৯. ব্রহ্মৰিহারনিদ্দেসো

মেত্তাভাৰনাকথা

২৪০. অনুস্সতিকম্মট্ঠানানন্তরং উদ্দিট্ঠেসু পন মেত্তা, করুণা, মুদিতা, উপেক্খাতি ইমেসু চতূসু ব্রহ্মৰিহারেসু মেত্তং ভাৰেতুকামেন তাৰ আদিকম্মিকেন যোগাৰচরেন উপচ্ছিন্নপলিবোধেন গহিতকম্মট্ঠানেন ভত্তকিচ্চং কত্ৰা ভত্তসম্মদং পটিৰিনোদেত্ৰা ৰিৰিত্তে পদেসে সুপঞ্ঞত্তে আসনে সুখনিসিন্নেন আদিতো তাৰ দোসে আদীনৰো, খন্তিযঞ্চ আনিসংসো পচ্চৰেক্খিতব্বো.

কস্মা? ইমায হি ভাৰনায দোসো পহাতব্বো, খন্তি অধিগন্তব্বা. ন চ সক্কা কিঞ্চি অদিট্ঠাদীনৰং পহাতুং, অৰিদিতানিসংসং ৰা অধিগন্তুং. তস্মা ‘‘দুট্ঠো খো, আৰুসো, দোসেন অভিভূতো পরিযাদিণ্ণচিত্তো পাণম্পি হনতী’’তিআদীনং (অ. নি. ৩.৭২) ৰসেন দোসে আদীনৰো দট্ঠব্বো.

‘‘খন্তী পরমং তপো তিতিক্খা, নিব্বানং পরমং ৰদন্তি বুদ্ধা’’; (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৪);

‘‘খন্তিবলং বলানীকং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণং’’. (ধ. প. ৩৯৯; সু. নি. ৬২৮);

‘‘খন্তা ভিয্যো ন ৰিজ্জতী’’তিআদীনং (সং. নি. ১.২৫০) ৰসেন খন্তিযং আনিসংসো ৰেদিতব্বো.

অথেৰং দিট্ঠাদীনৰতো দোসতো চিত্তং ৰিৰেচনত্থায, ৰিদিতানিসংসায চ খন্তিযা সংযোজনত্থায মেত্তাভাৰনা আরভিতব্বা. আরভন্তেন চ আদিতোৰ পুগ্গলভেদো জানিতব্বো ‘‘ইমেসু পুগ্গলেসু মেত্তা পঠমং ন ভাৰেতব্বা, ইমেসু নেৰ ভাৰেতব্বা’’তি.

অযঞ্হি মেত্তা অপ্পিযপুগ্গলে, অতিপ্পিযসহাযকে, মজ্ঝত্তে, ৰেরীপুগ্গলেতি ইমেসু চতূসু পঠমং ন ভাৰেতব্বা. লিঙ্গৰিসভাগে ওধিসো ন ভাৰেতব্বা. কালকতে ন ভাৰেতব্বাৰ. কিংকারণা অপ্পিযাদীসু পঠমং ন ভাৰেতব্বা? অপ্পিযং হি পিযট্ঠানে ঠপেন্তো কিলমতি. অতিপ্পিযসহাযকং মজ্ঝত্তট্ঠানে ঠপেন্তো কিলমতি, অপ্পমত্তকেপি চস্স দুক্খে উপ্পন্নে আরোদনাকারপ্পত্তো ৰিয হোতি. মজ্ঝত্তং গরুট্ঠানে চ পিযট্ঠানে চ ঠপেন্তো কিলমতি. ৰেরিমনুস্সরতো কোধো উপ্পজ্জতি, তস্মা অপ্পিযাদীসু পঠমং ন ভাৰেতব্বা.

লিঙ্গৰিসভাগে পন তমেৰ আরব্ভ ওধিসো ভাৰেন্তস্স রাগো উপ্পজ্জতি. অঞ্ঞতরো কির অমচ্চপুত্তো কুলূপকত্থেরং পুচ্ছি ‘‘ভন্তে, কস্স মেত্তা ভাৰেতব্বা’’তি? থেরো ‘‘পিযপুগ্গলে’’তি আহ. তস্স অত্তনো ভরিযা পিযা হোতি. সো তস্সা মেত্তং ভাৰেন্তো সব্বরত্তিং ভিত্তিযুদ্ধমকাসি. তস্মা লিঙ্গৰিসভাগে ওধিসো ন ভাৰেতব্বা.

কালকতে পন ভাৰেন্তো নেৰ অপ্পনং, ন উপচারং পাপুণাতি. অঞ্ঞতরো কির দহরভিক্খু আচরিযং আরব্ভ মেত্তং আরভি. তস্স মেত্তা নপ্পৰত্ততি. সো মহাথেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘ভন্তে, পগুণাৰ মে মেত্তাঝানসমাপত্তি, ন চ নং সমাপজ্জিতুং সক্কোমি, কিং নু খো কারণ’’ন্তি আহ. থেরো ‘‘নিমিত্তং, আৰুসো, গৰেসাহী’’তি আহ. সো গৰেসন্তো আচরিযস্স মতভাৰং ঞত্ৰা অঞ্ঞং আরব্ভ মেত্তাযন্তো সমাপত্তিং অপ্পেসি. তস্মা কালকতে ন ভাৰেতব্বাৰ.

২৪১. সব্বপঠমং পন ‘‘অহং সুখিতো হোমি নিদ্দুক্খো’’তি ৰা, ‘‘অৰেরো অব্যাপজ্জো অনীঘো সুখী অত্তানং পরিহরামী’’তি ৰা এৰং পুনপ্পুনং অত্তনিযেৰ ভাৰেতব্বা.

এৰং সন্তে যং ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৬৪৩) ৰুত্তং –

‘‘কথঞ্চ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি? সেয্যথাপি নাম একং পুগ্গলং পিযং মনাপং দিস্ৰা মেত্তাযেয্য, এৰমেৰ সব্বে সত্তে মেত্তায ফরতী’’তি.

