নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

ৰিসুদ্ধিমগ্গো

(পঠমো ভাগো)

নিদানাদিকথা

১. সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযং;

আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৰিজটযে জটন্তি. (সং. নি. ১.২৩);

ইতি হিদং ৰুত্তং, কস্মা পনেতং ৰুত্তং, ভগৰন্তং কির সাৰত্থিযং ৰিহরন্তং রত্তিভাগে অঞ্ঞতরো দেৰপুত্তো উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনো সংসযসমুগ্ঘাটত্থং –

অন্তোজটা বহিজটা, জটায জটিতা পজা;

তং তং গোতম পুচ্ছামি, কো ইমং ৰিজটযে জটন্তি. (সং. নি. ১.২৩) –

ইমং পঞ্হং পুচ্ছি. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – জটাতি তণ্হায জালিনিযা এতং অধিৰচনং. সা হি রূপাদীসু আরম্মণেসু হেট্ঠুপরিযৰসেন পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসিব্বনট্ঠেন ৰেল়ুগুম্বাদীনং সাখাজালসঙ্খাতা জটা ৰিযাতি জটা, সা পনেসা সকপরিক্খারপরপরিক্খারেসু সকঅত্তভাৰপরঅত্তভাৰেসু অজ্ঝত্তিকাযতনবাহিরাযতনেসু চ উপ্পজ্জনতো অন্তোজটা বহিজটাতি ৰুচ্চতি. তায এৰং উপ্পজ্জমানায জটায জটিতা পজা. যথা নাম ৰেল়ুগুম্বজটাদীহি ৰেল়ুআদযো, এৰং তায তণ্হাজটায সব্বাপি অযং সত্তনিকাযসঙ্খাতা পজা জটিতা ৰিনদ্ধা, সংসিব্বিতাতি অত্থো. যস্মা চ এৰং জটিতা. তং তং গোতম পুচ্ছামীতি তস্মা তং পুচ্ছামি. গোতমাতি ভগৰন্তং গোত্তেন আলপতি. কো ইমং ৰিজটযে জটন্তি ইমং এৰং তেধাতুকং জটেত্ৰা ঠিতং জটং কো ৰিজটেয্য, ৰিজটেতুং কো সমত্থোতি পুচ্ছতি.

এৰং পুট্ঠো পনস্স সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণচারো দেৰদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা চতুৰেসারজ্জৰিসারদো দসবলধরো অনাৰরণঞাণো সমন্তচক্খু ভগৰা তমত্থং ৰিস্সজ্জেন্তো –

সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযং;

আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৰিজটযে জটন্তি. –

ইমং গাথমাহ.

২. ইমিস্সা দানি গাথায, কথিতায মহেসিনা;

ৰণ্ণযন্তো যথাভূতং, অত্থং সীলাদিভেদনং.

সুদুল্লভং লভিত্ৰান, পব্বজ্জং জিনসাসনে;

সীলাদিসঙ্গহং খেমং, উজুং মগ্গং ৰিসুদ্ধিযা.

যথাভূতং অজানন্তা, সুদ্ধিকামাপি যে ইধ;

ৰিসুদ্ধিং নাধিগচ্ছন্তি, ৰাযমন্তাপি যোগিনো.

তেসং পামোজ্জকরণং, সুৰিসুদ্ধৰিনিচ্ছযং;

মহাৰিহারৰাসীনং, দেসনানযনিস্সিতং.

ৰিসুদ্ধিমগ্গং ভাসিস্সং, তং মে সক্কচ্চ ভাসতো;

ৰিসুদ্ধিকামা সব্বেপি, নিসামযথ সাধৰোতি.

৩. তত্থ ৰিসুদ্ধীতি সব্বমলৰিরহিতং অচ্চন্তপরিসুদ্ধং নিব্বানং ৰেদিতব্বং. তস্সা ৰিসুদ্ধিযা মগ্গোতি ৰিসুদ্ধিমগ্গো. মগ্গোতি অধিগমূপাযো ৰুচ্চতি. তং ৰিসুদ্ধিমগ্গং ভাসিস্সামীতি অত্থো.

সো পনাযং ৰিসুদ্ধিমগ্গো কত্থচি ৰিপস্সনামত্তৰসেনেৰ দেসিতো. যথাহ –

‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;

অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৰিসুদ্ধিযা’’তি. (ধ. প. ২৭৭);

কত্থচি ঝানপঞ্ঞাৰসেন. যথাহ –

‘‘যম্হি ঝানঞ্চ পঞ্ঞা চ, স ৰে নিব্বানসন্তিকে’’তি. (ধ. প. ৩৭২);

কত্থচি কম্মাদিৰসেন. যথাহ –

‘‘কম্মং ৰিজ্জা চ ধম্মো চ, সীলং জীৰিতমুত্তমং;

এতেন মচ্চা সুজ্ঝন্তি, ন গোত্তেন ধনেন ৰা’’তি. (ম. নি. ৩.৩৮৭; সং. নি. ১.৪৮);

কত্থচি সীলাদিৰসেন. যথাহ –

‘‘সব্বদা সীলসম্পন্নো, পঞ্ঞৰা সুসমাহিতো;

আরদ্ধৰীরিযো পহিতত্তো, ওঘং তরতি দুত্তর’’ন্তি. (সং. নি. ১.৯৬);

কত্থচি সতিপট্ঠানাদিৰসেন. যথাহ –

‘‘একাযনো অযং, ভিক্খৰে, মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি (দী. নি. ২.৩৭৩).

সম্মপ্পধানাদীসুপি এসেৰ নযো. ইমস্মিং পন পঞ্হাব্যাকরণে সীলাদিৰসেন দেসিতো.

