক্কমনতো, অনুপুব্বমুঞ্চনতো, অপ্পনাতো, তযো চ সুত্তন্তাতি এৰং দসধা মনসিকারকোসল্লং আচিক্খিতব্বং. তত্থ অনুপুব্বতোতি ইদঞ্হি সজ্ঝাযকরণতো পট্ঠায অনুপটিপাটিযা মনসিকাতব্বং, ন একন্তরিকায. একন্তরিকায হি মনসিকরোন্তো যথা নাম অকুসলো পুরিসো দ্ৰত্তিংসপদং নিস্সেণিং একন্তরিকায আরোহন্তো কিলন্তকাযো পততি, ন আরোহনং সম্পাদেতি, এৰমেৰ ভাৰনাসম্পত্তিৰসেন অধিগন্তব্বস্স অস্সাদস্স অনধিগমা কিলন্তচিত্তো পততি, ন ভাৰনং সম্পাদেতি.

অনুপুব্বতো মনসিকরোন্তেনাপি চ নাতিসীঘতো মনসিকাতব্বং. অতিসীঘতো মনসিকরোতো হি যথা নাম তিযোজনমগ্গং পটিপজ্জিত্ৰা ওক্কমনৰিস্সজ্জনং অসল্লক্খেত্ৰা সীঘেন জৰেন সতক্খত্তুম্পি গমনাগমনং করোতো পুরিসস্স কিঞ্চাপি অদ্ধানং পরিক্খযং গচ্ছতি, অথ খো পুচ্ছিত্ৰাৰ গন্তব্বং হোতি, এৰমেৰ কেৰলং কম্মট্ঠানং পরিযোসানং পাপুণাতি, অৰিভূতং পন হোতি, ন ৰিসেসং আৰহতি, তস্মা নাতিসীঘতো মনসিকাতব্বং.

যথা চ নাতিসীঘতো, এৰং নাতিসণিকতোপি. অতিসণিকতো মনসিকরোতো হি যথা নাম তদহেৰ তিযোজনমগ্গং গন্তুকামস্স পুরিসস্স অন্তরামগ্গে রুক্খপব্বততল়াকাদীসু ৰিলম্বমানস্স মগ্গো পরিক্খযং ন গচ্ছতি, দ্ৰীহতীহেন পরিযোসাপেতব্বো হোতি, এৰমেৰ কম্মট্ঠানং পরিযোসানং ন গচ্ছতি, ৰিসেসাধিগমস্স পচ্চযো ন হোতি.

ৰিক্খেপপটিবাহনতোতি কম্মট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে চেতসো ৰিক্খেপো পটিবাহিতব্বো. অপ্পটিবাহতো হি যথা নাম একপদিকং পপাতমগ্গং পটিপন্নস্স পুরিসস্স অক্কমনপদং অসল্লক্খেত্ৰা ইতো চিতো চ ৰিলোকযতো পদৰারো ৰিরজ্ঝতি, ততো সতপোরিসে পপাতে পতিতব্বং হোতি, এৰমেৰ বহিদ্ধা ৰিক্খেপে সতি কম্মট্ঠানং পরিহাযতি পরিধংসতি. তস্মা ৰিক্খেপপটিবাহনতো মনসিকাতব্বং.

পণ্ণত্তিসমতিক্কমনতোতি যাযং কেসা লোমাতিআদিকা পণ্ণত্তি, তং অতিক্কমিত্ৰা পটিক্কূলন্তি চিত্তং ঠপেতব্বং. যথা হি উদকদুল্লভকালে মনুস্সা অরঞ্ঞে উদপানং দিস্ৰা তত্থ তালপণ্ণাদিকং কিঞ্চিদেৰ সঞ্ঞাণং বন্ধিত্ৰা তেন সঞ্ঞাণেন আগন্ত্ৰা ন্হাযন্তি চেৰ পিৰন্তি চ. যদা পন নেসং অভিণ্হসঞ্চারেন আগতাগতপদং পাকটং হোতি, তদা সঞ্ঞাণেন কিচ্চং ন হোতি, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে গন্ত্ৰা ন্হাযন্তি চেৰ পিৰন্তি চ, এৰমেৰ পুব্বভাগে কেসা লোমাতিপণ্ণত্তিৰসেন মনসিকরোতো পটিক্কূলভাৰো পাকটো হোতি. অথ কেসা লোমাতিপণ্ণত্তিং সমতিক্কমিত্ৰা পটিক্কূলভাৰেযেৰ চিত্তং ঠপেতব্বং.