‘‘যঞ্চ পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ২.২২) –

‘‘কতমেহি পঞ্চহাকারেহি অনোধিসোফরণা মেত্তা চেতোৰিমুত্তি ভাৰেতব্বা, সব্বে সত্তা অৰেরা হোন্তু’’ অব্যাপজ্জা অনীঘা সুখী অত্তানং পরিহরন্তু. সব্বে পাণা… সব্বে ভূতা… সব্বে পুগ্গলা… সব্বে অত্তভাৰপরিযাপন্না অৰেরা অব্যাপজ্জা অনীঘা সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তিআদি –

ৰুত্তং. যঞ্চ মেত্তসুত্তে (খু. পা. ৯.৩; সু. নি. ১৪৫) –

‘‘সুখিনোৰ খেমিনো হোন্তু,

সব্বসত্তা ভৰন্তু সুখিতত্তা’’তিআদি. –

ৰুত্তং, তং ৰিরুজ্ঝতি. ন হি তত্থ অত্তনি ভাৰনা ৰুত্তাতি চে. তঞ্চ ন ৰিরুজ্ঝতি. কস্মা? তঞ্হি অপ্পনাৰসেন ৰুত্তং. ইদং সক্খিভাৰৰসেন.

সচেপি হি ৰস্সসতং ৰস্সসহস্সং ৰা ‘‘অহং সুখিতো হোমী’’তিআদিনা নযেন অত্তনি মেত্তং ভাৰেতি, নেৰস্স অপ্পনা উপ্পজ্জতি. ‘‘অহং সুখিতো হোমী’’তি ভাৰযতো পন যথা অহং সুখকামো দুক্খপটিক্কূলো জীৰিতুকামো অমরিতুকামো চ, এৰং অঞ্ঞেপি সত্তাতি অত্তানং সক্খিং কত্ৰা অঞ্ঞসত্তেসু হিতসুখকামতা উপ্পজ্জতি. ভগৰতাপি –

‘‘সব্বা দিসা অনুপরিগম্ম চেতসা,

নেৰজ্ঝগা পিযতরমত্তনা ক্ৰচি;

এৰং পিযো পুথু অত্তা পরেসং,

তস্মা ন হিংসে পরমত্তকামো’’তি. (সং. নি. ১.১১৯; উদা. ৪১); –

ৰদতা অযং নযো দস্সিতো.

২৪২. তস্মা সক্খিভাৰত্থং পঠমং অত্তানং মেত্তায ফরিত্ৰা তদনন্তরং সুখপ্পৰত্তনত্থং য্ৰাযং পিযো মনাপো গরু ভাৰনীযো আচরিযো ৰা আচরিযমত্তো ৰা উপজ্ঝাযো ৰা উপজ্ঝাযমত্তো ৰা তস্স দানপিযৰচনাদীনি পিযমনাপত্তকারণানি সীলসুতাদীনি গরুভাৰনীযত্তকারণানি চ অনুস্সরিত্ৰা ‘‘এস সপ্পুরিসো সুখী হোতু নিদ্দুক্খো’’তিআদিনা নযেন মেত্তা ভাৰেতব্বা.

এৰরূপে চ পুগ্গলে কামং অপ্পনা সম্পজ্জতি, ইমিনা পন ভিক্খুনা তাৰতকেনেৰ তুট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৰা সীমাসম্ভেদং কত্তুকামেন তদনন্তরং অতিপ্পিযসহাযকে, অতিপ্পিযসহাযকতো মজ্ঝত্তে, মজ্ঝত্ততো ৰেরীপুগ্গলে মেত্তা ভাৰেতব্বা. ভাৰেন্তেন চ একেকস্মিং কোট্ঠাসে মুদুং কম্মনিযং চিত্তং কত্ৰা তদনন্তরে তদনন্তরে উপসংহরিতব্বং.

যস্স পন ৰেরীপুগ্গলো ৰা নত্থি, মহাপুরিসজাতিকত্তা ৰা অনত্থং করোন্তেপি পরে ৰেরীসঞ্ঞাৰ নুপ্পজ্জতি, তেন ‘‘মজ্ঝত্তে মে মেত্তচিত্তং কম্মনিযং জাতং, ইদানি নং ৰেরিম্হি উপসংহরামী’’তি ব্যাপারোৰ ন কাতব্বো. যস্স পন অত্থি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘মজ্ঝত্ততো ৰেরীপুগ্গলে মেত্তা ভাৰেতব্বা’’তি.

২৪৩. সচে পনস্স ৰেরিম্হি চিত্তমুপসংহরতো তেন কতাপরাধানুস্সরণেন পটিঘমুপ্পজ্জতি, অথানেন পুরিমপুগ্গলেসু যত্থ কত্থচি পুনপ্পুনং মেত্তং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠহিত্ৰা পুনপ্পুনং তং পুগ্গলং মেত্তাযন্তেন পটিঘং ৰিনোদেতব্বং. সচে এৰম্পি ৰাযমতো ন নিব্বাতি, অথ –

ককচূপমওৰাদ-আদীনং অনুসারতো;

পটিঘস্স পহানায, ঘটিতব্বং পুনপ্পুনং.

তঞ্চ খো ইমিনা আকারেন অত্তানং ওৰদন্তেনেৰ ‘‘অরে কুজ্ঝনপুরিস, ননু ৰুত্তং ভগৰতা –

‘উভতোদণ্ডকেন চেপি, ভিক্খৰে, ককচেন চোরা ওচরকা অঙ্গমঙ্গানি ওকন্তেয্যুং, তত্রাপি যো মনো পদোসেয্য. ন মে সো তেন সাসনকরো’তি (ম. নি. ১.২৩২) চ,

‘তস্সেৰ তেন পাপিযো, যো কুদ্ধং পটিকুজ্ঝতি;

কুদ্ধমপ্পটিকুজ্ঝন্তো, সঙ্গামং জেতি দুজ্জযং.

‘‘‘উভিন্নমত্থং চরতি, অত্তনো চ পরস্স চ;

পরং সঙ্কুপিতং ঞত্ৰা, যো সতো উপসম্মতী’তি চ. (সং. নি. ১.১৮৮); –

‘‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সপত্তকন্তা সপত্তকরণা কোধনং আগচ্ছন্তি ইত্থিং ৰা পুরিসং ৰা. কতমে সত্ত? ইধ, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স এৰং ইচ্ছতি অহো ৰতাযং দুব্বণ্ণো অস্সাতি. তং কিস্সহেতু? ন, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স ৰণ্ণৰতায নন্দতি. কোধনাযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপরেতো কিঞ্চাপি সো হোতি সুন্হাতো সুৰিলিত্তো কপ্পিতকেসমস্সু ওদাতৰত্থৰসনো, অথ খো সো দুব্বণ্ণোৰ হোতি কোধাভিভূতো. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকরণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৰা পুরিসং ৰা. পুন চপরং, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স এৰং ইচ্ছতি অহোৰতাযং দুক্খং সযেয্যাতি…পে… ন পচুরত্থো অস্সাতি…পে… ন ভোগৰা অস্সাতি…পে… ন যসৰা অস্সাতি…পে… ন মিত্তৰা অস্সাতি…পে… ন কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্যাতি. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স সুগতিগমনেন নন্দতি. কোধনাযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপরেতো কাযেন দুচ্চরিতং চরতি, ৰাচায মনসা দুচ্চরিতং চরতি. সো কাযেন ৰাচায মনসা দুচ্চরিতং চরিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি কোধাভিভূতো’তি (অ. নি. ৭.৬৪) চ,