৪. তত্রাযং সঙ্খেপৰণ্ণনা – সীলে পতিট্ঠাযাতি সীলে ঠত্ৰা, সীলং পরিপূরযমানোযেৰ চেত্থ সীলে ঠিতোতি ৰুচ্চতি. তস্মা সীলপরিপূরণেন সীলে পতিট্ঠহিত্ৰাতি অযমেত্থ অত্থো. নরোতি সত্তো. সপঞ্ঞোতি কম্মজতিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞায পঞ্ঞৰা. চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযন্তি সমাধিঞ্চেৰ ৰিপস্সনঞ্চ ভাৰযমানো, চিত্তসীসেন হেত্থ সমাধি নিদ্দিট্ঠো. পঞ্ঞানামেন চ ৰিপস্সনাতি. আতাপীতি ৰীরিযৰা. ৰীরিযঞ্হি কিলেসানং আতাপনপরিতাপনট্ঠেন আতাপোতি ৰুচ্চতি. তদস্স অত্থীতি আতাপী. নিপকোতি নেপক্কং ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, তায সমন্নাগতোতি অত্থো. ইমিনা পদেন পারিহারিকপঞ্ঞং দস্সেতি. ইমস্মিঞ্হি পঞ্হাব্যাকরণে তিক্খত্তুং পঞ্ঞা আগতা. তত্থ পঠমা জাতিপঞ্ঞা, দুতিযা ৰিপস্সনাপঞ্ঞা, ততিযা সব্বকিচ্চপরিণাযিকা পারিহারিকপঞ্ঞা. সংসারে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু. সো ইমং ৰিজটযে জটন্তি সো ইমিনা চ সীলেন ইমিনা চ চিত্তসীসেন নিদ্দিট্ঠসমাধিনা ইমায চ তিৰিধায পঞ্ঞায ইমিনা চ আতাপেনাতি ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু. সেয্যথাপি নাম পুরিসো পথৰিযং পতিট্ঠায সুনিসিতং সত্থং উক্খিপিত্ৰা মহন্তং ৰেল়ুগুম্বং ৰিজটেয্য, এৰমেৰ সীলপথৰিযং পতিট্ঠায সমাধিসিলাযং সুনিসিতং ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসত্থং ৰীরিযবলপগ্গহিতেন পারিহারিকপঞ্ঞাহত্থেন উক্খিপিত্ৰা সব্বম্পি তং অত্তনো সন্তানে পতিতং তণ্হাজটং ৰিজটেয্য সঞ্ছিন্দেয্য সম্পদালেয্য. মগ্গক্খণে পনেস তং জটং ৰিজটেতি নাম. ফলক্খণে ৰিজটিতজটো সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যো হোতি. তেনাহ ভগৰা –

‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযং;

আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৰিজটযে জট’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৩);

৫. তত্রাযং যায পঞ্ঞায সপঞ্ঞোতি ৰুত্তো, তত্রাস্স করণীযং নত্থি. পুরিমকম্মানুভাৰেনেৰ হিস্স সা সিদ্ধা. আতাপী নিপকোতি এত্থ ৰুত্তৰীরিযৰসেন পন তেন সাতচ্চকারিনা পঞ্ঞাৰসেন চ সম্পজানকারিনা হুত্ৰা সীলে পতিট্ঠায চিত্তপঞ্ঞাৰসেন ৰুত্তা সমথৰিপস্সনা ভাৰেতব্বাতি ইমমত্র ভগৰা সীলসমাধিপঞ্ঞামুখেন ৰিসুদ্ধিমগ্গং দস্সেতি.

এত্তাৰতা হি তিস্সো সিক্খা, তিৰিধকল্যাণং সাসনং, তেৰিজ্জতাদীনং উপনিস্সযো, অন্তদ্ৰযৰজ্জনমজ্ঝিমপটিপত্তিসেৰনানি, অপাযাদিসমতিক্কমনুপাযো, তীহাকারেহি কিলেসপ্পহানং, ৰীতিক্কমাদীনং পটিপক্খো, সংকিলেসত্তযৰিসোধনং, সোতাপন্নাদিভাৰস্স চ কারণং পকাসিতং হোতি.

কথং? এত্থ হি সীলেন অধিসীলসিক্খা পকাসিতা হোতি, সমাধিনা অধিচিত্তসিক্খা, পঞ্ঞায অধিপঞ্ঞাসিক্খা.

সীলেন চ সাসনস্স আদিকল্যাণতা পকাসিতা হোতি. ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৫.৩৬৯) হি ৰচনতো, ‘‘সব্বপাপস্স অকরণ’’ন্তি (দী. নি. ২.৯০) আদিৰচনতো চ সীলং সাসনস্স আদি, তঞ্চ কল্যাণং, অৰিপ্পটিসারাদিগুণাৰহত্তা. সমাধিনা মজ্ঝেকল্যাণতা পকাসিতা হোতি. ‘‘কুসলস্স উপসম্পদা’’তি (দী. নি. ২.৯০) আদিৰচনতো হি সমাধি সাসনস্স মজ্ঝে, সো চ কল্যাণো, ইদ্ধিৰিধাদিগুণাৰহত্তা. পঞ্ঞায সাসনস্স পরিযোসানকল্যাণতা পকাসিতা হোতি. ‘‘সচিত্তপরিযোদাপনং, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি (দী. নি. ২.৯০) হি ৰচনতো, পঞ্ঞুত্তরতো চ পঞ্ঞা সাসনস্স পরিযোসানং, সা চ কল্যাণং, ইট্ঠানিট্ঠেসু তাদিভাৰাৰহনতো.

‘‘সেলো যথা একঘনো, ৰাতেন ন সমীরতি;

এৰং নিন্দাপসংসাসু, ন সমিঞ্জন্তি পণ্ডিতা’’তি. (ধ. প. ৮১); –

হি ৰুত্তং.

তথা সীলেন তেৰিজ্জতায উপনিস্সযো পকাসিতো হোতি. সীলসম্পত্তিঞ্হি নিস্সায তিস্সো ৰিজ্জা পাপুণাতি, ন ততো পরং. সমাধিনা ছল়ভিঞ্ঞতায উপনিস্সযো পকাসিতো হোতি. সমাধিসম্পদঞ্হি নিস্সায ছ অভিঞ্ঞা পাপুণাতি, ন ততো পরং. পঞ্ঞায পটিসম্ভিদাপভেদস্স উপনিস্সযো পকাসিতো হোতি. পঞ্ঞাসম্পত্তিঞ্হি নিস্সায চতস্সো পটিসম্ভিদা পাপুণাতি, ন অঞ্ঞেন কারণেন.

সীলেন চ কামসুখল্লিকানুযোগসঙ্খাতস্স অন্তস্স ৰজ্জনং পকাসিতং হোতি, সমাধিনা অত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতস্স. পঞ্ঞায মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা সেৰনং পকাসিতং হোতি.

তথা সীলেন অপাযসমতিক্কমনুপাযো পকাসিতো হোতি, সমাধিনা কামধাতুসমতিক্কমনুপাযো, পঞ্ঞায সব্বভৰসমতিক্কমনুপাযো.

সীলেন চ তদঙ্গপ্পহানৰসেন কিলেসপ্পহানং পকাসিতং হোতি, সমাধিনা ৰিক্খম্ভনপ্পহানৰসেন, পঞ্ঞায সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন.

তথা সীলেন কিলেসানং ৰীতিক্কমপটিপক্খো পকাসিতো হোতি, সমাধিনা পরিযুট্ঠানপটিপক্খো, পঞ্ঞায অনুসযপটিপক্খো.

