সম্মসনঞাণকথা

৬৯২. অযং মগ্গো, অযং ন মগ্গোতি এৰং মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ঞত্ৰা ঠিতং ঞাণং পন মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম.

তং সম্পাদেতুকামেন কলাপসম্মসনসঙ্খাতায নযৰিপস্সনায তাৰ যোগো করণীযো. কস্মা? আরদ্ধৰিপস্সকস্স ওভাসাদিসম্ভৰে মগ্গামগ্গঞাণসম্ভৰতো. আরদ্ধৰিপস্সকস্স হি ওভাসাদীসু সম্ভূতেসু মগ্গামগ্গঞাণং হোতি, ৰিপস্সনায চ কলাপসম্মসনং আদি. তস্মা এতং কঙ্খাৰিতরণানন্তরং উদ্দিট্ঠং. অপিচ যস্মা তীরণপরিঞ্ঞায ৰত্তমানায মগ্গামগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, তীরণপরিঞ্ঞা চ ঞাতপরিঞ্ঞানন্তরা, তস্মাপি তং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং সম্পাদেতুকামেন কলাপসম্মসনে তাৰ যোগো কাতব্বো.

৬৯৩. তত্রাযং ৰিনিচ্ছযো – তিস্সো হি লোকিযপরিঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞা চ. যা সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা ঞাতট্ঠে ঞাণং. পরিঞ্ঞাপঞ্ঞা তীরণট্ঠে ঞাণং. পহানপঞ্ঞা পরিচ্চাগট্ঠে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৭৫). তত্থ ‘‘রুপ্পনলক্খণং রূপং, ৰেদযিতলক্খণা ৰেদনা’’তি এৰং তেসং তেসং ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা নাম. ‘‘রূপং অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা’’তিআদিনা নযেন তেসংযেৰ ধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণং আরোপেত্ৰা পৰত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনা পঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা নাম. তেসুযেৰ পন ধম্মেসু নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনৰসেন পৰত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনা পঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞা নাম.

তত্থ সঙ্খারপরিচ্ছেদতো পট্ঠায যাৰ পচ্চযপরিগ্গহা ঞাতপরিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিং হি অন্তরে ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণপটিৰেধস্সেৰ আধিপচ্চং হোতি. কলাপসম্মসনতো পন পট্ঠায যাৰ উদযব্বযানুপস্সনা তীরণপরিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিং হি অন্তরে সামঞ্ঞলক্খণপটিৰেধস্সেৰ আধিপচ্চং হোতি. ভঙ্গানুপস্সনং আদিং কত্ৰা উপরি পহানপরিঞ্ঞায ভূমি. ততো পট্ঠায হি অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং, ৰিরজ্জন্তো রাগং, নিরোধেন্তো সমুদযং, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি (পটি. ম. ১.৫২) এৰং নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসাধিকানং সত্তন্নং অনুপস্সনানং আধিপচ্চং. ইতি ইমাসু তীসু পরিঞ্ঞাসু সঙ্খারপরিচ্ছেদস্স চেৰ পচ্চযপরিগ্গহস্স চ সাধিতত্তা ইমিনা যোগিনা ঞাতপরিঞ্ঞাৰ অধিগতা হোতি, ইতরা চ অধিগন্তব্বা. তেন ৰুত্তং ‘‘যস্মা তীরণপরিঞ্ঞায ৰত্তমানায মগ্গামগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, তীরণপরিঞ্ঞা চ ঞাতপরিঞ্ঞানন্তরা, তস্মাপি তং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং সম্পাদেতুকামেন কলাপসম্মসনে তাৰ যোগো কাতব্বো’’তি.

৬৯৪. তত্রাযং পাল়ি –

‘‘কথং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং? যংকিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা…পে… যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. দুক্খতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. যা কাচি ৰেদনা…পে… যংকিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং…পে… অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং.

‘‘চক্খুং…পে… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. দুক্খতো অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং.