‘‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ছৰালাতং উভতোপদিত্তং মজ্ঝে গূথগতং নেৰ গামে কট্ঠত্থং ফরতি, ন অরঞ্ঞে কট্ঠত্থং ফরতি. তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামী’তি চ,

‘‘সো দানি ত্ৰং এৰং কুজ্ঝন্তো ন চেৰ ভগৰতো সাসনকরো ভৰিস্সসি, পটিকুজ্ঝন্তো চ কুদ্ধপুরিসতোপি পাপিযো হুত্ৰা ন দুজ্জযং সঙ্গামং জেস্সসি, সপত্তকরণে চ ধম্মে অত্তাৰ অত্তনো করিস্সসি, ছৰালাতূপমো চ ভৰিস্সসী’’তি.

২৪৪. তস্সেৰং ঘটযতো ৰাযমতো সচে তং পটিঘং ৰূপসম্মতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে ৰূপসম্মতি, অথ যো যো ধম্মো তস্স পুগ্গলস্স ৰূপসন্তো হোতি পরিসুদ্ধো, অনুস্সরিযমানো পসাদং আৰহতি, তং তং অনুস্সরিত্ৰা আঘাতো পটিৰিনেতব্বো.

একচ্চস্স হি কাযসমাচারোৰ উপসন্তো হোতি. উপসন্তভাৰো চস্স বহুং ৰত্তপটিপত্তিং করোন্তস্স সব্বজনেন ঞাযতি. ৰচীসমাচারমনোসমাচারা পন অৰূপসন্তা হোন্তি. তস্স তে অচিন্তেত্ৰা কাযসমাচারৰূপসমোযেৰ অনুস্সরিতব্বো.

একচ্চস্স ৰচীসমাচারোৰ উপসন্তো হোতি. উপসন্তভাৰো চস্স সব্বজনেন ঞাযতি. সো হি পকতিযা চ পটিসন্থারকুসলো হোতি সখিলো সুখসম্ভাসো সম্মোদকো উত্তানমুখো পুব্বভাসী মধুরেন সরেন ধম্মং ওসারেতি, পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি ধম্মকথং কথেতি. কাযসমাচারমনোসমাচারা পন অৰূপসন্তা হোন্তি, তস্স তে অচিন্তেত্ৰা ৰচীসমাচারৰূপসমোযেৰ অনুস্সরিতব্বো.

একচ্চস্স মনোসমাচারোৰ উপসন্তো হোতি, উপসন্তভাৰো চস্স চেতিযৰন্দনাদীসু সব্বজনস্স পাকটো হোতি. যো হি অৰূপসন্তচিত্তো হোতি, সো চেতিযং ৰা বোধিং ৰা থেরে ৰা ৰন্দমানো ন সক্কচ্চং ৰন্দতি, ধম্মস্সৰনমণ্ডপে ৰিক্খিত্তচিত্তো ৰা পচলাযন্তো ৰা নিসীদতি. উপসন্তচিত্তো পন ওকপ্পেত্ৰা ৰন্দতি, ওহিতসোতো অট্ঠিংকত্ৰা কাযেন ৰা ৰাচায ৰা চিত্তপ্পসাদং করোন্তো ধম্মং সুণাতি. ইতি একচ্চস্স মনোসমাচারোৰ উপসন্তো হোতি, কাযৰচীসমাচারা অৰূপসন্তা হোন্তি, তস্স তে অচিন্তেত্ৰা মনোসমাচারৰূপসমোযেৰ অনুস্সরিতব্বো.

একচ্চস্স পন ইমেসু তীসু ধম্মেসু একোপি অৰূপসন্তো হোতি, তস্মিং পুগ্গলে ‘‘কিঞ্চাপি এস ইদানি মনুস্সলোকে চরতি, অথ খো কতিপাহস্স অচ্চযেন অট্ঠমহানিরযসোল়সউস্সদনিরযপরিপূরকো ভৰিস্সতী’’তি কারুঞ্ঞং উপট্ঠপেতব্বং. কারুঞ্ঞম্পি হি পটিচ্চ আঘাতো ৰূপসম্মতি.

একচ্চস্স তযোপিমে ধম্মা ৰূপসন্তা হোন্তি, তস্স যং যং ইচ্ছতি, তং তং অনুস্সরিতব্বং. তাদিসে হি পুগ্গলে ন দুক্করা হোতি মেত্তাভাৰনাতি.

ইমস্স চ অত্থস্স আৰিভাৰত্থং – ‘‘পঞ্চিমে, আৰুসো, আঘাতপটিৰিনযা. যত্থ ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৰিনোদেতব্বো’’তি (অ. নি. ৫.১৬২) ইদং পঞ্চকনিপাতে আঘাতপটিৰিনযসুত্তং ৰিত্থারেতব্বং.

২৪৫. সচে পনস্স এৰম্পি ৰাযমতো আঘাতো উপ্পজ্জতিযেৰ, অথানেন এৰং অত্তা ওৰদিতব্বো –

‘‘অত্তনো ৰিসযে দুক্খং, কতং তে যদি ৰেরিনা;

কিং তস্সাৰিসযে দুক্খং, সচিত্তে কত্তুমিচ্ছসি.

‘‘বহূপকারং হিত্ৰান, ঞাতিৰগ্গং রুদম্মুখং;

মহানত্থকরং কোধং, সপত্তং ন জহাসি কিং.

‘‘যানি রক্খসি সীলানি, তেসং মূলনিকন্তনং;

কোধং নামুপল়ালেসি, কো তযা সদিসো জল়ো.

‘‘কতং অনরিযং কম্মং, পরেন ইতি কুজ্ঝসি;

কিং নু ত্ৰং তাদিসংযেৰ, যো সযং কত্তুমিচ্ছসি.