সীলেন চ দুচ্চরিতসংকিলেসৰিসোধনং পকাসিতং হোতি, সমাধিনা তণ্হাসংকিলেসৰিসোধনং, পঞ্ঞায দিট্ঠিসংকিলেসৰিসোধনং.

তথা সীলেন সোতাপন্নসকদাগামিভাৰস্স কারণং পকাসিতং হোতি, সমাধিনা অনাগামিভাৰস্স, পঞ্ঞায অরহত্তস্স. সোতাপন্নো হি ‘‘সীলেসু পরিপূরকারী’’তি (অ. নি. ৩.৮৭) ৰুত্তো, তথা সকদাগামী. অনাগামী পন ‘‘সমাধিস্মিং পরিপূরকারী’’তি (অ. নি. ৩.৮৭). অরহা পন ‘‘পঞ্ঞায পরিপূরকারী’’তি (অ. নি. ৩.৮৭).

এৰং এত্তাৰতা তিস্সো সিক্খা, তিৰিধকল্যাণং সাসনং, তেৰিজ্জতাদীনং উপনিস্সযো, অন্তদ্ৰযৰজ্জনমজ্ঝিমপটিপত্তিসেৰনানি, অপাযাদিসমতিক্কমনুপাযো, তীহাকারেহি কিলেসপ্পহানং, ৰীতিক্কমাদীনং পটিপক্খো, সংকিলেসত্তযৰিসোধনং, সোতাপন্নাদিভাৰস্স চ কারণন্তি ইমে নৰ, অঞ্ঞে চ এৰরূপা গুণত্তিকা পকাসিতা হোন্তীতি.

১. সীলনিদ্দেসো

সীলসরূপাদিকথা

৬. এৰং অনেকগুণসঙ্গাহকেন সীলসমাধিপঞ্ঞামুখেন দেসিতোপি পনেস ৰিসুদ্ধিমগ্গো অতিসঙ্খেপদেসিতোযেৰ হোতি. তস্মা নালং সব্বেসং উপকারাযাতি ৰিত্থারমস্স দস্সেতুং সীলং তাৰ আরব্ভ ইদং পঞ্হাকম্মং হোতি.

কিং সীলং, কেনট্ঠেন সীলং, কানস্স লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি, কিমানিসংসং সীলং, কতিৰিধং চেতং সীলং, কো চস্স সংকিলেসো, কিং ৰোদানন্তি.

তত্রিদং ৰিস্সজ্জনং. কিং সীলন্তি পাণাতিপাতাদীহি ৰা ৰিরমন্তস্স ৰত্তপটিপত্তিং ৰা পূরেন্তস্স চেতনাদযো ধম্মা. ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কিং সীলন্তি চেতনা সীলং, চেতসিকং সীলং, সংৰরো সীলং, অৰীতিক্কমো সীল’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৯). তত্থ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৰা ৰিরমন্তস্স ৰত্তপটিপত্তিং ৰা পূরেন্তস্স চেতনা. চেতসিকং সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তস্স ৰিরতি. অপিচ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীনি পজহন্তস্স সত্ত কম্মপথচেতনা. চেতসিকং সীলং নাম ‘‘অভিজ্ঝং পহায ৰিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ১.২১৭) আদিনা নযেন ৰুত্তা অনভিজ্ঝাব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিধম্মা. সংৰরো সীলন্তি এত্থ পঞ্চৰিধেন সংৰরো ৰেদিতব্বো পাতিমোক্খসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি. তত্থ ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতোতি (ৰিভ. ৫১১) অযং পাতিমোক্খসংৰরো. রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতীতি (দী. নি. ১.২১৩) অযং সতিসংৰরো.

যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা;)

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধিয্যরেতি. (সু. নি. ১০৪১);

অযং ঞাণসংৰরো. পচ্চযপটিসেৰনম্পি এত্থেৰ সমোধানং গচ্ছতি. যো পনাযং খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সাতিআদিনা (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন আগতো, অযং খন্তিসংৰরো নাম. যো চাযং উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতীতিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন আগতো, অযং ৰীরিযসংৰরো নাম. আজীৰপারিসুদ্ধিপি এত্থেৰ সমোধানং গচ্ছতি. ইতি অযং পঞ্চৰিধোপি সংৰরো, যা চ পাপভীরুকানং কুলপুত্তানং সম্পত্তৰত্থুতো ৰিরতি, সব্বম্পেতং সংৰরসীলন্তি ৰেদিতব্বং. অৰীতিক্কমো সীলন্তি সমাদিন্নসীলস্স কাযিকৰাচসিকো অনতিক্কমো. ইদং তাৰ কিং সীলন্তি পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনং.

৭. অৰসেসেসু কেনট্ঠেন সীলন্তি সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম. সমাধানং ৰা, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৰসেন অৰিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. উপধারণং ৰা, কুসলানং ধম্মানং পতিট্ঠানৰসেন আধারভাৰোতি অত্থো. এতদেৰ হেত্থ অত্থদ্ৰযং সদ্দলক্খণৰিদূ অনুজানন্তি. অঞ্ঞে পন সিরট্ঠো সীলত্থো, সীতলট্ঠো সীলত্থোতি এৰমাদিনাপি নযেনেত্থ অত্থং ৰণ্ণযন্তি.

৮. ইদানি কানস্স লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানীতি এত্থ –

সীলনং লক্খণং তস্স, ভিন্নস্সাপি অনেকধা;

সনিদস্সনত্তং রূপস্স, যথা ভিন্নস্সনেকধা.

যথা হি নীলপীতাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি রূপাযতনস্স সনিদস্সনত্তং লক্খণং, নীলাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সনিদস্সন ভাৰানতিক্কমনতো. তথা সীলস্স চেতনাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি যদেতং কাযকম্মাদীনং সমাধানৰসেন কুসলানঞ্চ ধম্মানং পতিট্ঠানৰসেন ৰুত্তং সীলনং, তদেৰ লক্খণং, চেতনাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সমাধানপতিট্ঠানভাৰানতিক্কমনতো. এৰং লক্খণস্স পনস্স –

দুস্সীল্যৰিদ্ধংসনতা, অনৰজ্জগুণো তথা;

কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন, রসো নাম পৰুচ্চতি.

তস্মা ইদং সীলং নাম কিচ্চট্ঠেন রসেন দুস্সীল্যৰিদ্ধংসনরসং, সম্পত্তিঅত্থেন রসেন অনৰজ্জরসন্তি ৰেদিতব্বং. লক্খণাদীসু হি কিচ্চমেৰ সম্পত্তি ৰা রসোতি ৰুচ্চতি.

সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, তযিদং তস্স ৰিঞ্ঞুহি;

ওত্তপ্পঞ্চ হিরী চেৰ, পদট্ঠানন্তি ৰণ্ণিতং.