‘‘রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেন, অনত্তা অসারকট্ঠেনাতি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. ৰেদনং… ৰিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জরামরণং…পে… সম্মসনে ঞাণং.

‘‘রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মন্তি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. ৰেদনং… ৰিঞ্ঞাণং… চক্খুং… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং…পে… নিরোধধম্মন্তি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং.

‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং, অনাগতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জরামরণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. ভৰপচ্চযা জাতি…পে… অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং, অনাগতম্পি অদ্ধানং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং.

‘‘তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং. পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা. তেন ৰুচ্চতি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৮).

এত্থ চ চক্খুং…পে… জরামরণন্তি ইমিনা পেয্যালেন দ্ৰারারম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তা ধম্মা, পঞ্চক্খন্ধা, ছ দ্ৰারানি, ছ আরম্মণানি, ছ ৰিঞ্ঞাণানি, ছ ফস্সা, ছ ৰেদনা, ছ সঞ্ঞা, ছ চেতনা, ছ তণ্হা, ছ ৰিতক্কা, ছ ৰিচারা, ছ ধাতুযো, দস কসিণানি, দ্ৰত্তিংসকোট্ঠাসা, দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো, বাৰীসতি ইন্দ্রিযানি, তিস্সো ধাতুযো, নৰ ভৰা, চত্তারি ঝানানি, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা, চতস্সো সমাপত্তিযো, দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানীতি ইমে ধম্মরাসযো সংখিত্তাতি ৰেদিতব্বা.

ৰুত্তং হেতং অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে –

‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্যং. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং অভিঞ্ঞেয্যং? চক্খু, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্যং. রূপা… চক্খুৰিঞ্ঞাণং… চক্খুসম্ফস্সো… যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, তম্পি অভিঞ্ঞেয্যং. সোতং…পে… যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, তম্পি অভিঞ্ঞেয্যং.

‘‘রূপং…পে… ৰিঞ্ঞাণং… চক্খু…পে… মনো… রূপা…পে… ধম্মা… চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং… চক্খুসম্ফস্সো…পে… মনোসম্ফস্সো….

‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা…পে… মনোসম্ফস্সজা ৰেদনা… রূপসঞ্ঞা…পে… ধম্মসঞ্ঞা… রূপসঞ্চেতনা…পে… ধম্মসঞ্চেতনা… রূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হা… রূপৰিতক্কো…পে… ধম্মৰিতক্কো… রূপৰিচারো…পে… ধম্মৰিচারো….

‘‘পথৰীধাতু…পে… ৰিঞ্ঞাণধাতু… পথৰীকসিণং…পে… ৰিঞ্ঞাণকসিণং… কেসা…পে… মুত্তং… মত্থলুঙ্গং….

‘‘চক্খাযতনং…পে… ধম্মাযতনং… চক্খুধাতু…পে… মনোধাতু… মনোৰিঞ্ঞাণধাতু… চক্খুন্দ্রিযং…পে… অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং….

‘‘কামধাতু… রূপধাতু… অরূপধাতু… কামভৰো… রূপভৰো… অরূপভৰো… সঞ্ঞাভৰো… অসঞ্ঞাভৰো… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰো… একৰোকারভৰো… চতুৰোকারভৰো… পঞ্চৰোকারভৰো….

‘‘পঠমং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং… মেত্তাচেতোৰিমুত্তি…পে… উপেক্খাচেতোৰিমুত্তি… আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি… অৰিজ্জা অভিঞ্ঞেয্যা…পে… জরামরণং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬).

তং তত্থ এৰং ৰিত্থারেন ৰুত্তত্তা ইধ সব্বং পেয্যালেন সংখিত্তং. এৰং সংখিত্তে পনেত্থ যে লোকুত্তরা ধম্মা আগতা, তে অসম্মসনুপগত্তা ইমস্মিং অধিকারে ন গহেতব্বা. যেপি চ সম্মসনুপগা, তেসু যে যস্স পাকটা হোন্তি সুখেন পরিগ্গহং গচ্ছন্তি, তেসু তেন সম্মসনং আরভিতব্বং.