‘‘দোসেতুকামো যদি তং, অমনাপং পরো করি;

দোসুপ্পাদেন তস্সেৰ, কিং পূরেসি মনোরথং.

‘‘দুক্খং তস্স চ নাম ত্ৰং, কুদ্ধো কাহসি ৰা নৰা;

অত্তানং পনিদানেৰ, কোধদুক্খেন বাধসি.

‘‘কোধং ৰা অহিতং মগ্গং, আরূল়্হা যদি ৰেরিনো;

কস্মা তুৰম্পি কুজ্ঝন্তো, তেসংযেৰানুসিক্খসি.

‘‘যং দোসং তৰ নিস্সায, সত্তুনা অপ্পিযং কতং;

তমেৰ দোসং ছিন্দস্সু, কিমট্ঠানে ৰিহঞ্ঞসি.

‘‘খণিকত্তা চ ধম্মানং, যেহি খন্ধেহি তে কতং;

অমনাপং নিরুদ্ধা তে, কস্স দানীধ কুজ্ঝসি.

‘‘দুক্খং করোতি যো যস্স, তং ৰিনা কস্স সো করে;

সযম্পি দুক্খহেতুত্ত, মিতি কিং তস্স কুজ্ঝসী’’তি.

২৪৬. সচে পনস্স এৰং অত্তানং ওৰদতোপি পটিঘং নেৰ ৰূপসম্মতি, অথানেন অত্তনো চ পরস্স চ কম্মস্সকতা পচ্চৰেক্খিতব্বা. তত্থ অত্তনো তাৰ এৰং পচ্চৰেক্খিতব্বা ‘‘অম্ভো ত্ৰং তস্স কুদ্ধো কিং করিস্সসি? ননু তৰেৰ চেতং দোসনিদানং কম্মং অনত্থায সংৰত্তিস্সতি? কম্মস্সকো হি ত্ৰং কম্মদাযাদো কম্মযোনি কম্মবন্ধু কম্মপটিসরণো, যং কম্মং করিস্সসি, তস্স দাযাদো ভৰিস্সসি, ইদঞ্চ তে কম্মং নেৰ সম্মাসম্বোধিং, ন পচ্চেকবোধিং, ন সাৰকভূমিং, ন ব্রহ্মত্তসক্কত্তচক্কৰত্তিপদেসরাজাদিসম্পত্তীনং অঞ্ঞতরং সম্পত্তিং সাধেতুং সমত্থং, অথ খো সাসনতো চাৰেত্ৰা ৰিঘাসাদাদিভাৰস্স চেৰ নেরযিকাদিদুক্খৰিসেসানঞ্চ তে সংৰত্তনিকমিদং কম্মং. সো ত্ৰং ইদং করোন্তো উভোহি হত্থেহি ৰীতচ্চিতে ৰা অঙ্গারে, গূথং ৰা গহেত্ৰা পরং পহরিতুকামো পুরিসো ৰিয অত্তানমেৰ পঠমং দহসি চেৰ দুগ্গন্ধঞ্চ করোসী’’তি.

এৰং অত্তনো কম্মস্সকতং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরস্সপি এৰং পচ্চৰেক্খিতব্বা ‘‘এসোপি তৰ কুজ্ঝিত্ৰা কিং করিস্সতি? ননু এতস্সেৰেতং অনত্থায সংৰত্তিস্সতি? কম্মস্সকো হি অযমাযস্মা কম্মদাযাদো…পে… যং কম্মং করিস্সতি, তস্স দাযাদো ভৰিস্সতি. ইদঞ্চস্স কম্মং নেৰ সম্মাসম্বোধিং, ন পচ্চেকবোধিং, ন সাৰকভূমিং, ন ব্রহ্মত্তসক্কত্তচক্কৰত্তিপদেসরাজাদিসম্পত্তীনং অঞ্ঞতরং সম্পত্তিং সাধেতুং সমত্থং, অথ খো সাসনতো চাৰেত্ৰা ৰিঘাসাদাদিভাৰস্স চেৰ নেরযিকাদিদুক্খৰিসেসানঞ্চস্স সংৰত্তনিকমিদং কম্মং. স্ৰাযং ইদং করোন্তো পটিৰাতে ঠত্ৰা পরং রজেন ওকিরিতুকামো পুরিসো ৰিয অত্তানংযেৰ ওকিরতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘‘যো অপ্পদুট্ঠস্স নরস্স দুস্সতি,

সুদ্ধস্স পোসস্স অনঙ্গণস্স;

তমেৰ বালং পচ্চেতি পাপং,

সুখুমো রজো পটিৰাতংৰ খিত্তো’’’তি. (ধ. প. ১২৫; সু. নি. ৬৬৭);

২৪৭. সচে পনস্স এৰং কম্মস্সকতম্পি পচ্চৰেক্খতো নেৰ ৰূপসম্মতি, অথানেন সত্থু পুব্বচরিযগুণা অনুস্সরিতব্বা.

তত্রাযং পচ্চৰেক্খণানযো – অম্ভো পব্বজিত, ননু তে সত্থা পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধো বোধিসত্তোপি সমানো চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পারমিযো পূরযমানো তত্থ তত্থ ৰধকেসুপি পচ্চত্থিকেসু চিত্তং নপ্পদূসেসি. সেয্যথিদং, সীলৰজাতকে তাৰ অত্তনো দেৰিযা পদুট্ঠেন পাপঅমচ্চেন আনীতস্স পটিরঞ্ঞো তিযোজনসতং রজ্জং গণ্হন্তস্স নিসেধনত্থায উট্ঠিতানং অমচ্চানং আৰুধম্পি ছুপিতুং ন অদাসি. পুন সদ্ধিং অমচ্চসহস্সেন আমকসুসানে গলপ্পমাণং ভূমিং খণিত্ৰা নিখঞ্ঞমানো চিত্তপ্পদোসমত্তম্পি অকত্ৰা কুণপখাদনত্থং আগতানং সিঙ্গালানং পংসুৰিযূহনং নিস্সায পুরিসকারং কত্ৰা পটিলদ্ধজীৰিতো যক্খানুভাৰেন অত্তনো সিরিগব্ভং ওরুয্হ সিরিসযনে সযিতং পচ্চত্থিকং দিস্ৰা কোপং অকত্ৰাৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং সপথং কত্ৰা তং মিত্তট্ঠানে ঠপযিত্ৰা আহ –

‘‘আসীসেথেৰ পুরিসো, ন নিব্বিন্দেয্য পণ্ডিতো;

পস্সামি ৰোহমত্তানং, যথা ইচ্ছিং তথা অহূ’’তি. (জা. ১.১.৫১);

খন্তিৰাদীজাতকে দুম্মেধেন কাসিরঞ্ঞা ‘‘কিংৰাদী ত্ৰং সমণা’’তি পুট্ঠো ‘‘খন্তিৰাদী নামাহ’’ন্তি ৰুত্তে সকণ্টকাহি কসাহি তাল়েত্ৰা হত্থপাদেসু ছিজ্জমানেসু কোপমত্তম্পি নাকাসি.