তযিদং সীলং কাযসোচেয্যং ৰচীসোচেয্যং মনোসোচেয্যন্তি (অ. নি. ৩.১২১) এৰং ৰুত্তসোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, সোচেয্যভাৰেন পচ্চুপট্ঠাতি গহণভাৰং গচ্ছতি. হিরোত্তপ্পঞ্চ পনস্স ৰিঞ্ঞূহি পদট্ঠানন্তি ৰণ্ণিতং, আসন্নকারণন্তি অত্থো. হিরোত্তপ্পে হি সতি সীলং উপ্পজ্জতি চেৰ তিট্ঠতি চ. অসতি নেৰ উপ্পজ্জতি, ন তিট্ঠতীতি. এৰং সীলস্স লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি ৰেদিতব্বানি.

সীলানিসংসকথা

৯. কিমানিসংসং সীলন্তি অৰিপ্পটিসারাদিঅনেকগুণপটিলাভানিসংসং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘অৰিপ্পটিসারত্থানি খো, আনন্দ, কুসলানি সীলানি অৰিপ্পটিসারানিসংসানী’’তি (অ. নি. ১১.১).

অপরম্পি ৰুত্তং ‘‘পঞ্চিমে গহপতযো আনিসংসা সীলৰতো সীলসম্পদায. কতমে পঞ্চ? ইধ গহপতযো সীলৰা সীলসম্পন্নো অপ্পমাদাধিকরণং মহন্তং ভোগক্খন্ধং অধিগচ্ছতি, অযং পঠমো আনিসংসো সীলৰতো সীলসম্পদায. পুন চপরং গহপতযো সীলৰতো সীলসম্পন্নস্স কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, অযং দুতিযো আনিসংসো সীলৰতো সীলসম্পদায. পুন চপরং গহপতযো সীলৰা সীলসম্পন্নো যঞ্ঞদেৰ পরিসং উপসঙ্কমতি যদি খত্তিযপরিসং যদি ব্রাহ্মণপরিসং যদি গহপতিপরিসং যদি সমণপরিসং, ৰিসারদো উপসঙ্কমতি অমঙ্কুভূতো, অযং ততিযো আনিসংসো সীলৰতো সীলসম্পদায. পুন চপরং গহপতযো সীলৰা সীলসম্পন্নো অসম্মূল়্হো কালং করোতি, অযং চতুত্থো আনিসংসো সীলৰতো সীলসম্পদায. পুন চপরং গহপতযো সীলৰা সীলসম্পন্নো কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি, অযং পঞ্চমো আনিসংসো সীলৰতো সীলসম্পদাযা’’তি (দী. নি. ২.১৫০; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৰ. ২৮৫).

অপরেপি ‘‘আকঙ্খেয্য চে, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্রহ্মচারীনং পিযো চ অস্সং মনাপো চ গরু চ ভাৰনীযো চাতি, সীলেস্ৰেৰস্স পরিপূরকারী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৬৫) নযেন পিযমনাপতাদযো আসৰক্খযপরিযোসানা অনেকা সীলানিসংসা ৰুত্তা. এৰং অৰিপ্পটিসারাদিঅনেকগুণানিসংসং সীলং. অপিচ –

সাসনে কুলপুত্তানং, পতিট্ঠা নত্থি যং ৰিনা;

আনিসংসপরিচ্ছেদং, তস্স সীলস্স কো ৰদে.

ন গঙ্গা যমুনা চাপি, সরভূ ৰা সরস্ৰতী;

নিন্নগা ৰাচিরৰতী, মহী ৰাপি মহানদী.

সক্কুণন্তি ৰিসোধেতুং, তং মলং ইধ পাণিনং;

ৰিসোধযতি সত্তানং, যং ৰে সীলজলং মলং.

ন তং সজলদা ৰাতা, ন চাপি হরিচন্দনং;

নেৰ হারা ন মণযো, ন চন্দকিরণঙ্কুরা.

সমযন্তীধ সত্তানং, পরিল়াহং সুরক্খিতং;

যং সমেতি ইদং অরিযং, সীলং অচ্চন্তসীতলং.

সীলগন্ধসমো গন্ধো, কুতো নাম ভৰিস্সতি;

যো সমং অনুৰাতে চ, পটিৰাতে চ ৰাযতি.

সগ্গারোহণসোপানং, অঞ্ঞং সীলসমং কুতো;

দ্ৰারং ৰা পন নিব্বান, নগরস্স পৰেসনে.

সোভন্তেৰং ন রাজানো, মুত্তামণিৰিভূসিতা;

যথা সোভন্তি যতিনো, সীলভূসনভূসিতা.

অত্তানুৰাদাদিভযং, ৰিদ্ধংসযতি সব্বসো;

জনেতি কিত্তিহাসঞ্চ, সীলং সীলৰতং সদা.

গুণানং মূলভূতস্স, দোসানং বলঘাতিনো;

ইতি সীলস্স ৰিঞ্ঞেয্যং, আনিসংসকথামুখন্তি.

সীলপ্পভেদকথা

১০. ইদানি যং ৰুত্তং কতিৰিধং চেতং সীলন্তি, তত্রিদং ৰিস্সজ্জনং. সব্বমেৰ তাৰ ইদং সীলং অত্তনো সীলনলক্খণেন একৰিধং.

চারিত্তৰারিত্তৰসেন দুৰিধং. তথা আভিসমাচারিকআদিব্রহ্মচরিযকৰসেন, ৰিরতিঅৰিরতিৰসেন, নিস্সিতানিস্সিতৰসেন, কালপরিযন্তআপাণকোটিকৰসেন, সপরিযন্তাপরিযন্তৰসেন, লোকিযলোকুত্তরৰসেন চ.

তিৰিধং হীনমজ্ঝিমপণীতৰসেন. তথা অত্তাধিপতেয্যলোকাধিপতেয্যধম্মাধিপতেয্যৰসেন, পরামট্ঠাপরামট্ঠপটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন, ৰিসুদ্ধাৰিসুদ্ধৰেমতিকৰসেন, সেক্খাসেক্খনেৰসেক্খনাসেক্খৰসেন চ.

চতুব্বিধং হানভাগিযঠিতিভাগিযৰিসেসভাগিযনিব্বেধভাগিযৰসেন. তথা ভিক্খুভিক্খুনীঅনুপসম্পন্নগহট্ঠসীলৰসেন, পকতিআচারধম্মতাপুব্বহেতুকসীলৰসেন, পাতিমোক্খসংৰরইন্দ্রিযসংৰরআজীৰপারিসুদ্ধিপচ্চযসন্নিস্সিতসীলৰসেন চ.