অনুপুব্বমুঞ্চনতোতি যো যো কোট্ঠাসো ন উপট্ঠাতি, তং তং মুঞ্চন্তেন অনুপুব্বমুঞ্চনতো মনসিকাতব্বং. আদিকম্মিকস্স হি কেসাতি মনসিকরোতো মনসিকারো গন্ত্ৰা মুত্তন্তি ইমং পরিযোসানকোট্ঠাসমেৰ আহচ্চ তিট্ঠতি. মুত্তন্তি চ মনসিকরোতো মনসিকারো গন্ত্ৰা কেসাতি ইমং আদিকোট্ঠাসমেৰ আহচ্চ তিট্ঠতি. অথস্স মনসিকরোতো মনসিকরোতো কেচি কোট্ঠাসা উপট্ঠহন্তি, কেচি ন উপট্ঠহন্তি. তেন যে যে উপট্ঠহন্তি, তেসু তেসু তাৰ কম্মং কাতব্বং. যাৰ দ্ৰীসু উপট্ঠিতেসু তেসম্পি একো সুট্ঠুতরং উপট্ঠহতি, এৰং উপট্ঠিতং পন তমেৰ পুনপ্পুনং মনসিকরোন্তেন অপ্পনা উপ্পাদেতব্বা.

তত্রাযং উপমা – যথা হি দ্ৰত্তিংসতালকে তালৰনে ৰসন্তং মক্কটং গহেতুকামো লুদ্দো আদিম্হি ঠিততালস্স পণ্ণং সরেন ৰিজ্ঝিত্ৰা উক্কুট্ঠিং করেয্য, অথ খো সো মক্কটো পটিপাটিযা তস্মিং তস্মিং তালে পতিত্ৰা পরিযন্ততালমেৰ গচ্ছেয্য, তত্থপি গন্ত্ৰা লুদ্দেন তথেৰ কতে পুন তেনেৰ নযেন আদিতালং আগচ্ছেয্য, সো এৰং পুনপ্পুনং পরিপাতিযমানো উক্কুট্ঠুক্কুট্ঠিট্ঠানেযেৰ উট্ঠহিত্ৰা অনুক্কমেন একস্মিং তালে নিপতিত্ৰা তস্স ৰেমজ্ঝে মকুল়তালপণ্ণসূচিং দল়্হং গহেত্ৰা ৰিজ্ঝিযমানোপি ন উট্ঠহেয্য, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