অনচ্ছরিযঞ্চেতং, যং মহল্লকো পব্বজ্জূপগতো এৰং করেয্য. চূল়ধম্মপালজাতকে পন উত্তানসেয্যকোপি সমানো –

‘‘চন্দনরসানুলিত্তা, বাহা ছিজ্জন্তি ধম্মপালস্স;

দাযাদস্স পথব্যা, পাণা মে দেৰ রুজ্ঝন্তী’’তি. (জা. ১.৫.৪৯);

এৰং ৰিপ্পলপমানায মাতুযা পিতরা মহাপতাপেন নাম রঞ্ঞা ৰংসকল়ীরেসু ৰিয চতূসু হত্থপাদেসু ছেদাপিতেসু তাৰতাপি সন্তুট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৰা সীসমস্স ছিন্দথাতি আণত্তে ‘‘অযং দানি তে চিত্তপরিগ্গণ্হনকালো, ইদানি অম্ভো ধম্মপাল, সীসচ্ছেদাণাপকে পিতরি, সীসচ্ছেদকে পুরিসে, পরিদেৰমানায মাতরি, অত্তনি চাতি ইমেসু চতূসু সমচিত্তো হোহী’’তি দল়্হং সমাদানমধিট্ঠায পদুট্ঠাকারমত্তম্পি নাকাসি.

ইদঞ্চাপি অনচ্ছরিযমেৰ, যং মনুস্সভূতো এৰমকাসি. তিরচ্ছানভূতোপি পন ছদ্দন্তো নাম ৰারণো হুত্ৰা ৰিসপ্পিতেন সল্লেন নাভিযং ৰিদ্ধোপি তাৰ অনত্থকারিম্হি লুদ্দকে চিত্তং নপ্পদূসেসি. যথাহ –

‘‘সমপ্পিতো পুথুসল্লেন নাগো,

অদুট্ঠচিত্তো লুদ্দকং অজ্ঝভাসি;

কিমত্থযং কিস্স ৰা সম্ম হেতু,

মমং ৰধী কস্স ৰাযং পযোগো’’তি. (জা. ১.১৬.১২৪);

এৰং ৰত্ৰা চ কাসিরঞ্ঞো মহেসিযা তৰ দন্তানমত্থায পেসিতোম্হি ভদন্তেতি ৰুত্তে তস্সা মনোরথং পূরেন্তো ছব্বণ্ণরস্মিনিচ্ছরণসমুজ্জলিতচারুসোভে অত্তনো দন্তে ছেত্ৰা অদাসি.

মহাকপি হুত্ৰা অত্তনাযেৰ পব্বতপপাততো উদ্ধরিতেন পুরিসেন –

‘‘ভক্খো অযং মনুস্সানং, যথেৰঞ্ঞে ৰনে মিগা;

যংনূনিমং ৰধিত্ৰান, ছাতো খাদেয্য ৰানরং.

‘‘আহিতোৰ গমিস্সামি, মংসমাদায সম্বলং;

কন্তারং নিত্থরিস্সামি, পাথেয্যং মে ভৰিস্সতী’’তি. (জা. ১.১৬.২০৫-২০৬); –

এৰং চিন্তেত্ৰা সিলং উক্খিপিত্ৰা মত্থকে সম্পদালিতে অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি তং পুরিসং উদিক্খমানো –

‘‘মা অয্যোসি মে ভদন্তে, ত্ৰং নামেতাদিসং করি;

ত্ৰং খোসি নাম দীঘাৰু, অঞ্ঞং ৰারেতুমরহসী’’তি. (জা. ১.১৬.২০৯); –

ৰত্ৰা তস্মিং পুরিসে চিত্তং অপ্পদূসেত্ৰা অত্তনো চ দুক্খং অচিন্তেত্ৰা তমেৰ পুরিসং খেমন্তভূমিং সম্পাপেসি.

ভূরিদত্তো নাম নাগরাজা হুত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ৰম্মিকমুদ্ধনি সযমানো কপ্পুট্ঠানগ্গিসদিসেন ওসধেন সকলসরীরে সিঞ্চিযমানোপি পেল়ায পক্খিপিত্ৰা সকলজম্বুদীপে কীল়াপিযমানোপি তস্মিং ব্রাহ্মণে মনোপদোসমত্তম্পি ন অকাসি. যথাহ –

‘‘পেল়ায পক্খিপন্তেপি, মদ্দন্তেপি চ পাণিনা;

অলম্পানে ন কুপ্পামি, সীলখণ্ডভযা মমা’’তি. (চরিযা. ২.১৬);

চম্পেয্যোপি নাগরাজা হুত্ৰা অহিতুণ্ডিকেন ৰিহেঠিযমানো মনোপদোসমত্তম্পি নুপ্পাদেসি. যথাহ –

‘‘তদাপি মং ধম্মচারিং, উপৰুত্থউপোসথং;

অহিতুণ্ডিকো গহেত্ৰান, রাজদ্ৰারম্হি কীল়তি.

‘‘যং সো ৰণ্ণং চিন্তযতি, নীলং পীতং ৰ লোহিতং;

তস্স চিত্তানুৰত্তন্তো, হোমি চিন্তিতসন্নিভো.

‘‘থলং করেয্যং উদকং, উদকম্পি থলং করে;

যদিহং তস্স কুপ্পেয্যং, খণেন ছারিকং করে.

‘‘যদি চিত্তৰসী হেস্সং, পরিহাযিস্সামি সীলতো;

সীলেন পরিহীনস্স, উত্তমত্থো ন সিজ্ঝতী’’তি. (চরিযা. ২.২১-২৪);

সঙ্খপালনাগরাজা হুত্ৰা তিখিণাহি সত্তীহি অট্ঠসু ঠানেসু ওৰিজ্ঝিত্ৰা পহারমুখেহি সকণ্টকা লতাযো পৰেসেত্ৰা নাসায দল়্হং রজ্জুং পক্খিপিত্ৰা সোল়সহি ভোজপুত্তেহি কাজেনাদায ৰয্হমানো ধরণীতলে ঘংসিযমানসরীরো মহন্তং দুক্খং পচ্চনুভোন্তো কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকিতমত্তেনেৰ সব্বে ভোজপুত্তে ভস্মং কাতুং সমত্থোপি সমানো চক্খুং উম্মীলেত্ৰা পদুট্ঠাকারমত্তম্পি ন অকাসি.