পঞ্চৰিধং পরিযন্তপারিসুদ্ধিসীলাদিৰসেন. ৰুত্তম্পি চেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘পঞ্চ সীলানি – পরিযন্তপারিসুদ্ধিসীলং, অপরিযন্তপারিসুদ্ধিসীলং, পরিপুণ্ণপারিসুদ্ধিসীলং, অপরামট্ঠপারিসুদ্ধিসীলং, পটিপ্পস্সদ্ধিপারিসুদ্ধিসীল’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৭). তথা পহানৰেরমণীচেতনাসংৰরাৰীতিক্কমৰসেন.

১১. তত্থ একৰিধকোট্ঠাসে অত্থো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. দুৰিধকোট্ঠাসে যং ভগৰতা ‘‘ইদং কত্তব্ব’’ন্তি পঞ্ঞত্তসিক্খাপদপূরণং, তং চারিত্তং. যং ‘‘ইদং ন কত্তব্ব’’ন্তি পটিক্খিত্তস্স অকরণং, তং ৰারিত্তং. তত্রাযং ৰচনত্থো. চরন্তি তস্মিং সীলেসু পরিপূরকারিতায পৰত্তন্তীতি চারিত্তং. ৰারিতং তাযন্তি রক্খন্তি তেনাতি ৰারিত্তং. তত্থ সদ্ধাৰীরিযসাধনং চারিত্তং, সদ্ধাসাধনং ৰারিত্তং. এৰং চারিত্তৰারিত্তৰসেন দুৰিধং.

দুতিযদুকে অভিসমাচারোতি উত্তমসমাচারো. অভিসমাচারো এৰ আভিসমাচারিকং. অভিসমাচারং ৰা আরব্ভ পঞ্ঞত্তং আভিসমাচারিকং, আজীৰট্ঠমকতো অৰসেসসীলস্সেতং অধিৰচনং. মগ্গব্রহ্মচরিযস্স আদিভাৰভূতন্তি আদিব্রহ্মচরিযকং, আজীৰট্ঠমকসীলস্সেতং অধিৰচনং. তঞ্হি মগ্গস্স আদিভাৰভূতং, পুব্বভাগেযেৰ পরিসোধেতব্বতো. তেনাহ – ‘‘পুব্বেৰ খো পনস্স কাযকম্মং ৰচীকম্মং আজীৰো সুপরিসুদ্ধো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.৪৩১). যানি ৰা সিক্খাপদানি খুদ্দানুখুদ্দকানীতি ৰুত্তানি, ইদং আভিসমাচারিকসীলং. সেসং আদিব্রহ্মচরিযকং. উভতোৰিভঙ্গপরিযাপন্নং ৰা আদিব্রহ্মচরিযকং. খন্ধকৰত্তপরিযাপন্নং আভিসমাচারিকং. তস্স সম্পত্তিযা আদিব্রহ্মচরিযকং সম্পজ্জতি. তেনেৰাহ – ‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু আভিসমাচারিকং ধম্মং অপরিপূরেত্ৰা আদিব্রহ্মচরিযকং ধম্মং পরিপূরেস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (অ. নি. ৫.২১). এৰং আভিসমাচারিকআদিব্রহ্মচরিযকৰসেন দুৰিধং.

ততিযদুকে পাণাতিপাতাদীহি ৰেরমণিমত্তং ৰিরতিসীলং. সেসং চেতনাদি অৰিরতিসীলন্তি এৰং ৰিরতিঅৰিরতিৰসেন দুৰিধং.

চতুত্থদুকে নিস্সযোতি দ্ৰে নিস্সযা তণ্হানিস্সযো চ দিট্ঠিনিস্সযো চ. তত্থ যং ‘‘ইমিনাহং সীলেন দেৰো ৰা ভৰিস্সামি দেৰঞ্ঞতরো ৰা’’তি (দী. নি. ৩.৩২০; ম. নি. ১.১৮৬; অ. নি. ৫.২০৬; ৭.৫০) এৰং ভৰসম্পত্তিং আকঙ্খমানেন পৰত্তিতং, ইদং তণ্হানিস্সিতং. যং ‘‘সীলেন সুদ্ধী’’তি এৰং সুদ্ধিদিট্ঠিযা পৰত্তিতং, ইদং দিট্ঠিনিস্সিতং. যং পন লোকুত্তরং লোকিযঞ্চ তস্সেৰ সম্ভারভূতং, ইদং অনিস্সিতন্তি এৰং নিস্সিতানিস্সিতৰসেন দুৰিধং.

পঞ্চমদুকে কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা সমাদিন্নং সীলং কালপরিযন্তং. যাৰজীৰং সমাদিযিত্ৰা তথেৰ পৰত্তিতং আপাণকোটিকন্তি এৰং কালপরিযন্তআপাণকোটিকৰসেন দুৰিধং.

ছট্ঠদুকে লাভযসঞাতিঅঙ্গজীৰিতৰসেন দিট্ঠপরিযন্তং সপরিযন্তং নাম. ৰিপরীতং অপরিযন্তং. ৰুত্তম্পি চেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কতমং তং সীলং সপরিযন্তং? অত্থি সীলং লাভপরিযন্তং, অত্থি সীলং যসপরিযন্তং, অত্থি সীলং ঞাতিপরিযন্তং, অত্থি সীলং অঙ্গপরিযন্তং, অত্থি সীলং জীৰিতপরিযন্তং. কতমং তং সীলং লাভপরিযন্তং? ইধেকচ্চো লাভহেতু লাভপচ্চযা লাভকারণা যথাসমাদিন্নং সিক্খাপদং ৰীতিক্কমতি, ইদং তং সীলং লাভপরিযন্ত’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৮). এতেনেৰ উপাযেন ইতরানিপি ৰিত্থারেতব্বানি. অপরিযন্তৰিস্সজ্জনেপি ৰুত্তং ‘‘কতমং তং সীলং ন লাভপরিযন্তং? ইধেকচ্চো লাভহেতু লাভপচ্চযা লাভকারণা যথাসমাদিন্নং সিক্খাপদং ৰীতিক্কমায চিত্তম্পি ন উপ্পাদেতি, কিং সো ৰীতিক্কমিস্সতি, ইদং তং সীলং ন লাভপরিযন্ত’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৮). এতেনেৰুপাযেন ইতরানিপি ৰিত্থারেতব্বানি. এৰং সপরিযন্তাপরিযন্তৰসেন দুৰিধং.

সত্তমদুকে সব্বম্পি সাসৰং সীলং লোকিযং. অনাসৰং লোকুত্তরং. তত্থ লোকিযং ভৰৰিসেসাৰহং হোতি ভৰনিস্সরণস্স চ সম্ভারো. যথাহ – ‘‘ৰিনযো সংৰরত্থায, সংৰরো অৰিপ্পটিসারত্থায, অৰিপ্পটিসারো পামোজ্জত্থায, পামোজ্জং পীতত্থায, পীতি পস্সদ্ধত্থায, পস্সদ্ধি সুখত্থায, সুখং সমাধত্থায, সমাধি যথাভূতঞাণদস্সনত্থায, যথাভূতঞাণদস্সনং নিব্বিদত্থায, নিব্বিদা ৰিরাগত্থায, ৰিরাগো ৰিমুত্তত্থায, ৰিমুত্তি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনত্থায, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং অনুপাদাপরিনিব্বানত্থায, এতদত্থা কথা, এতদত্থা মন্তনা, এতদত্থা উপনিসা, এতদত্থং সোতাৰধানং, যদিদং অনুপাদাচিত্তস্স ৰিমোক্খো’’তি (পরি. ৩৬৬). লোকুত্তরং ভৰনিস্সরণাৰহং হোতি পচ্চৰেক্খণঞাণস্স চ ভূমীতি এৰং লোকিযলোকুত্তরৰসেন দুৰিধং.

১২. তিকেসু পঠমত্তিকে হীনেন ছন্দেন চিত্তেন ৰীরিযেন ৰীমংসায ৰা পৰত্তিতং হীনং. মজ্ঝিমেহি ছন্দাদীহি পৰত্তিতং মজ্ঝিমং. পণীতেহি পণীতং. যসকামতায ৰা সমাদিন্নং হীনং. পুঞ্ঞফলকামতায মজ্ঝিমং. কত্তব্বমেৰিদন্তি অরিযভাৰং নিস্সায সমাদিন্নং পণীতং. ‘‘অহমস্মি সীলসম্পন্নো, ইমে পনঞ্ঞে ভিক্খূ দুস্সীলা পাপধম্মা’’তি এৰং অত্তুক্কংসনপরৰম্ভনাদীহি উপক্কিলিট্ঠং ৰা হীনং. অনুপক্কিলিট্ঠং লোকিযং সীলং মজ্ঝিমং. লোকুত্তরং পণীতং. তণ্হাৰসেন ৰা ভৰভোগত্থায পৰত্তিতং হীনং. অত্তনো ৰিমোক্খত্থায পৰত্তিতং মজ্ঝিমং. সব্বসত্তানং ৰিমোক্খত্থায পৰত্তিতং পারমিতাসীলং পণীতন্তি এৰং হীনমজ্ঝিমপণীতৰসেন তিৰিধং.

দুতিযত্তিকে অত্তনো অননুরূপং পজহিতুকামেন অত্তগরুনা অত্তনিগারৰেন পৰত্তিতং অত্তাধিপতেয্যং. লোকাপৰাদং পরিহরিতুকামেন লোকগরুনা লোকে গারৰেন পৰত্তিতং লোকাধিপতেয্যং. ধম্মমহত্তং পূজেতুকামেন ধম্মগরুনা ধম্মগারৰেন পৰত্তিতং ধম্মাধিপতেয্যন্তি এৰং অত্তাধিপতেয্যাদিৰসেন তিৰিধং.

ততিযত্তিকে যং দুকেসু নিস্সিতন্তি ৰুত্তং, তং তণ্হাদিট্ঠীহি পরামট্ঠত্তা পরামট্ঠং. পুথুজ্জনকল্যাণকস্স মগ্গসম্ভারভূতং সেক্খানঞ্চ মগ্গসম্পযুত্তং অপরামট্ঠং. সেক্খাসেক্খানং ফলসম্পযুত্তং পটিপ্পস্সদ্ধন্তি এৰং পরামট্ঠাদিৰসেন তিৰিধং.

চতুত্থত্তিকে যং আপত্তিং অনাপজ্জন্তেন পূরিতং, আপজ্জিত্ৰা ৰা পুন কতপটিকম্মং, তং ৰিসুদ্ধং. আপত্তিং আপন্নস্স অকতপটিকম্মং অৰিসুদ্ধং. ৰত্থুম্হি ৰা আপত্তিযা ৰা অজ্ঝাচারে ৰা ৰেমতিকস্স সীলং ৰেমতিকসীলং নাম. তত্থ যোগিনা অৰিসুদ্ধসীলং ৰিসোধেতব্বং, ৰেমতিকে ৰত্থুজ্ঝাচারং অকত্ৰা ৰিমতি পটিৰিনেতব্বা ‘‘ইচ্চস্স ফাসু ভৰিস্সতী’’তি এৰং ৰিসুদ্ধাদিৰসেন তিৰিধং.

পঞ্চমত্তিকে চতূহি অরিযমগ্গেহি তীহি চ সামঞ্ঞফলেহি সম্পযুত্তং সীলং সেক্খং. অরহত্তফলসম্পযুত্তং অসেক্খং. সেসং নেৰসেক্খনাসেক্খন্তি এৰং সেক্খাদিৰসেন তিৰিধং.

পটিসম্ভিদাযং পন যস্মা লোকে তেসং তেসং সত্তানং পকতিপি সীলন্তি ৰুচ্চতি, যং সন্ধায ‘‘অযং সুখসীলো, অযং দুক্খসীলো, অযং কলহসীলো, অযং মণ্ডনসীলো’’তি ভণন্তি, তস্মা তেন পরিযাযেন ‘‘তীণি সীলানি, কুসলসীলং অকুসলসীলং অব্যাকতসীলন্তি (পটি. ম. ১.৩৯). এৰং কুসলাদিৰসেনপি তিৰিধন্তি ৰুত্তং. তত্থ অকুসলং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতস্স সীলস্স লক্খণাদীসু একেনপি ন সমেতীতি ইধ ন উপনীতং, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰস্স তিৰিধতা ৰেদিতব্বা.

১৩. চতুক্কেসু পঠমচতুক্কে –

যোধ সেৰতি দুস্সীলে, সীলৰন্তে ন সেৰতি;

ৰত্থুৰীতিক্কমে দোসং, ন পস্সতি অৰিদ্দসু.

মিচ্ছাসঙ্কপ্পবহুলো, ইন্দ্রিযানি ন রক্খতি;

এৰরূপস্স ৰে সীলং, জাযতে হানভাগিযং.

যো পনত্তমনো হোতি, সীলসম্পত্তিযা ইধ;

কম্মট্ঠানানুযোগম্হি, ন উপ্পাদেতি মানসং.

তুট্ঠস্স সীলমত্তেন, অঘটন্তস্স উত্তরি;

তস্স তং ঠিতিভাগিযং, সীলং ভৰতি ভিক্খুনো.

সম্পন্নসীলো ঘটতি, সমাধত্থায যো পন;

ৰিসেসভাগিযং সীলং, হোতি এতস্স ভিক্খুনো.