তত্রিদং ওপম্মসংসন্দনং – যথা হি তালৰনে দ্ৰত্তিংসতালা, এৰং ইমস্মিং কাযে দ্ৰত্তিংসকোট্ঠাসা. মক্কটো ৰিয চিত্তং. লুদ্দো ৰিয যোগাৰচরো. মক্কটস্স দ্ৰত্তিংসতালকে তালৰনে নিৰাসো ৰিয যোগিনো চিত্তস্স দ্ৰত্তিংসকোট্ঠাসকে কাযে আরম্মণৰসেন অনুসঞ্চরণং. লুদ্দেন আদিম্হি ঠিততালস্স পণ্ণং সরেন ৰিজ্ঝিত্ৰা উক্কুট্ঠিযা কতায মক্কটস্স তস্মিং তস্মিং তালে পতিত্ৰা পরিযন্ততালগমনং ৰিয যোগিনো কেসাতি মনসিকারে আরদ্ধে পটিপাটিযা গন্ত্ৰা পরিযোসানকোট্ঠাসেযেৰ চিত্তস্স সণ্ঠানং. পুন পচ্চাগমনেপি এসেৰ নযো. পুনপ্পুনং পরিপাতিযমানস্স মক্কটস্স উক্কুট্ঠুক্কুট্ঠিট্ঠানে উট্ঠানং ৰিয পুনপ্পুনং মনসিকরোতো কেসুচি কেসুচি উপট্ঠিতেসু অনুপট্ঠহন্তে ৰিস্সজ্জেত্ৰা উপট্ঠিতেসু পরিকম্মকরণং. অনুক্কমেন একস্মিং তালে নিপতিত্ৰা তস্স মজ্ঝে মকুল়তালপণ্ণসূচিং দল়্হং গহেত্ৰা ৰিজ্ঝিযমানস্সপি অনুট্ঠানং ৰিয অৰসানে দ্ৰীসু উপট্ঠিতেসু যো সুট্ঠুতরং উপট্ঠাতি, তমেৰ পুনপ্পুনং মনসিকরিত্ৰা অপ্পনায উপ্পাদনং.

অপরাপি উপমা – যথা নাম পিণ্ডপাতিকো ভিক্খু দ্ৰত্তিংসকুলং গামং উপনিস্সায ৰসন্তো পঠমগেহেযেৰ দ্ৰে ভিক্খা লভিত্ৰা পরতো একং ৰিস্সজ্জেয্য. পুনদিৰসে তিস্সো লভিত্ৰা পরতো দ্ৰে ৰিস্সজ্জেয্য. ততিযদিৰসে আদিম্হিযেৰ পত্তপূরং লভিত্ৰা আসনসালং গন্ত্ৰা পরিভুঞ্জেয্য. এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. দ্ৰত্তিংসকুলগামো ৰিয হি দ্ৰত্তিংসাকারো. পিণ্ডপাতিকো ৰিয যোগাৰচরো. তস্স তং গামং উপনিস্সায ৰাসো ৰিয যোগিনো দ্ৰত্তিংসাকারে পরিকম্মকরণং. পঠমগেহে দ্ৰে ভিক্খা লভিত্ৰা পরতো একিস্সা ৰিস্সজ্জনং ৰিয দুতিযদিৰসে তিস্সো লভিত্ৰা পরতো দ্ৰিন্নং ৰিস্সজ্জনং ৰিয চ মনসিকরোতো মনসিকরোতো অনুপট্ঠহন্তে ৰিস্সজ্জেত্ৰা উপট্ঠিতেসু যাৰ কোট্ঠাসদ্ৰযে পরিকম্মকরণং. ততিযদিৰসে আদিম্হিযেৰ পত্তপূরং লভিত্ৰা আসনসালাযং নিসীদিত্ৰা পরিভোগো ৰিয দ্ৰীসু যো সুট্ঠুতরং উপট্ঠাতি, তমেৰ পুনপ্পুনং মনসিকরিত্ৰা অপ্পনায উপ্পাদনং.

অপ্পনাতোতি অপ্পনাকোট্ঠাসতো কেসাদীসু একেকস্মিং কোট্ঠাসে অপ্পনা হোতীতি ৰেদিতব্বাতি অযমেৰেত্থ অধিপ্পাযো.

তযো চ সুত্তন্তাতি অধিচিত্তং, সীতিভাৰো, বোজ্ঝঙ্গকোসল্লন্তি ইমে তযো সুত্তন্তা ৰীরিযসমাধিযোজনত্থং ৰেদিতব্বাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. তত্থ –

‘‘অধিচিত্তমনুযুত্তেন, ভিক্খৰে, ভিক্খুনা তীণি নিমিত্তানি কালেনকালং মনসিকাতব্বানি. কালেনকালং সমাধিনিমিত্তং মনসিকাতব্বং. কালেনকালং পগ্গহনিমিত্তং মনসিকাতব্বং. কালেনকালং উপেক্খানিমিত্তং মনসিকাতব্বং. সচে, ভিক্খৰে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু একন্তং সমাধিনিমিত্তঞ্ঞেৰ মনসিকরেয্য, ঠানং তং চিত্তং কোসজ্জায সংৰত্তেয্য. সচে, ভিক্খৰে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু একন্তং পগ্গহনিমিত্তঞ্ঞেৰ মনসিকরেয্য, ঠানং তং চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৰত্তেয্য. সচে, ভিক্খৰে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু একন্তং উপেক্খানিমিত্তঞ্ঞেৰ মনসিকরেয্য, ঠানং তং চিত্তং ন সম্মা সমাধিযেয্য আসৰানং খযায. যতো চ খো, ভিক্খৰে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু কালেনকালং সমাধিনিমিত্তং পগ্গহনিমিত্তং উপেক্খানিমিত্তং মনসিকরোতি, তং হোতি চিত্তং মুদুঞ্চ কম্মঞ্ঞঞ্চ পভস্সরঞ্চ, ন চ পভঙ্গু, সম্মা সমাধিযতি আসৰানং খযায.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সুৰণ্ণকারো ৰা সুৰণ্ণকারন্তেৰাসী ৰা উক্কং বন্ধতি, উক্কং বন্ধিত্ৰা উক্কামুখং আলিম্পেতি, উক্কামুখং আলিম্পেত্ৰা সণ্ডাসেন জাতরূপং গহেত্ৰা উক্কামুখে পক্খিপিত্ৰা কালেনকালং অভিধমতি, কালেনকালং উদকেন পরিপ্ফোসেতি, কালেনকালং অজ্ঝুপেক্খতি. সচে, ভিক্খৰে, সুৰণ্ণকারো ৰা সুৰণ্ণকারন্তেৰাসী ৰা তং জাতরূপং একন্তং অভিধমেয্য, ঠানং তং জাতরূপং ডহেয্য. সচে, ভিক্খৰে, সুৰণ্ণকারো ৰা সুৰণ্ণকারন্তেৰাসী ৰা তং জাতরূপং একন্তং উদকেন পরিপ্ফোসেয্য, ঠানং তং জাতরূপং নিব্বাযেয্য. সচে, ভিক্খৰে, সুৰণ্ণকারো ৰা সুৰণ্ণকারন্তেৰাসী ৰা তং জাতরূপং একন্তং অজ্ঝুপেক্খেয্য, ঠানং তং জাতরূপং ন সম্মা পরিপাকং গচ্ছেয্য. যতো চ খো, ভিক্খৰে, সুৰণ্ণকারো ৰা সুৰণ্ণকারন্তেৰাসী ৰা তং জাতরূপং কালেনকালং অভিধমতি, কালেনকালং উদকেন পরিপ্ফোসেতি, কালেনকালং অজ্ঝুপেক্খতি, তং হোতি জাতরূপং মুদুঞ্চ কম্মঞ্ঞঞ্চ পভস্সরঞ্চ, ন চ পভঙ্গু, সম্মা উপেতি কম্মায. যস্সা যস্সা চ পিল়ন্ধনৰিকতিযা আকঙ্খতি যদি পটিকায যদি কুণ্ডলায যদি গীৰেয্যায যদি সুৰণ্ণমালায, তঞ্চস্স অত্থং অনুভোতি.

‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অধিচিত্তমনুযুত্তেন…পে… সমাধিযতি আসৰানং খযায. যস্স যস্স চ অভিঞ্ঞা সচ্ছি করণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেতি অভিঞ্ঞা সচ্ছি কিরিযায, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে’’তি (অ. নি. ৩.১০৩).

ইদং সুত্তং অধিচিত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

‘‘ছহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অনুত্তরং সীতিভাৰং সচ্ছিকাতুং. কতমেহি ছহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গহেতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গণ্হাতি. যস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গহেতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গণ্হাতি. যস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসিতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসেতি. যস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খিতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি. পণীতাধিমুত্তিকো চ হোতি নিব্বানাভিরতো. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অনুত্তরং সীতিভাৰং সচ্ছিকাতু’’ন্তি (অ. নি. ৬.৮৫).

ইদং সুত্তং অনুত্তরং সীতিভাৰোতি ৰেদিতব্বং.

বোজ্ঝঙ্গকোসল্লং ‘‘পন এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যস্মিং সমযে লীনং চিত্তং হোতি, অকালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনাযা’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪) অপ্পনাকোসল্লকথাযং দস্সিতমেৰ.

ইতি ইদং সত্তৰিধং উগ্গহকোসল্লং সুগ্গহিতং কত্ৰা ইদঞ্চ দসৰিধং মনসিকারকোসল্লং সুট্ঠু ৰৰত্থপেত্ৰা তেন যোগিনা উভযকোসল্লৰসেন কম্মট্ঠানং সাধুকং উগ্গহেতব্বং. সচে পনস্স আচরিযেন সদ্ধিং একৰিহারেযেৰ ফাসু হোতি, এৰং ৰিত্থারেন অকথাপেত্ৰা কম্মট্ঠানং সুট্ঠু ৰৰত্থপেত্ৰা কম্মট্ঠানং অনুযুজ্জন্তেন ৰিসেসং লভিত্ৰা উপরূপরি কথাপেতব্বং. অঞ্ঞত্থ ৰসিতুকামেন যথাৰুত্তেন ৰিধিনা ৰিত্থারতো কথাপেত্ৰা পুনপ্পুনং পরিৰত্তেত্ৰা সব্বং গণ্ঠিট্ঠানং ছিন্দিত্ৰা পথৰীকসিণনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ অননুরূপং সেনাসনং পহায অনুরূপে ৰিহারে ৰসন্তেন খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৰা পটিক্কূলমনসিকারে পরিকম্মং কাতব্বং.

করোন্তেন পন কেসেসু তাৰ নিমিত্তং গহেতব্বং. কথং? একং ৰা দ্ৰে ৰা কেসে লুঞ্চিত্ৰা হত্থতলে ঠপেত্ৰা ৰণ্ণো তাৰ ৰৰত্থপেতব্বো. ছিন্নট্ঠানেপি কেসে ওলোকেতুং ৰট্টতি. উদকপত্তে ৰা যাগুপত্তে ৰা ওলোকেতুম্পি ৰট্টতিযেৰ. কাল়ককালে দিস্ৰা কাল়কাতি মনসিকাতব্বা. সেতকালে সেতাতি. মিস্সককালে পন উস্সদৰসেন মনসিকাতব্বা হোন্তি. যথা চ কেসেসু, এৰং সকলেপি তচপঞ্চকে দিস্ৰাৰ নিমিত্তং গহেতব্বং.

কোট্ঠাসৰৰত্থাপনকথা

১৮২. এৰং নিমিত্তং গহেত্ৰা সব্বকোট্ঠাসে ৰণ্ণসণ্ঠানদিসোকাসপরিচ্ছেদৰসেন ৰৰত্থপেত্ৰা ৰণ্ণসণ্ঠানগন্ধআসযোকাসৰসেন পঞ্চধা পটিক্কূলতো ৰৰত্থপেতব্বা.

তত্রাযং সব্বকোট্ঠাসেসু অনুপুব্বকথা. কেসা তাৰ পকতিৰণ্ণেন কাল়কা অদ্দারিট্ঠকৰণ্ণা. সণ্ঠানতো দীঘৰট্টলিকা তুলাদণ্ডসণ্ঠানা. দিসতো উপরিমদিসায জাতা. ওকাসতো উভোসু পস্সেসু কণ্ণচূল়িকাহি, পুরতো নলাটন্তেন, পচ্ছতো গলৰাটকেন পরিচ্ছিন্না. সীসকটাহৰেঠনং অল্লচম্মং কেসানং ওকাসো. পরিচ্ছেদতো কেসা সীসৰেঠনচম্মে ৰীহগ্গমত্তং পৰিসিত্ৰা পতিট্ঠিতেন হেট্ঠা অত্তনো মূলতলেন, উপরি আকাসেন, তিরিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পরিচ্ছিন্না, দ্ৰে কেসা একতো নত্থীতি অযং সভাগপরিচ্ছেদো. কেসা ন লোমা, লোমা ন কেসাতি এৰং অৰসেসএকতিংসকোট্ঠাসেহি অমিস্সীকতা কেসা নাম পাটিযেক্কো এককোট্ঠাসোতি অযং ৰিসভাগপরিচ্ছেদো. ইদং কেসানং ৰণ্ণাদিতো ৰৰত্থাপনং.

১৮৩. ইদং পন নেসং ৰণ্ণাদিৰসেন পঞ্চধা পটিক্কূলতো ৰৰত্থাপনং. কেসা নামেতে ৰণ্ণতোপি পটিক্কূলা. সণ্ঠানতোপি গন্ধতোপি আসযতোপি ওকাসতোপি পটিক্কূলা.

মনুঞ্ঞেপি হি যাগুপত্তে ৰা ভত্তপত্তে ৰা কেসৰণ্ণং কিঞ্চি দিস্ৰা কেসমিস্সকমিদং হরথ নন্তি জিগুচ্ছন্তি. এৰং কেসা ৰণ্ণতো পটিক্কূলা. রত্তিং ভুঞ্জন্তাপি কেসসণ্ঠানং অক্কৰাকং ৰা মকচিৰাকং ৰা ছুপিত্ৰাপি তথেৰ জিগুচ্ছন্তি. এৰং সণ্ঠানতো পটিক্কূলা.

তেলমক্খনপুপ্ফধূপাদি সঙ্খারৰিরহিতানঞ্চ কেসানং গন্ধো পরমজেগুচ্ছো হোতি. ততো জেগুচ্ছতরো অগ্গিম্হি পক্খিত্তানং. কেসা হি ৰণ্ণসণ্ঠানতো অপ্পটিক্কূলাপি সিযুং, গন্ধেন পন পটিক্কূলাযেৰ. যথা হি দহরস্স কুমারস্স ৰচ্চং ৰণ্ণতো হলিদ্দিৰণ্ণং, সণ্ঠানতোপি হলিদ্দিপিণ্ডসণ্ঠানং. সঙ্কারট্ঠানে ছড্ডিতঞ্চ উদ্ধুমাতককাল়সুনখসরীরং ৰণ্ণতো তালপক্কৰণ্ণং. সণ্ঠানতো ৰট্টেত্ৰা ৰিস্সট্ঠমুদিঙ্গসণ্ঠানং. দাঠাপিস্স সুমনমকুল়সদিসাতি উভযম্পি ৰণ্ণসণ্ঠানতো সিযা অপ্পটিক্কূলং গন্ধেন পন পটিক্কূলমেৰ. এৰং কেসাপি সিযুং ৰণ্ণসণ্ঠানতো অপ্পটিক্কূলা গন্ধেন পন পটিক্কূলাযেৰাতি.

যথা পন অসুচিট্ঠানে গামনিস্সন্দেন জাতানি সূপেয্যপণ্ণানি নাগরিকমনুস্সানং জেগুচ্ছানি হোন্তি অপরিভোগানি, এৰং কেসাপি পুব্বলোহিতমুত্তকরীসপিত্তসেম্হাদিনিস্সন্দেন জাতত্তা জেগুচ্ছাতি ইদং নেসং আসযতো পাটিক্কুল্যং.

ইমে চ কেসা নাম গূথরাসিম্হি উট্ঠিতকণ্ণিকং ৰিয একতিংসকোট্ঠাসরাসিম্হি জাতা. তে সুসানসঙ্কারট্ঠানাদীসু জাতসাকং ৰিয পরিক্খাদীসু জাতকমলকুৰলযাদিপুপ্ফং ৰিয চ অসুচিট্ঠানে জাতত্তা পরমজেগুচ্ছাতি ইদং নেসং ওকাসতো পাটিক্কুল্যং.