যথাহ –

‘‘চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিঞ্চল়ার,

উপোসথং নিচ্চমুপাৰসামি;

অথাগমুং সোল়স ভোজপুত্তা,

রজ্জুং গহেত্ৰান দল়্হঞ্চ পাসং.

‘‘ভেত্ৰান নাসং অতিকস্স রজ্জুং,

নযিংসু মং সম্পরিগয্হ লুদ্দা;

এতাদিসং দুক্খমহং তিতিক্খং,

উপোসথং অপ্পটিকোপযন্তো’’তি. (জা. ২.১৭.১৮০-১৮১);

ন কেৰলঞ্চ এতানেৰ, অঞ্ঞানিপি মাতুপোসকজাতকাদীসু অনেকানি অচ্ছরিযানি অকাসি. তস্স তে ইদানি সব্বঞ্ঞুতং পত্তং সদেৰলোকে কেনচি অপ্পটিসমখন্তিগুণং তং ভগৰন্তং সত্থারং অপদিসতো পটিঘচিত্তং নাম উপ্পাদেতুং অতিৰিয অযুত্তং অপ্পতিরূপন্তি.

২৪৮. সচে পনস্স এৰং সত্থু পুব্বচরিতগুণং পচ্চৰেক্খতোপি দীঘরত্তং কিলেসানং দাসব্যং উপগতস্স নেৰ তং পটিঘং ৰূপসম্মতি, অথানেন অনমতগ্গিযানি পচ্চৰেক্খিতব্বানি. তত্র হি ৰুত্তং –

‘‘ন সো, ভিক্খৰে, সত্তো সুলভরূপো, যো ন মাতাভূতপুব্বো, যো ন পিতাভূতপুব্বো, যো ন ভাতা, যো ন ভগিনী, যো ন পুত্তো, যো ন ধীতাভূতপুব্বা’’তি (সং. নি. ২.১৩৭-১৪২).

তস্মা তস্মিং পুগ্গলে এৰং চিত্তং উপ্পাদেতব্বং, ‘‘অযং কির মে অতীতে মাতা হুত্ৰা দসমাসে কুচ্ছিযা পরিহরিত্ৰা মুত্তকরীসখেল়সিঙ্ঘাণিকাদীনি হরিচন্দনং ৰিয অজিগুচ্ছমানা অপনেত্ৰা উরে নচ্চাপেন্তী অঙ্গেন পরিহরমানা পোসেসি, পিতা হুত্ৰা অজপথসঙ্কুপথাদীনি গন্ত্ৰা ৰাণিজ্জং পযোজযমানো ময্হমত্থায জীৰিতম্পি পরিচ্চজিত্ৰা উভতোব্যূল়্হে সঙ্গামে পৰিসিত্ৰা নাৰায মহাসমুদ্দং পক্খন্দিত্ৰা অঞ্ঞানি চ দুক্করানি করিত্ৰা ‘পুত্তকে পোসেস্সামী’তি তেহি তেহি উপাযেহি ধনং সংহরিত্ৰা মং পোসেসি. ভাতা, ভগিনী, পুত্তো, ধীতা চ হুত্ৰাপি ইদঞ্চিদঞ্চুপকারং অকাসীতি তত্র মে নপ্পতিরূপং মনং পদূসেতু’’ন্তি.

২৪৯. সচে পন এৰম্পি চিত্তং নিব্বাপেতুং ন সক্কোতিযেৰ, অথানেন এৰং মেত্তানিসংসা পচ্চৰেক্খিতব্বা – ‘‘অম্ভো পব্বজিত, ননু ৰুত্তং ভগৰতা –

‘মেত্তায খো, ভিক্খৰে, চেতোৰিমুত্তিযা আসেৰিতায ভাৰিতায বহুলীকতায যানীকতায ৰত্থুকতায অনুট্ঠিতায পরিচিতায সুসমারদ্ধায একাদসানিসংসা পাটিকঙ্খা. কতমে একাদস? সুখং সুপতি, সুখং পটিবুজ্ঝতি, ন পাপকং সুপিনং পস্সতি, মনুস্সানং পিযো হোতি, অমনুস্সানং পিযো হোতি, দেৰতা রক্খন্তি, নাস্স অগ্গি ৰা ৰিসং ৰা সত্থং ৰা কমতি, তুৰটং চিত্তং সমাধিযতি, মুখৰণ্ণো পসীদতি, অসম্মূল়্হো কালঙ্করোতি, উত্তরিমপ্পটিৰিজ্ঝন্তো ব্রহ্মলোকূপগো হোতী’তি (অ. নি. ১১.১৫).

‘‘সচে ত্ৰং ইদং চিত্তং ন নিব্বাপেস্সসি, ইমেহি আনিসংসেহি পরিবাহিরো ভৰিস্সসী’’তি.

২৫০. এৰম্পি নিব্বাপেতুং অসক্কোন্তেন পন ধাতুৰিনিব্ভোগো কাতব্বো. কথং? ‘‘অম্ভো পব্বজিত, ত্ৰং এতস্স কুজ্ঝমানো কস্স কুজ্ঝসি? কিং কেসানং কুজ্ঝসি, উদাহু লোমানং, নখানং…পে… মুত্তস্স কুজ্ঝসি? অথ ৰা পন কেসাদীসু পথৰীধাতুযা কুজ্ঝসি, আপোধাতুযা, তেজোধাতুযা, ৰাযোধাতুযা কুজ্ঝসি? যে ৰা পঞ্চক্খন্ধে দ্ৰাদসাযতনানি অট্ঠারস ধাতুযো উপাদায অযমাযস্মা ইত্থন্নামোতি ৰুচ্চতি, তেসু কিং রূপক্খন্ধস্স কুজ্ঝসি, উদাহু ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স কুজ্ঝসি? কিং ৰা চক্খাযতনস্স কুজ্ঝসি, কিং রূপাযতনস্স কুজ্ঝসি…পে… কিং মনাযতনস্স কুজ্ঝসি, কিং ধম্মাযতনস্স কুজ্ঝসি? কিং ৰা চক্খুধাতুযা কুজ্ঝসি, কিং রূপধাতুযা, কিং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কিং মনোধাতুযা, কিং ধম্মধাতুযা, কিং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি? এৰঞ্হি ধাতুৰিনিব্ভোগং করোতো আরগ্গে সাসপস্স ৰিয আকাসে চিত্তকম্মস্স ৰিয চ কোধস্স পতিট্ঠানট্ঠানং ন হোতি.