অতুট্ঠো সীলমত্তেন, নিব্বিদং যোনুযুঞ্জতি;

হোতি নিব্বেধভাগিযং, সীলমেতস্স ভিক্খুনোতি.

এৰং হানভাগিযাদিৰসেন চতুব্বিধং.

দুতিযচতুক্কে ভিক্খূ আরব্ভ পঞ্ঞত্তসিক্খাপদানি, যানি চ নেসং ভিক্খুনীনং পঞ্ঞত্তিতো রক্খিতব্বানি, ইদং ভিক্খুসীলং. ভিক্খুনিযো আরব্ভ পঞ্ঞত্তসিক্খাপদানি, যানি চ তাসং ভিক্খূনং পঞ্ঞত্তিতো রক্খিতব্বানি, ইদং ভিক্খুনিসীলং. সামণেরসামণেরীনং দসসীলানি অনুপসম্পন্নসীলং. উপাসকউপাসিকানং নিচ্চসীলৰসেন পঞ্চসিক্খাপদানি, সতি ৰা উস্সাহে দস, উপোসথঙ্গৰসেন অট্ঠাতি ইদং গহট্ঠসীলন্তি এৰং ভিক্খুসীলাদিৰসেন চতুব্বিধং.

ততিযচতুক্কে উত্তরকুরুকানং মনুস্সানং অৰীতিক্কমো পকতিসীলং. কুলদেসপাসণ্ডানং অত্তনো অত্তনো মরিযাদাচারিত্তং আচারসীলং. ‘‘ধম্মতা এসা, আনন্দ, যদা বোধিসত্তো মাতুকুচ্ছিং ওক্কন্তো হোতি ন বোধিসত্তমাতু পুরিসেসু মানসং উপ্পজ্জি কামগুণূপসংহিত’’ন্তি এৰং ৰুত্তং বোধিসত্তমাতুসীলং ধম্মতাসীলং. মহাকস্সপাদীনং পন সুদ্ধসত্তানং, বোধিসত্তস্স চ তাসু তাসু জাতীসু সীলং পুব্বহেতুকসীলন্তি এৰং পকতিসীলাদিৰসেন চতুব্বিধং.

চতুত্থচতুক্কে যং ভগৰতা ‘‘ইধ ভিক্খু পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি (ৰিভ. ৫০৮; দী. নি. ১.১৯৩) ৰং ৰুত্তং সীলং, ইদং পাতিমোক্খসংৰরসীলং নাম. যং পন ‘‘সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী, যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী…পে… মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.২২, ৪১১; দী. নি. ১.২১৩; অ. নি. ৪.১৯৮) ৰুত্তং, ইদং ইন্দ্রিযসংৰরসীলং. যা পন আজীৰহেতুপঞ্ঞত্তানং ছন্নং সিক্খাপদানং ৰীতিক্কমস্স, ‘‘কুহনা লপনা নেমিত্তিকতা নিপ্পেসিকতা লাভেন লাভং নিজিগীসনতা’’তি এৰমাদীনঞ্চ পাপধম্মানং ৰসেন পৰত্তা মিচ্ছাজীৰা ৰিরতি, ইদং আজীৰপারিসুদ্ধিসীলং. ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰতি, যাৰদেৰ সীতস্স পটিঘাতাযা’’তি (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) আদিনা নযেন ৰুত্তো পটিসঙ্খানপরিসুদ্ধো চতুপচ্চযপরিভোগো পচ্চযসন্নিস্সিতসীলং নাম.

পাতিমোক্খসংৰরসীলং

১৪. তত্রাযং আদিতো পট্ঠায অনুপুব্বপদৰণ্ণনায সদ্ধিং ৰিনিচ্ছযকথা. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ভিক্খূতি সংসারে ভযং ইক্খণতায ৰা ভিন্নপটধরাদিতায ৰা এৰং লদ্ধৰোহারো সদ্ধাপব্বজিতো কুলপুত্তো. পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতোতি এত্থ পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি যো নং পাতি রক্খতি, তং মোক্খেতি মোচযতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহি, তস্মা পাতিমোক্খন্তি ৰুচ্চতি. সংৰরণং সংৰরো, কাযিকৰাচসিকস্স অৰীতিক্কমস্সেতং নামং. পাতিমোক্খমেৰ সংৰরো পাতিমোক্খসংৰরো. তেন পাতিমোক্খসংৰরেন সংৰুতো পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো, উপগতো সমন্নাগতোতি অত্থো. ৰিহরতীতি ইরিযতি. আচারগোচরসম্পন্নোতিআদীনমত্থো পাল়িযং আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘আচারগোচরসম্পন্নো’’তি অত্থি আচারো, অত্থি অনাচারো;

তত্থ কতমো অনাচারো? কাযিকো ৰীতিক্কমো ৰাচসিকো ৰীতিক্কমো কাযিকৰাচসিকো ৰীতিক্কমো, অযং ৰুচ্চতি অনাচারো. সব্বম্পি দুস্সীল্যং অনাচারো. ইধেকচ্চো ৰেল়ুদানেন ৰা পত্তদানেন ৰা পুপ্ফফলসিনানদন্তকট্ঠদানেন ৰা চাটুকম্যতায ৰা মুগ্গসূপ্যতায ৰা পারিভট্যতায ৰা জঙ্ঘপেসনিকেন ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা বুদ্ধপটিকুট্ঠেন মিচ্ছাআজীৰেন জীৰিকং কপ্পেতি, অযং ৰুচ্চতি অনাচারো.

তত্থ কতমো আচারো? কাযিকো অৰীতিক্কমো ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, অযং ৰুচ্চতি আচারো. সব্বোপি সীলসংৰরো আচারো. ইধেকচ্চো ন ৰেল়ুদানেন ৰা ন পত্তন পুপ্ফন ফলন সিনানন দন্তকট্ঠদানেন ৰা ন চাটুকম্যতায ৰা ন মুগ্গসূপ্যতায ৰা ন পারিভট্যতায ৰা ন জঙ্ঘপেসনিকেন ৰা ন অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা বুদ্ধপটিকুট্ঠেন মিচ্ছাআজীৰেন জীৰিকং কপ্পেতি, অযং ৰুচ্চতি আচারো.

গোচরোতি অত্থি গোচরো অত্থি অগোচরো.

তত্থ কতমো অগোচরো? ইধেকচ্চো ৰেসিযাগোচরো ৰা হোতি ৰিধৰা, থুল্লকুমারিকা, পণ্ডক, ভিক্খুনী, পানাগারগোচরো ৰা হোতি, সংসট্ঠো ৰিহরতি রাজূহি রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি অননুলোমিকেন সংসগ্গেন, যানি ৰা পন তানি কুলানি অস্সদ্ধানি অপ্পসন্নানি অনোপানভূতানি অক্কোসকপরিভাসকানি অনত্থকামানি অহিতকামানি অফাসুককামানি অযোগক্খেমকামানি ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং, তথারূপানি কুলানি সেৰতি ভজতি পযিরুপাসতি, অযং ৰুচ্চতি অগোচরো.

তত্থ কতমো গোচরো? ইধেকচ্চো ন ৰেসিযাগোচরো ৰা হোতি…পে… ন পানাগারগোচরো ৰা হোতি, অসংসট্ঠো ৰিহরতি রাজূহি…পে… তিত্থিযসাৰকেহি অননুলোমিকেন সংসগ্গেন, যানি ৰা পন তানি কুলানি সদ্ধানি পসন্নানি ওপানভূতানি কাসাৰপজ্জোতানি ইসিৰাতপটিৰাতানি অত্থকামানি…পে… যোগক্খেমকামানি ভিক্খূনং…পে… উপাসিকানং, তথারূপানি কুলানি সেৰতি ভজতি পযিরুপাসতি, অযং ৰুচ্চতি গোচরো. ইতি ইমিনা চ আচারেন ইমিনা চ গোচরেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সমুপগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো, তেন ৰুচ্চতি ‘‘আচারগোচরসম্পন্নো’’তি (ৰিভ. ৫১১).

অপি চেত্থ ইমিনাপি নযেন আচারগোচরা ৰেদিতব্বা. দুৰিধো হি অনাচারো কাযিকো ৰাচসিকো চ. তত্থ কতমো কাযিকো অনাচারো? ইধেকচ্চো সঙ্ঘগতোপি অচিত্তীকারকতো থেরে ভিক্খূ ঘট্টযন্তোপি তিট্ঠতি, ঘট্টযন্তোপি নিসীদতি, পুরতোপি তিট্ঠতি, পুরতোপি নিসীদতি, উচ্চেপি আসনে নিসীদতি, সসীসম্পি পারুপিত্ৰা নিসীদতি, ঠিতকোপি ভণতি, বাহাৰিক্খেপকোপি ভণতি, থেরানং ভিক্খূনং অনুপাহনানং চঙ্কমন্তানং সউপাহনো চঙ্কমতি, নীচে চঙ্কমে চঙ্কমন্তানং উচ্চে চঙ্কমে চঙ্কমতি, ছমায চঙ্কমন্তানং চঙ্কমে চঙ্কমতি, থেরে ভিক্খূ অনুপখজ্জাপি তিট্ঠতি, অনুপখজ্জাপি নিসীদতি, নৰেপি ভিক্খূ আসনেন পটিবাহতি, জন্তাঘরেপি থেরে ভিক্খূ অনাপুচ্ছা কট্ঠং পক্খিপতি, দ্ৰারং পিদহতি, উদকতিত্থেপি থেরে ভিক্খূ ঘট্টযন্তোপি ওতরতি, পুরতোপি ওতরতি, ঘট্টযন্তোপি ন্হাযতি, পুরতোপি ন্হাযতি, ঘট্টযন্তোপি উত্তরতি, পুরতোপি উত্তরতি, অন্তরঘরং পৰিসন্তোপি থেরে ভিক্খূ ঘট্টযন্তোপি গচ্ছতি, পুরতোপি গচ্ছতি, ৰোক্কম্ম চ থেরানং ভিক্খূনং পুরতো পুরতো গচ্ছতি, যানিপি তানি হোন্তি কুলানং ওৰরকানি গূল়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি চ যত্থ কুলিত্থিযো কুলকুমারিযো নিসীদন্তি, তত্থপি সহসা পৰিসতি, কুমারকস্সপি সীসং পরামসতি, অযং ৰুচ্চতি কাযিকো অনাচারো.

তত্থ কতমো ৰাচসিকো অনাচারো? ইধেকচ্চো সঙ্ঘগতোপি অচিত্তীকারকতো থেরে ভিক্খূ অনাপুচ্ছা ধম্মং ভণতি. পঞ্হং ৰিস্সজ্জেতি, পাতিমোক্খং উদ্দিসতি, ঠিতকোপি ভণতি, বাহাৰিক্খেপকোপি ভণতি, অন্তরঘরং পৰিট্ঠোপি ইত্থিং ৰা কুমারিং ৰা এৰমাহ – ‘‘ইত্থন্নামে ইত্থংগোত্তে কিং অত্থি, যাগু অত্থি, ভত্তং অত্থি, খাদনীযং অত্থি, কিং পিৰিস্সাম, কিং খাদিস্সাম, কিং ভুঞ্জিস্সাম. কিং ৰা মে দস্সথা’’তি ৰিপ্পলপতি, অযং ৰুচ্চতি ৰাচসিকো অনাচারো (মহানি. ৮৭). পটিপক্খৰসেন পনস্স আচারো ৰেদিতব্বো.

অপিচ ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো হিরোত্তপ্পসম্পন্নো সুনিৰত্থো সুপারুতো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৰিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসারিতেন ওক্খিত্তচক্খু ইরিযাপথসম্পন্নো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগরিযমনুযুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো আরদ্ধৰীরিযো আভিসমাচারিকেসু সক্কচ্চকারী গরুচিত্তীকারবহুলো ৰিহরতি, অযং ৰুচ্চতি আচারো. এৰং তাৰ আচারো ৰেদিতব্বো.

গোচরো পন তিৰিধো উপনিস্সযগোচরো আরক্খগোচরো উপনিবন্ধগোচরোতি. তত্থ কতমো উপনিস্সযগোচরো? দসকথাৰত্থুগুণসমন্নাগতো কল্যাণমিত্তো, যং নিস্সায অস্সুতং সুণাতি, সুতং পরিযোদপেতি, কঙ্খং ৰিতরতি, দিট্ঠিং উজুং করোতি, চিত্তং পসাদেতি. যস্স ৰা পন অনুসিক্খমানো সদ্ধায ৰড্ঢতি, সীলেন, সুতেন, চাগেন, পঞ্ঞায ৰড্ঢতি, অযং ৰুচ্চতি উপনিস্সযগোচরো.

কতমো আরক্খগোচরো? ইধ ভিক্খু অন্তরঘরং পৰিট্ঠো ৰীথিং পটিপন্নো ওক্খিত্তচক্খু যুগমত্তদস্সাৰী সুসংৰুতো গচ্ছতি, ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং, ন রথং, ন পত্তিং, ন ইত্থিং, ন পুরিসং ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং উল্লোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৰিদিসং পেক্খমানো গচ্ছতি, অযং ৰুচ্চতি আরক্খগোচরো.