৬৯৫. তত্রাযং খন্ধৰসেন আরব্ভৰিধানযোজনা – যংকিঞ্চি রূপং…পে… সব্বং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. দুক্খতো অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনন্তি. এত্তাৰতা অযং ভিক্খু ‘‘যংকিঞ্চি রূপ’’ন্তি এৰং অনিযমনিদ্দিট্ঠং সব্বম্পি রূপং অতীতত্তিকেন চেৰ চতূহি চ অজ্ঝত্তাদিদুকেহীতি একাদসহি ওকাসেহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সব্বং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, অনিচ্চন্তি সম্মসতি.

কথং? পরতো ৰুত্তনযেন. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি (পটি. ম. ১.৪৮).

তস্মা এস যং অতীতং রূপং, তং যস্মা অতীতেযেৰ খীণং, নযিমং ভৰং সম্পত্তন্তি অনিচ্চং খযট্ঠেন.

যং অনাগতং অনন্তরভৰে নিব্বত্তিস্সতি, তম্পি তত্থেৰ খীযিস্সতি, ন ততো পরং ভৰং গমিস্সতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন.

যং পচ্চুপ্পন্নং রূপং, তম্পি ইধেৰ খীযতি, ন ইতো গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন.

যং অজ্ঝত্তং, তম্পি অজ্ঝত্তমেৰ খীযতি, ন বহিদ্ধাভাৰং গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন.

যং বহিদ্ধা…পে… ওল়ারিকং…পে… সুখুমং…পে… হীনং…পে… পণীতং…পে… দূরে…পে… সন্তিকে, তম্পি তত্থেৰ খীযতি, ন দূরভাৰং গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি সম্মসতি.

ইদং সব্বম্পি ‘‘অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি এতস্স ৰসেন একং সম্মসনং. ভেদতো পন একাদসৰিধং হোতি.

সব্বমেৰ চ তং দুক্খং ভযট্ঠেন. ভযট্ঠেনাতি সপ্পটিভযতায. যঞ্হি অনিচ্চং, তং ভযাৰহং হোতি সীহোপমসুত্তে (সং. নি. ৩.৭৮; অ. নি. ৪.৩৩) দেৰানং ৰিয. ইতি ইদম্পি ‘‘দুক্খং ভযট্ঠেনা’’তি এতস্স ৰসেন একং সম্মসনং. ভেদতো পন একাদসৰিধং হোতি.

যথা চ দুক্খং, এৰং সব্বম্পি তং অনত্তা অসারকট্ঠেন. অসারকট্ঠেনাতি ‘‘অত্তা নিৰাসী কারকো ৰেদকো সযংৰসী’’তি এৰং পরিকপ্পিতস্স অত্তসারস্স অভাৰেন. যঞ্হি অনিচ্চং, দুক্খং, তং অত্তনোপি অনিচ্চতং ৰা উদযব্বযপীল়নং ৰা ৰারেতুং ন সক্কোতি, কুতো তস্স কারকাদিভাৰো. তেনাহ – ‘‘রূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স. নযিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্যা’’তিআদি (সং. নি. ৩.৫৯). ইতি ইদম্পি ‘‘অনত্তা অসারকট্ঠেনা’’তি এতস্স ৰসেন একং সম্মসনং. ভেদতো পন একাদসৰিধং হোতি. এস নযো ৰেদনাদীসু.

৬৯৬. যং পন অনিচ্চং, তং যস্মা নিযমতো সঙ্খতাদিভেদং হোতি. তেনস্স পরিযাযদস্সনত্থং, নানাকারেহি ৰা মনসিকারপ্পৰত্তিদস্সনত্থং ‘‘রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্ম’’ন্তি পুন পাল়ি ৰুত্তা. এস নযো ৰেদনাদীসূতি.