২৫১. ধাতুৰিনিব্ভোগং পন কাতুং অসক্কোন্তেন দানসংৰিভাগো কাতব্বো. অত্তনো সন্তকং পরস্স দাতব্বং, পরস্স সন্তকং অত্তনা গহেতব্বং. সচে পন পরো ভিন্নাজীৰো হোতি অপরিভোগারহপরিক্খারো, অত্তনো সন্তকমেৰ দাতব্বং. তস্সেৰং করোতো একন্তেনেৰ তস্মিং পুগ্গলে আঘাতো ৰূপসম্মতি. ইতরস্স চ অতীতজাতিতো পট্ঠায অনুবন্ধোপি কোধো তঙ্খণঞ্ঞেৰ ৰূপসম্মতি, চিত্তলপব্বতৰিহারে তিক্খত্তুং ৰুট্ঠাপিতসেনাসনেন পিণ্ডপাতিকত্থেরেন ‘‘অযং, ভন্তে, অট্ঠকহাপণগ্ঘনকো পত্তো মম মাতরা উপাসিকায দিন্নো ধম্মিযলাভো, মহাউপাসিকায পুঞ্ঞলাভং করোথা’’তি ৰত্ৰা দিন্নং পত্তং লদ্ধমহাথেরস্স ৰিয. এৰং মহানুভাৰমেতং দানং নাম. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘অদন্তদমনং দানং, দানং সব্বত্থসাধকং;

দানেন পিযৰাচায, উন্নমন্তি নমন্তি চা’’তি.

২৫২. তস্সেৰং ৰেরীপুগ্গলে ৰূপসন্তপটিঘস্স যথা পিযাতিপ্পিযসহাযকমজ্ঝত্তেসু, এৰং তস্মিম্পি মেত্তাৰসেন চিত্তং পৰত্ততি. অথানেন পুনপ্পুনং মেত্তাযন্তেন অত্তনি পিযপুগ্গলে মজ্ঝত্তে ৰেরীপুগ্গলেতি চতূসু জনেসু সমচিত্ততং সম্পাদেন্তেন সীমাসম্ভেদো কাতব্বো. তস্সিদং লক্খণং, সচে ইমস্মিং পুগ্গলে পিযমজ্ঝত্তৰেরীহি সদ্ধিং অত্তচতুত্থে একস্মিং পদেসে নিসিন্নে চোরা আগন্ত্ৰা ‘‘ভন্তে, একং ভিক্খুং অম্হাকং দেথা’’তি ৰত্ৰা ‘‘কিং কারণা’’তি ৰুত্তে ‘‘তং মারেত্ৰা গললোহিতং গহেত্ৰা বলিকরণত্থাযা’’তি ৰদেয্যুং, তত্র চেসো ভিক্খু ‘‘অসুকং ৰা অসুকং ৰা গণ্হন্তূ’’তি চিন্তেয্য, অকতোৰ হোতি সীমাসম্ভেদো. সচেপি ‘‘মং গণ্হন্তু, মা ইমে তযো’’তিপি চিন্তেয্য, অকতোৰ হোতি সীমাসম্ভেদো. কস্মা? যস্স যস্স হি গহণমিচ্ছতি, তস্স তস্স অহিতেসী হোতি, ইতরেসংযেৰ হিতেসী হোতি.

যদা পন চতুন্নং জনানমন্তরে একম্পি চোরানং দাতব্বং ন পস্সতি, অত্তনি চ তেসু চ তীসু জনেসু সমমেৰ চিত্তং পৰত্তেতি, কতো হোতি সীমাসম্ভেদো. তেনাহু পোরাণা –

‘‘অত্তনি হিতমজ্ঝত্তে, অহিতে চ চতুব্বিধে;

যদা পস্সতি নানত্তং, হিতচিত্তোৰ পাণিনং.

‘‘ন নিকামলাভী মেত্তায, কুসলীতি পৰুচ্চতি;

যদা চতস্সো সীমাযো, সম্ভিন্না হোন্তি ভিক্খুনো.

‘‘সমং ফরতি মেত্তায, সব্বলোকং সদেৰকং;

মহাৰিসেসো পুরিমেন, যস্স সীমা ন ঞাযতী’’তি.

২৫৩. এৰং সীমাসম্ভেদসমকালমেৰ চ ইমিনা ভিক্খুনা নিমিত্তঞ্চ উপচারঞ্চ লদ্ধং হোতি. সীমাসম্ভেদে পন কতে তমেৰ নিমিত্তং আসেৰন্তো ভাৰেন্তো বহুলীকরোন্তো অপ্পকসিরেনেৰ পথৰীকসিণে ৰুত্তনযেনেৰ অপ্পনং পাপুণাতি.

এত্তাৰতানেন অধিগতং হোতি পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং তিৰিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নং পঠমজ্ঝানং মেত্তাসহগতং. অধিগতে চ তস্মিং তদেৰ নিমিত্তং আসেৰন্তো ভাৰেন্তো বহুলীকরোন্তো অনুপুব্বেন চতুক্কনযে দুতিযততিযজ্ঝানানি, পঞ্চকনযে দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানানি চ পাপুণাতি.

সো হি পঠমজ্ঝানাদীনং অঞ্ঞতরৰসেন মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি. তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি (ৰিভ. ৬৪২; দী. নি. ১.৫৫৬). পঠমজ্ঝানাদিৰসেন অপ্পনাপ্পত্তচিত্তস্সেৰ হি অযং ৰিকুব্বনা সম্পজ্জতি.

২৫৪. এত্থ চ মেত্তাসহগতেনাতি মেত্তায সমন্নাগতেন. চেতসাতি চিত্তেন. একং দিসন্তি একমেকিস্সা দিসায পঠমপরিগ্গহিতং সত্তং উপাদায একদিসাপরিযাপন্নসত্তফরণৰসেন ৰুত্তং. ফরিত্ৰাতি ফুসিত্ৰা আরম্মণং কত্ৰা. ৰিহরতীতি ব্রহ্মৰিহারাধিট্ঠিতং ইরিযাপথৰিহারং পৰত্তেতি. তথা দুতিযন্তি যথা পুরত্থিমাদীসু দিসাসু যংকিঞ্চি একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথেৰ তদনন্তরং দুতিযং ততিযং চতুত্থঞ্চাতি অত্থো. ইতি উদ্ধন্তি এতেনেৰ নযেন উপরিমং দিসন্তি ৰুত্তং হোতি. অধো তিরিযন্তি অধোদিসম্পি তিরিযংদিসম্পি এৰমেৰ. তত্থ চ অধোতি হেট্ঠা. তিরিযন্তি অনুদিসাসু. এৰং সব্বদিসাসু অস্সমণ্ডলে অস্সমিৰ মেত্তাসহগতং চিত্তং সারেতিপি পচ্চাসারেতিপীতি. এত্তাৰতা একং দিসং পরিগ্গহেত্ৰা ওধিসো মেত্তাফরণং দস্সিতং.

সব্বধীতিআদি পন অনোধিসো দস্সনত্থং ৰুত্তং. তত্থ সব্বধীতি সব্বত্থ. সব্বত্ততাযাতি সব্বেসু হীনমজ্ঝিমুক্কট্ঠমিত্তসপত্তমজ্ঝত্তাদিপ্পভেদেসু অত্ততায. ‘‘অযং পরসত্তো’’তি ৰিভাগং অকত্ৰা অত্তসমতাযাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা সব্বত্ততাযাতি সব্বেন চিত্তভাগেন ঈসকম্পি বহি অৰিক্খিপমানোতি ৰুত্তং হোতি. সব্বাৰন্তন্তি সব্বসত্তৰন্তং, সব্বসত্তযুত্তন্তি অত্থো. লোকন্তি সত্তলোকং. ৰিপুলেনাতিএৰমাদিপরিযাযদস্সনতো পনেত্থ পুন মেত্তাসহগতেনাতি ৰুত্তং. যস্মা ৰা এত্থ ওধিসো ফরণে ৰিয পুন তথাসদ্দো ইতিসদ্দো ৰা ন ৰুত্তো, তস্মা পুন মেত্তাসহগতেন চেতসাতি ৰুত্তং. নিগমৰসেন ৰা এতং ৰুত্তং. ৰিপুলেনাতি এত্থ চ ফরণৰসেন ৰিপুলতা দট্ঠব্বা. ভূমিৰসেন পন এতং মহগ্গতং পগুণৰসেন চ অপ্পমাণসত্তারম্মণৰসেন চ অপ্পমাণং, ব্যাপাদপচ্চত্থিকপ্পহানেন অৰেরং, দোমনস্সপ্পহানতো অব্যাপজ্জং, নিদ্দুক্খন্তি ৰুত্তং হোতি. অযং মেত্তাসহগতেন চেতসাতিআদিনা নযেন ৰুত্তায ৰিকুব্বনায অত্থো.

২৫৫. যথা চাযং অপ্পনাপ্পত্তচিত্তস্সেৰ ৰিকুব্বনা সম্পজ্জতি, তথা যম্পি পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ২.২২) ‘‘পঞ্চহাকারেহি অনোধিসোফরণা মেত্তাচেতোৰিমুত্তি, সত্তহাকারেহি ওধিসোফরণা মেত্তা চেতোৰিমুত্তি, দসহাকারেহি দিসাফরণা মেত্তা চেতোৰিমুত্তী’’তি ৰুত্তং, তম্পি অপ্পনাপ্পত্তচিত্তস্সেৰ সম্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং.

তত্থ চ সব্বে সত্তা অৰেরা অব্যাপজ্জা অনীঘা সুখী অত্তানং পরিহরন্তু, সব্বে পাণা, সব্বে ভূতা, সব্বে পুগ্গলা, সব্বে অত্তভাৰপরিযাপন্না অৰেরা…পে… পরিহরন্তূতি ইমেহি পঞ্চহাকারেহি অনোধিসোফরণা মেত্তা চেতোৰিমুত্তি ৰেদিতব্বা.

সব্বা ইত্থিযো অৰেরা…পে… অত্তানং পরিহরন্তু, সব্বে পুরিসা, সব্বে অরিযা, সব্বে অনরিযা, সব্বে দেৰা, সব্বে মনুস্সা, সব্বে ৰিনিপাতিকা অৰেরা…পে… পরিহরন্তূতি ইমেহি সত্তহাকারেহি ওধিসোফরণা মেত্তা চেতোৰিমুত্তি ৰেদিতব্বা.

সব্বে পুরত্থিমায দিসায সত্তা অৰেরা…পে… অত্তানং পরিহরন্তু. সব্বে পচ্ছিমায দিসায, সব্বে উত্তরায দিসায, সব্বে দক্খিণায দিসায, সব্বে পুরত্থিমায অনুদিসায, সব্বে পচ্ছিমায অনুদিসায, সব্বে উত্তরায অনুদিসায, সব্বে দক্খিণায অনুদিসায, সব্বে হেট্ঠিমায দিসায, সব্বে উপরিমায দিসায সত্তা অৰেরা…পে… পরিহরন্তু. সব্বে পুরত্থিমায দিসায পাণা, ভূতা, পুগ্গলা, অত্তভাৰপরিযাপন্না, অৰেরা…পে… পরিহরন্তু. সব্বা পুরত্থিমায দিসায ইত্থিযো, সব্বে পুরিসা, অরিযা, অনরিযা, দেৰা, মনুস্সা, ৰিনিপাতিকা অৰেরা…পে… পরিহরন্তু. সব্বা পচ্ছিমায দিসায, উত্তরায, দক্খিণায, পুরত্থিমায অনুদিসায, পচ্ছিমায, উত্তরায, দক্খিণায অনুদিসায, হেট্ঠিমায দিসায, উপরিমায দিসায ইত্থিযো…পে… ৰিনিপাতিকা অৰেরা অব্যাপজ্জা অনীঘা সুখী অত্তানং পরিহরন্তূতি ইমেহি দসহাকারেহি দিসাফরণা মেত্তা চেতোৰিমুত্তি ৰেদিতব্বা.

২৫৬. তত্থ সব্বেতি অনৰসেসপরিযাদানমেতং. সত্তাতি রূপাদীসু খন্ধেসু ছন্দরাগেন সত্তা ৰিসত্তাতি সত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –