২০. মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিনিদ্দেসো
সম্মসনঞাণকথা
৬৯২. অযং মগ্গো, অযং ন মগ্গোতি এৰং মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ঞত্ৰা ঠিতং ঞাণং পন মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম.
তং সম্পাদেতুকামেন কলাপসম্মসনসঙ্খাতায নযৰিপস্সনায তাৰ যোগো করণীযো. কস্মা? আরদ্ধৰিপস্সকস্স ওভাসাদিসম্ভৰে মগ্গামগ্গঞাণসম্ভৰতো. আরদ্ধৰিপস্সকস্স হি ওভাসাদীসু সম্ভূতেসু মগ্গামগ্গঞাণং হোতি, ৰিপস্সনায চ কলাপসম্মসনং আদি. তস্মা এতং কঙ্খাৰিতরণানন্তরং উদ্দিট্ঠং. অপিচ যস্মা তীরণপরিঞ্ঞায ৰত্তমানায মগ্গামগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, তীরণপরিঞ্ঞা চ ঞাতপরিঞ্ঞানন্তরা, তস্মাপি তং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং সম্পাদেতুকামেন কলাপসম্মসনে তাৰ যোগো কাতব্বো.
৬৯৩. তত্রাযং ৰিনিচ্ছযো – তিস্সো হি লোকিযপরিঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞা চ. যা সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা ঞাতট্ঠে ঞাণং. পরিঞ্ঞাপঞ্ঞা তীরণট্ঠে ঞাণং. পহানপঞ্ঞা পরিচ্চাগট্ঠে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৭৫). তত্থ ‘‘রুপ্পনলক্খণং রূপং, ৰেদযিতলক্খণা ৰেদনা’’তি এৰং তেসং তেসং ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা নাম. ‘‘রূপং অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা’’তিআদিনা নযেন তেসংযেৰ ধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণং আরোপেত্ৰা পৰত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনা পঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা নাম. তেসুযেৰ পন ধম্মেসু নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনৰসেন পৰত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনা পঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞা নাম.
তত্থ সঙ্খারপরিচ্ছেদতো পট্ঠায যাৰ পচ্চযপরিগ্গহা ঞাতপরিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিং হি অন্তরে ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণপটিৰেধস্সেৰ আধিপচ্চং হোতি. কলাপসম্মসনতো পন পট্ঠায যাৰ উদযব্বযানুপস্সনা তীরণপরিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিং হি অন্তরে সামঞ্ঞলক্খণপটিৰেধস্সেৰ আধিপচ্চং হোতি. ভঙ্গানুপস্সনং আদিং কত্ৰা উপরি পহানপরিঞ্ঞায ভূমি. ততো পট্ঠায হি অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং, ৰিরজ্জন্তো রাগং, নিরোধেন্তো সমুদযং, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি (পটি. ম. ১.৫২) এৰং নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসাধিকানং সত্তন্নং অনুপস্সনানং আধিপচ্চং. ইতি ইমাসু তীসু পরিঞ্ঞাসু সঙ্খারপরিচ্ছেদস্স চেৰ পচ্চযপরিগ্গহস্স চ সাধিতত্তা ইমিনা যোগিনা ঞাতপরিঞ্ঞাৰ অধিগতা হোতি, ইতরা চ অধিগন্তব্বা. তেন ৰুত্তং ‘‘যস্মা তীরণপরিঞ্ঞায ৰত্তমানায মগ্গামগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, তীরণপরিঞ্ঞা চ ঞাতপরিঞ্ঞানন্তরা, তস্মাপি তং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং সম্পাদেতুকামেন কলাপসম্মসনে তাৰ যোগো কাতব্বো’’তি.
৬৯৪. তত্রাযং পাল়ি –
‘‘কথং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং? যংকিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা…পে… যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. দুক্খতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. যা কাচি ৰেদনা…পে… যংকিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং…পে… অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং.
‘‘চক্খুং…পে… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. দুক্খতো অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং.
‘‘রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেন, অনত্তা অসারকট্ঠেনাতি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. ৰেদনং… ৰিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জরামরণং…পে… সম্মসনে ঞাণং.
‘‘রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মন্তি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. ৰেদনং… ৰিঞ্ঞাণং… চক্খুং… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং…পে… নিরোধধম্মন্তি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং.
‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং, অনাগতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জরামরণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. ভৰপচ্চযা জাতি…পে… অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং, অনাগতম্পি অদ্ধানং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং.
‘‘তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং. পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা. তেন ৰুচ্চতি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৮).
এত্থ চ চক্খুং…পে… জরামরণন্তি ইমিনা পেয্যালেন দ্ৰারারম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তা ধম্মা, পঞ্চক্খন্ধা, ছ দ্ৰারানি, ছ আরম্মণানি, ছ ৰিঞ্ঞাণানি, ছ ফস্সা, ছ ৰেদনা, ছ সঞ্ঞা, ছ চেতনা, ছ তণ্হা, ছ ৰিতক্কা, ছ ৰিচারা, ছ ধাতুযো, দস কসিণানি, দ্ৰত্তিংসকোট্ঠাসা, দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো, বাৰীসতি ইন্দ্রিযানি, তিস্সো ধাতুযো, নৰ ভৰা, চত্তারি ঝানানি, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা, চতস্সো সমাপত্তিযো, দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানীতি ইমে ধম্মরাসযো সংখিত্তাতি ৰেদিতব্বা.
ৰুত্তং হেতং অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে –
‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্যং. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং অভিঞ্ঞেয্যং? চক্খু, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্যং. রূপা… চক্খুৰিঞ্ঞাণং… চক্খুসম্ফস্সো… যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, তম্পি অভিঞ্ঞেয্যং. সোতং…পে… যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, তম্পি অভিঞ্ঞেয্যং.
‘‘রূপং…পে… ৰিঞ্ঞাণং… চক্খু…পে… মনো… রূপা…পে… ধম্মা… চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং… চক্খুসম্ফস্সো…পে… মনোসম্ফস্সো….
‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা…পে… মনোসম্ফস্সজা ৰেদনা… রূপসঞ্ঞা…পে… ধম্মসঞ্ঞা… রূপসঞ্চেতনা…পে… ধম্মসঞ্চেতনা… রূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হা… রূপৰিতক্কো…পে… ধম্মৰিতক্কো… রূপৰিচারো…পে… ধম্মৰিচারো….
‘‘পথৰীধাতু…পে… ৰিঞ্ঞাণধাতু… পথৰীকসিণং…পে… ৰিঞ্ঞাণকসিণং… কেসা…পে… মুত্তং… মত্থলুঙ্গং….
‘‘চক্খাযতনং…পে… ধম্মাযতনং… চক্খুধাতু…পে… মনোধাতু… মনোৰিঞ্ঞাণধাতু… চক্খুন্দ্রিযং…পে… অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং….
‘‘কামধাতু… রূপধাতু… অরূপধাতু… কামভৰো… রূপভৰো… অরূপভৰো… সঞ্ঞাভৰো… অসঞ্ঞাভৰো… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰো… একৰোকারভৰো… চতুৰোকারভৰো… পঞ্চৰোকারভৰো….
‘‘পঠমং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং… মেত্তাচেতোৰিমুত্তি…পে… উপেক্খাচেতোৰিমুত্তি… আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি… অৰিজ্জা অভিঞ্ঞেয্যা…পে… জরামরণং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬).
তং তত্থ এৰং ৰিত্থারেন ৰুত্তত্তা ইধ সব্বং পেয্যালেন সংখিত্তং. এৰং সংখিত্তে পনেত্থ যে লোকুত্তরা ধম্মা আগতা, তে অসম্মসনুপগত্তা ইমস্মিং অধিকারে ন গহেতব্বা. যেপি চ সম্মসনুপগা, তেসু যে যস্স পাকটা হোন্তি সুখেন পরিগ্গহং গচ্ছন্তি, তেসু তেন সম্মসনং আরভিতব্বং.
৬৯৫. তত্রাযং খন্ধৰসেন আরব্ভৰিধানযোজনা – যংকিঞ্চি রূপং…পে… সব্বং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. দুক্খতো অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনন্তি. এত্তাৰতা অযং ভিক্খু ‘‘যংকিঞ্চি রূপ’’ন্তি এৰং অনিযমনিদ্দিট্ঠং সব্বম্পি রূপং অতীতত্তিকেন চেৰ চতূহি চ অজ্ঝত্তাদিদুকেহীতি একাদসহি ওকাসেহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সব্বং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, অনিচ্চন্তি সম্মসতি.
কথং? পরতো ৰুত্তনযেন. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি (পটি. ম. ১.৪৮).
তস্মা এস যং অতীতং রূপং, তং যস্মা অতীতেযেৰ খীণং, নযিমং ভৰং সম্পত্তন্তি অনিচ্চং খযট্ঠেন.
যং অনাগতং অনন্তরভৰে নিব্বত্তিস্সতি, তম্পি তত্থেৰ খীযিস্সতি, ন ততো পরং ভৰং গমিস্সতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন.
যং পচ্চুপ্পন্নং রূপং, তম্পি ইধেৰ খীযতি, ন ইতো গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন.
যং অজ্ঝত্তং, তম্পি অজ্ঝত্তমেৰ খীযতি, ন বহিদ্ধাভাৰং গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন.
যং বহিদ্ধা…পে… ওল়ারিকং…পে… সুখুমং…পে… হীনং…পে… পণীতং…পে… দূরে…পে… সন্তিকে, তম্পি তত্থেৰ খীযতি, ন দূরভাৰং গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি সম্মসতি.
ইদং সব্বম্পি ‘‘অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি এতস্স ৰসেন একং সম্মসনং. ভেদতো পন একাদসৰিধং হোতি.
সব্বমেৰ চ তং দুক্খং ভযট্ঠেন. ভযট্ঠেনাতি সপ্পটিভযতায. যঞ্হি অনিচ্চং, তং ভযাৰহং হোতি সীহোপমসুত্তে (সং. নি. ৩.৭৮; অ. নি. ৪.৩৩) দেৰানং ৰিয. ইতি ইদম্পি ‘‘দুক্খং ভযট্ঠেনা’’তি এতস্স ৰসেন একং সম্মসনং. ভেদতো পন একাদসৰিধং হোতি.
যথা চ দুক্খং, এৰং সব্বম্পি তং অনত্তা অসারকট্ঠেন. অসারকট্ঠেনাতি ‘‘অত্তা নিৰাসী কারকো ৰেদকো সযংৰসী’’তি এৰং পরিকপ্পিতস্স অত্তসারস্স অভাৰেন. যঞ্হি অনিচ্চং, দুক্খং, তং অত্তনোপি অনিচ্চতং ৰা উদযব্বযপীল়নং ৰা ৰারেতুং ন সক্কোতি, কুতো তস্স কারকাদিভাৰো. তেনাহ – ‘‘রূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স. নযিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্যা’’তিআদি (সং. নি. ৩.৫৯). ইতি ইদম্পি ‘‘অনত্তা অসারকট্ঠেনা’’তি এতস্স ৰসেন একং সম্মসনং. ভেদতো পন একাদসৰিধং হোতি. এস নযো ৰেদনাদীসু.
৬৯৬. যং পন অনিচ্চং, তং যস্মা নিযমতো সঙ্খতাদিভেদং হোতি. তেনস্স পরিযাযদস্সনত্থং, নানাকারেহি ৰা মনসিকারপ্পৰত্তিদস্সনত্থং ‘‘রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্ম’’ন্তি পুন পাল়ি ৰুত্তা. এস নযো ৰেদনাদীসূতি.
চত্তারীসাকারঅনুপস্সনাকথা
৬৯৭. সো তস্সেৰ পঞ্চসু খন্ধেসু অনিচ্চদুক্খানত্তসম্মসনস্স থিরভাৰত্থায, যং তং ভগৰতা ‘‘কতমেহি চত্তারীসায আকারেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি, কতমেহি চত্তারীসায আকারেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতী’’তি এতস্স ৰিভঙ্গে –
‘‘পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চতো, দুক্খতো, রোগতো, গণ্ডতো, সল্লতো, অঘতো, আবাধতো, পরতো, পলোকতো, ঈতিতো, উপদ্দৰতো, ভযতো, উপসগ্গতো, চলতো, পভঙ্গুতো, অদ্ধুৰতো, অতাণতো, অলেণতো, অসরণতো, রিত্ততো, তুচ্ছতো, সুঞ্ঞতো, অনত্ততো, আদীনৰতো, ৰিপরিণামধম্মতো, অসারকতো, অঘমূলতো, ৰধকতো, ৰিভৰতো, সাসৰতো, সঙ্খততো, মারামিসতো, জাতিধম্মতো, জরাধম্মতো, ব্যাধিধম্মতো, মরণধম্মতো, সোকধম্মতো, পরিদেৰধম্মতো, উপাযাসধম্মতো, সংকিলেসিকধম্মতো’’তি (পটি. ম. ৩.৩৭) –
চত্তারীসায আকারেহি,
‘‘পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চতো পস্সন্তো অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি. পঞ্চন্নং খন্ধানং নিরোধো নিচ্চং নিব্বানন্তি পস্সন্তো সম্মত্তনিযামং ওক্কমতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৮) নযেন,
অনুলোমঞাণং ৰিভজন্তেন পভেদতো অনিচ্চাদিসম্মসনং ৰুত্তং. তস্সাপি ৰসেন ইমে পঞ্চক্খন্ধে সম্মসতি.
৬৯৮. কথং? সো হি একেকং খন্ধং অনচ্চন্তিকতায, আদিঅন্তৰন্ততায চ অনিচ্চতো. উপ্পাদৰযপটিপীল়নতায, দুক্খৰত্থুতায চ দুক্খতো. পচ্চযযাপনীযতায, রোগমূলতায চ রোগতো. দুক্খতাসূলযোগিতায, কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতায, উপ্পাদজরাভঙ্গেহি উদ্ধুমাতপরিপক্কপভিন্নতায চ গণ্ডতো. পীল়াজনকতায, অন্তোতুদনতায, দুন্নীহরণীযতায চ সল্লতো. ৰিগরহণীযতায, অৰড্ঢিআৰহনতায, অঘৰত্থুতায চ অঘতো. অসেরিভাৰজনকতায, আবাধপদট্ঠানতায চ আবাধতো. অৰসতায, অৰিধেয্যতায চ পরতো. ব্যাধিজরামরণেহি পলুজ্জনতায পলোকতো. অনেকব্যসনাৰহনতায ঈতিতো. অৰিদিতানংযেৰ ৰিপুলানং অনত্থানং আৰহনতো, সব্বুপদ্দৰৰত্থুতায চ উপদ্দৰতো. সব্বভযানং আকরতায, দুক্খৰূপসমসঙ্খাতস্স পরমস্সাসস্স পটিপক্খভূততায চ ভযতো. অনেকেহি অনত্থেহি অনুবদ্ধতায, দোসূপসট্ঠতায, উপসগ্গো ৰিয অনধিৰাসনারহতায চ উপসগ্গতো. ব্যাধিজরামরণেহি চেৰ লাভালাভাদীহি চ লোকধম্মেহি পচলিততায চলতো. উপক্কমেন চেৰ সরসেন চ পভঙ্গুপগমনসীলতায পভঙ্গুতো. সব্বাৰত্থনিপাতিতায, থিরভাৰস্স চ অভাৰতায অদ্ধুৰতো. অতাযনতায চেৰ, অলব্ভনেয্যখেমতায চ অতাণতো. অল্লীযিতুং অনরহতায, অল্লীনানম্পি চ লেণকিচ্চাকারিতায অলেণতো. নিস্সিতানং ভযসারকত্তাভাৰেন অসরণতো. যথাপরিকপ্পিতেহি ধুৰসুভসুখত্তভাৰেহি রিত্ততায রিত্ততো. রিত্ততাযেৰ তুচ্ছতো অপ্পকত্তা ৰা, অপ্পকম্পি হি লোকে তুচ্ছন্তি ৰুচ্চতি. সামি-নিৰাসি-কারক-ৰেদকাধিট্ঠাযকৰিরহিততায সুঞ্ঞতো. সযঞ্চ অস্সামিকভাৰাদিতায অনত্ততো. পৰত্তিদুক্খতায, দুক্খস্স চ আদীনৰতায আদীনৰতো, অথ ৰা আদীনং ৰাতি গচ্ছতি পৰত্ততীতি আদীনৰো, কপণমনুস্সস্সেতং অধিৰচনং, খন্ধাপি চ কপণাযেৰাতি আদীনৰসদিসতায আদীনৰতো. জরায চেৰ মরণেন চাতি দ্ৰেধা পরিণামপকতিতায ৰিপরিণামধম্মতো. দুব্বলতায, ফেগ্গু ৰিয সুখভঞ্জনীযতায চ অসারকতো. অঘহেতুতায অঘমূলতো. মিত্তমুখসপত্তো ৰিয ৰিস্সাসঘাতিতায ৰধকতো. ৰিগতভৰতায, ৰিভৰসম্ভূততায চ ৰিভৰতো. আসৰপদট্ঠানতায সাসৰতো. হেতুপচ্চযেহি অভিসঙ্খততায সঙ্খততো. মচ্চুমারকিলেসমারানং আমিসভূততায মারামিসতো. জাতি-জরা-ব্যাধিমরণপকতিতায জাতি-জরা-ব্যাধি-মরণধম্মতো. সোক-পরিদেৰ-উপাযাসহেতুতায সোক-পরিদেৰউপাযাসধম্মতো. তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চরিতসংকিলেসানং ৰিসযধম্মতায সংকিলেসিকধম্মতোতি এৰং পভেদতো ৰুত্তস্স অনিচ্চাদিসম্মসনস্স ৰসেন সম্মসতি.
এত্থ হি অনিচ্চতো, পলোকতো, চলতো, পভঙ্গুতো, অদ্ধুৰতো, ৰিপরিণামধম্মতো, অসারকতো, ৰিভৰতো, সঙ্খততো, মরণধম্মতোতি একেকস্মিং খন্ধে দস দস কত্ৰা পঞ্ঞাস অনিচ্চানুপস্সনানি. পরতো, রিত্ততো, তুচ্ছতো, সুঞ্ঞতো, অনত্ততোতি একেকস্মিং খন্ধে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা পঞ্চৰীসতি অনত্তানুপস্সনানি. সেসানি দুক্খতো, রোগতোতিআদীনি একেকস্মিং খন্ধে পঞ্চৰীসতি পঞ্চৰীসতি কত্ৰা পঞ্চৰীসতিসতং দুক্খানুপস্সনানীতি.
ইচ্চস্স ইমিনা দ্ৰিসতভেদেন অনিচ্চাদিসম্মসনেন পঞ্চক্খন্ধে সম্মসতো তং নযৰিপস্সনাসঙ্খাতং অনিচ্চদুক্খানত্তসম্মসনং থিরং হোতি. ইদং তাৰেত্থ পাল়িনযানুসারেন সম্মসনারম্ভৰিধানং.
ইন্দ্রিযতিক্খকারণনৰককথা
৬৯৯. যস্স পন এৰং নযৰিপস্সনায যোগং করোতোপি নযৰিপস্সনা ন সম্পজ্জতি, তেন ‘‘নৰহাকারেহি ইন্দ্রিযানি তিক্খানি ভৰন্তি – উপ্পন্নুপ্পন্নানং সঙ্খারানং খযমেৰ পস্সতি, তত্থ চ সক্কচ্চকিরিযায সম্পাদেতি, সাতচ্চকিরিযায সম্পাদেতি, সপ্পাযকিরিযায সম্পাদেতি, সমাধিস্স চ নিমিত্তগ্গাহেন, বোজ্ঝঙ্গানঞ্চ অনুপৰত্তনতায, কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খতং উপট্ঠাপেতি, তত্থ চ অভিভুয্য নেক্খম্মেন, অন্তরা চ অব্যোসানেনা’’তি এৰং ৰুত্তানং নৰন্নং আকারানং ৰসেন ইন্দ্রিযানি তিক্খানি কত্ৰা পথৰীকসিণনিদ্দেসে ৰুত্তনযেন সত্ত অসপ্পাযানি ৰজ্জেত্ৰা সত্ত সপ্পাযানি সেৰমানেন কালেন রূপং সম্মসিতব্বং, কালেন অরূপং. রূপং সম্মসন্তেন রূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা.
রূপনিব্বত্তিপস্সনাকারকথা
৭০০. সেয্যথিদং – ইদং রূপং নাম কম্মাদিৰসেন চতূহি কারণেহি নিব্বত্ততি. তত্থ সব্বেসং সত্তানং রূপং নিব্বত্তমানং পঠমং কম্মতো নিব্বত্ততি. পটিসন্ধিক্খণেযেৰ হি গব্ভসেয্যকানং তাৰ তিসন্ততিৰসেন ৰত্থু-কায-ভাৰদসকসঙ্খাতানি তিংস রূপানি নিব্বত্তন্তি, তানি চ খো পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ. যথা চ উপ্পাদক্খণে, তথা ঠিতিক্খণেপি ভঙ্গক্খণেপি.
তত্থ রূপং দন্ধনিরোধং গরুপরিৰত্তি, চিত্তং খিপ্পনিরোধং লহুপরিৰত্তি. তেনাহ – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং লহুপরিৰত্তং যথযিদং, ভিক্খৰে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮). রূপে ধরন্তেযেৰ হি সোল়সৰারে ভৰঙ্গচিত্তং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি. চিত্তস্স উপ্পাদক্খণোপি ঠিতিক্খণোপি ভঙ্গক্খণোপি একসদিসা. রূপস্স পন উপ্পাদভঙ্গক্খণাযেৰ লহুকা, তেহি সদিসা. ঠিতিক্খণো পন মহা, যাৰ সোল়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, তাৰ ৰত্ততি. পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং ঠানপ্পত্তং পুরেজাতং ৰত্থুং নিস্সায দুতিযং ভৰঙ্গং উপ্পজ্জতি. তেন সদ্ধিং উপ্পন্নং ঠানপ্পত্তং পুরেজাতং ৰত্থুং নিস্সায ততিযং ভৰঙ্গং উপ্পজ্জতি. ইমিনা নযেন যাৰতাযুকং চিত্তপ্পৰত্তি ৰেদিতব্বা. আসন্নমরণস্স পন একমেৰ ঠানপ্পত্তং পুরেজাতং ৰত্থুং নিস্সায সোল়স চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি.
পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং রূপং পটিসন্ধিচিত্ততো উদ্ধং সোল়সমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি. ঠানক্খণে উপ্পন্নং সত্তরসমস্স উপ্পাদক্খণেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি. ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং সত্তরসমস্স ঠানক্খণং পত্ৰা নিরুজ্ঝতি. যাৰ পৰত্তি নাম অত্থি, এৰমেৰ পৰত্ততি. ওপপাতিকানম্পি সত্তসন্ততিৰসেন সত্ততি রূপানি এৰমেৰ পৰত্তন্তি.
৭০১. তত্থ কম্মং, কম্মসমুট্ঠানং, কম্মপচ্চযং, কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠানং, কম্মপচ্চযআহারসমুট্ঠানং, কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানন্তি এস ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তত্থ কম্মং নাম কুসলাকুসলচেতনা. কম্মসমুট্ঠানং নাম ৰিপাকক্খন্ধা চ, চক্খুদসকাদি সমসত্ততিরূপঞ্চ. কম্মপচ্চযং নাম তদেৰ, কম্মং হি কম্মসমুট্ঠানস্স উপত্থম্ভকপচ্চযোপি হোতি. কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠানং নাম ৰিপাকচিত্তসমুট্ঠানং রূপং. কম্মপচ্চযআহারসমুট্ঠানং নাম কম্মসমুট্ঠানরূপেসু ঠানপ্পত্তা ওজা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, তত্রাপি ওজা ঠানং পত্ৰা অঞ্ঞন্তি এৰং চতস্সো ৰা পঞ্চ ৰা পৰত্তিযো ঘটেতি. কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানং নাম কম্মজতেজোধাতু ঠানপ্পত্তা উতুসমুট্ঠানং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, তত্রাপি উতু অঞ্ঞং ওজট্ঠমকন্তি এৰং চতস্সো ৰা পঞ্চ ৰা পৰত্তিযো ঘটেতি. এৰং তাৰ কম্মজরূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা.
৭০২. চিত্তজেসুপি চিত্তং, চিত্তসমুট্ঠানং, চিত্তপচ্চযং, চিত্তপচ্চযআহারসমুট্ঠানং, চিত্তপচ্চযউতুসমুট্ঠানন্তি এস ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তত্থ চিত্তং নাম একূননৰুতিচিত্তানি.
তেসু দ্ৰত্তিংস চিত্তানি, ছব্বীসেকূনৰীসতি;
সোল়স রূপিরিযাপথৰিঞ্ঞত্তিজনকা মতা.
কামাৰচরতো হি অট্ঠ কুসলানি, দ্ৰাদসাকুসলানি, মনোধাতুৰজ্জা দস কিরিযা, কুসলকিরিযতো দ্ৰে অভিঞ্ঞাচিত্তানীতি দ্ৰত্তিংস চিত্তানি রূপং, ইরিযাপথং, ৰিঞ্ঞত্তিঞ্চ জনেন্তি. ৰিপাকৰজ্জানি সেসদসরূপাৰচরানি, অট্ঠ অরূপাৰচরানি, অট্ঠ লোকুত্তরচিত্তানীতি ছব্বীসতি চিত্তানি রূপং, ইরিযাপথঞ্চ জনযন্তি, ন ৰিঞ্ঞত্তিং. কামাৰচরে দস ভৰঙ্গচিত্তানি, রূপাৰচরে পঞ্চ, তিস্সো মনোধাতুযো, একা ৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুসোমনস্সসহগতাতি একূনৰীসতি চিত্তানি রূপমেৰ জনযন্তি, ন ইরিযাপথং, ন ৰিঞ্ঞত্তিং. দ্ৰেপঞ্চৰিঞ্ঞাণানি, সব্বসত্তানং পটিসন্ধিচিত্তং, খীণাসৰানং চুতিচিত্তং, চত্তারি আরুপ্পৰিপাকানীতি সোল়স চিত্তানি নেৰ রূপং জনযন্তি, ন ইরিযাপথং, ন ৰিঞ্ঞত্তিং. যানি চেত্থ রূপং জনেন্তি, তানি ন ঠিতিক্খণে, ভঙ্গক্খণে ৰা, তদা হি চিত্তং দুব্বলং হোতি. উপ্পাদক্খণে পন বলৰং, তস্মা তং তদা পুরেজাতং ৰত্থুং নিস্সায রূপং সমুট্ঠাপেতি.
চিত্তসমুট্ঠানং নাম তযো অরূপিনো খন্ধা, ‘‘সদ্দনৰকং, কাযৰিঞ্ঞত্তি, ৰচীৰিঞ্ঞত্তি, আকাসধাতু, লহুতা, মুদুতা, কম্মঞ্ঞতা, উপচযো, সন্ততী’’তি সত্তরসৰিধং রূপঞ্চ. চিত্তপচ্চযং নাম ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্সা’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১) এৰং ৰুত্তং চতুসমুট্ঠানরূপং. চিত্তপচ্চযআহারসমুট্ঠানং নাম চিত্তসমুট্ঠানরূপেসু ঠানপ্পত্তা ওজা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, এৰং দ্ৰে তিস্সো পৰত্তিযো ঘটেতি. চিত্তপচ্চযউতুসমুট্ঠানং নাম চিত্তসমুট্ঠানো উতু ঠানপ্পত্তো অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, এৰং দ্ৰে তিস্সো পৰত্তিযো ঘটেতি. এৰং চিত্তজরূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা.
৭০৩. আহারজেসুপি আহারো, আহারসমুট্ঠানং, আহারপচ্চযং, আহারপচ্চযআহারসমুট্ঠানং, আহারপচ্চযউতুসমুট্ঠানন্তি এস ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তত্থ আহারো নাম কবল়ীকারো আহারো. আহারসমুট্ঠানং নাম উপাদিণ্ণং কম্মজরূপং পচ্চযং লভিত্ৰা তত্থ পতিট্ঠায ঠানপ্পত্তায ওজায সমুট্ঠাপিতং ওজট্ঠমকং, আকাসধাতু, লহুতা, মুদুতা, কম্মঞ্ঞতা, উপচযো, সন্ততীতি চুদ্দসৰিধং রূপং. আহারপচ্চযং নাম ‘‘কবল়ীকারো আহারো ইমস্স কাযস্স আহারপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৫) এৰং ৰুত্তং চতুসমুট্ঠানরূপং. আহারপচ্চযআহারসমুট্ঠানং নাম আহারসমুট্ঠানেসু রূপেসু ঠানপ্পত্তা ওজা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, তত্রাপি ওজা অঞ্ঞন্তি এৰং দসদ্ৰাদসৰারে পৰত্তিং ঘটেতি. একদিৰসং পরিভুত্তাহারো সত্তাহম্পি উপত্থম্ভেতি. দিব্বা পন ওজা একমাসং দ্ৰেমাসম্পি উপত্থম্ভেতি. মাতরা পরিভুত্তাহারোপি দারকস্স সরীরং ফরিত্ৰা রূপং সমুট্ঠাপেতি. সরীরে মক্খিতাহারোপি রূপং সমুট্ঠাপেতি. কম্মজাহারো উপাদিণ্ণকাহারো নাম. সোপি ঠানপ্পত্তো রূপং সমুট্ঠাপেতি, তত্রাপি ওজা অঞ্ঞং সমুট্ঠাপেতীতি এৰং চতস্সো ৰা পঞ্চ ৰা পৰত্তিযো ঘটেতি. আহারপচ্চযউতুসমুট্ঠানং নাম আহারসমুট্ঠানা তেজোধাতু ঠানপ্পত্তা উতুসমুট্ঠানং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি. তত্রাযং আহারো আহারসমুট্ঠানানং জনকো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি, সেসানং নিস্সযাহারঅত্থিঅৰিগতৰসেনাতি এৰং আহারজরূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা.
৭০৪. উতুজেসুপি উতু, উতুসমুট্ঠানং, উতুপচ্চযং, উতুপচ্চযউতুসমুট্ঠানং, উতুপচ্চযআহারসমুট্ঠানন্তি এস ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তত্থ উতু নাম চতুসমুট্ঠানা তেজোধাতু, উণ্হউতু সীতউতূতি এৰং পনেস দুৰিধো হোতি. উতুসমুট্ঠানং নাম চতুসমুট্ঠানো উতু উপাদিণ্ণকং পচ্চযং লভিত্ৰা ঠানপ্পত্তো সরীরে রূপং সমুট্ঠাপেতি. তং সদ্দনৰকং, আকাসধাতু, লহুতা, মুদুতা, কম্মঞ্ঞতা, উপচযো, সন্ততীতি পন্নরসৰিধং হোতি. উতুপচ্চযং নাম উতু চতুসমুট্ঠানিকরূপানং পৰত্তিযা চ ৰিনাসস্স চ পচ্চযো হোতি. উতুপচ্চযউতুসমুট্ঠানং নাম উতুসমুট্ঠানা তেজোধাতু ঠানপ্পত্তা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, তত্রাপি উতু অঞ্ঞন্তি এৰং দীঘম্পি অদ্ধানং অনুপাদিণ্ণপক্খে ঠত্ৰাপি উতুসমুট্ঠানং পৰত্ততিযেৰ. উতুপচ্চযআহারসমুট্ঠানং নাম উতুসমুট্ঠানা ঠানপ্পত্তা ওজা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, তত্রাপি ওজা অঞ্ঞন্তি এৰং দসদ্ৰাদসৰারে পৰত্তিং ঘটেতি. তত্রাযং উতু উতুসমুট্ঠানানং জনকো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি, সেসানং নিস্সযঅত্থিঅৰিগতৰসেনাতি এৰং উতুজরূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা. এৰঞ্হি রূপস্স নিব্বত্তিং পস্সন্তো কালেন রূপং সম্মসতি নাম.
অরূপনিব্বত্তিপস্সনাকারকথা
৭০৫. যথা চ রূপং সম্মসন্তেন রূপস্স, এৰং অরূপং সম্মসন্তেনপি অরূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা. সা চ খো একাসীতি লোকিযচিত্তুপ্পাদৰসেনেৰ.
সেয্যথিদং – ইদঞ্হি অরূপং নাম পুরিমভৰে আযূহিতকম্মৰসেন পটিসন্ধিযং তাৰ একূনৰীসতিচিত্তুপ্পাদপ্পভেদং নিব্বত্ততি. নিব্বত্তনাকারো পনস্স পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. তদেৰ পটিসন্ধিচিত্তস্স অনন্তরচিত্ততো পট্ঠায ভৰঙ্গৰসেন, আযুপরিযোসানে চুতিৰসেন. যং তত্থ কামাৰচরং, তং ছসু দ্ৰারেসু বলৰারম্মণে তদারম্মণৰসেন.
পৰত্তে পন অসম্ভিন্নত্তা চক্খুস্স আপাথগতত্তা রূপানং আলোকসন্নিস্সিতং মনসিকারহেতুকং চক্খুৰিঞ্ঞাণং নিব্বত্ততি সদ্ধিং সম্পযুত্তধম্মেহি. চক্খুপসাদস্স হি ঠিতিক্খণে ঠিতিপ্পত্তমেৰ রূপং চক্খুং ঘট্টেতি. তস্মিং ঘট্টিতে দ্ৰিক্খত্তুং ভৰঙ্গং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি. ততো তস্মিংযেৰ আরম্মণে কিরিযমনোধাতু আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জতি. তদনন্তরং তদেৰ রূপং পস্সমানং কুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকং ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণং. ততো তদেৰ রূপং সম্পটিচ্ছমানা ৰিপাকমনোধাতু. ততো তদেৰ রূপং সন্তীরযমানা ৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু. ততো তদেৰ রূপং ৰৰত্থাপযমানা কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপেক্খাসহগতা. ততো পরং কামাৰচরকুসলাকুসলকিরিযচিত্তেসু একং ৰা উপেক্খাসহগতাহেতুকং চিত্তং পঞ্চ সত্ত ৰা জৰনানি. ততো কামাৰচরসত্তানং একাদসসু তদারম্মণচিত্তেসু জৰনানুরূপং যংকিঞ্চি তদারম্মণন্তি. এস নযো সেসদ্ৰারেসুপি. মনোদ্ৰারে পন মহগ্গতচিত্তানিপি উপ্পজ্জন্তীতি. এৰং ছসু দ্ৰারেসু অরূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা. এৰঞ্হি অরূপস্স নিব্বত্তিং পস্সন্তো কালেন অরূপং সম্মসতি নাম.
এৰং কালেন রূপং কালেন অরূপং সম্মসিত্ৰাপি তিলক্খণং আরোপেত্ৰা অনুক্কমেন পটিপজ্জমানো একো পঞ্ঞাভাৰনং সম্পাদেতি.
রূপসত্তকসম্মসনকথা
৭০৬. অপরো রূপসত্তকঅরূপসত্তকৰসেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসতি. তত্থ আদাননিক্খেপনতো, ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমতো, আহারমযতো, উতুমযতো, কম্মজতো, চিত্তসমুট্ঠানতো, ধম্মতারূপতোতি ইমেহি আকারেহি আরোপেত্ৰা সম্মসন্তো রূপসত্তকৰসেন আরোপেত্ৰা সম্মসতি নাম. তেনাহু পোরাণা –
‘‘আদাননিক্খেপনতো, ৰযোৰুড্ঢত্থগামিতো;
আহারতো চ উতুতো, কম্মতো চাপি চিত্ততো;
ধম্মতারূপতো সত্ত, ৰিত্থারেন ৰিপস্সতী’’তি.
তত্থ আদানন্তি পটিসন্ধি. নিক্খেপনন্তি চুতি. ইতি যোগাৰচরো ইমেহি আদাননিক্খেপেহি একং ৰস্সসতং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সঙ্খারেসু তিলক্খণং আরোপেতি. কথং? এত্থন্তরে সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা. কস্মা? উপ্পাদৰযৰত্তিতো, ৰিপরিণামতো, তাৰকালিকতো, নিচ্চপটিক্খেপতো চ. যস্মা পন উপ্পন্না সঙ্খারা ঠিতিং পাপুণন্তি, ঠিতিযং জরায কিলমন্তি, জরং পত্ৰা অৰস্সং ভিজ্জন্তি, তস্মা অভিণ্হসম্পটিপীল়নতো, দুক্খমতো দুক্খৰত্থুতো, সুখপটিক্খেপতো চ দুক্খা. যস্মা চ ‘‘উপ্পন্না সঙ্খারা ঠিতিং মা পাপুণন্তু, ঠানপ্পত্তা মা জীরন্তু, জরপ্পত্তা মা ভিজ্জন্তূ’’তি ইমেসু তীসু ঠানেসু কস্সচি ৰসৰত্তিভাৰো নত্থি, সুঞ্ঞা তেন ৰসৰত্তনাকারেন, তস্মা সুঞ্ঞতো, অস্সামিকতো, অৰসৰত্তিতো, অত্তপটিক্খেপতো চ অনত্তাতি.
৭০৭. এৰং আদাননিক্খেপনৰসেন ৰস্সসতপরিচ্ছিন্নে রূপে তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ততো পরং ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমতো আরোপেতি. তত্থ ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমো নাম ৰযৰসেন ৰুড্ঢস্স ৰড্ঢিতস্স রূপস্স অত্থঙ্গমো. তস্স ৰসেন তিলক্খণং আরোপেতীতি অত্থো.
কথং? সো তমেৰ ৰস্সসতং পঠমৰযেন মজ্ঝিমৰযেন পচ্ছিমৰযেনাতি তীহি ৰযেহি পরিচ্ছিন্দতি. তত্থ আদিতো তেত্তিংস ৰস্সানি পঠমৰযো নাম. ততো চতুত্তিংস মজ্ঝিমৰযো নাম. ততো তেত্তিংস পচ্ছিমৰযো নামাতি. ইতি ইমেহি তীহি ৰযেহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা, ‘‘পঠমৰযে পৰত্তং রূপং মজ্ঝিমৰযং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং. যদনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তা. মজ্ঝিমৰযে পৰত্তরূপম্পি পচ্ছিমৰযং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, তস্মা তম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা. পচ্ছিমৰযে তেত্তিংস ৰস্সানি পৰত্তরূপম্পি মরণতো পরং গমনসমত্থং নাম নত্থি, তস্মা তম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আরোপেতি.
৭০৮. এৰং পঠমৰযাদিৰসেন ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আরোপেত্ৰা পুন ‘‘মন্দদসকং, খিড্ডাদসকং, ৰণ্ণদসকং, বলদসকং, পঞ্ঞাদসকং, হানিদসকং, পব্ভারদসকং, ৰঙ্কদসকং, মোমূহদসকং, সযনদসক’’ন্তি ইমেসং দসন্নং দসকানং ৰসেন ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আরোপেতি.
তত্থ দসকেসু তাৰ ৰস্সসতজীৰিনো পুগ্গলস্স পঠমানি দস ৰস্সানি মন্দদসকং নাম, তদা হি সো মন্দো হোতি চপলো কুমারকো. ততো পরানি দস খিড্ডাদসকং নাম, তদা হি সো খিড্ডারতিবহুলো হোতি. ততো পরানি দস ৰণ্ণদসকং নাম, তদা হিস্স ৰণ্ণাযতনং ৰেপুল্লং পাপুণাতি. ততো পরানি দস বলদসকং নাম, তদা হিস্স বলঞ্চ থামো চ ৰেপুল্লং পাপুণাতি. ততো পরানি দস পঞ্ঞাদসকং নাম, তদা হিস্স পঞ্ঞা সুপ্পতিট্ঠিতা হোতি, পকতিযা কির দুব্বলপঞ্ঞস্সাপি তস্মিং কালে অপ্পমত্তকা পঞ্ঞা উপ্পজ্জতিযেৰ. ততো পরানি দস হানিদসকং নাম, তদা হিস্স খিড্ডারতিৰণ্ণবলপঞ্ঞা পরিহাযন্তি. ততো পরানি দস পব্ভারদসকং নাম, তদা হিস্স অত্তভাৰো পুরতো পব্ভারো হোতি. ততো পরানি দস ৰঙ্কদসকং নাম, তদা হিস্স অত্তভাৰো নঙ্গলকোটি ৰিয ৰঙ্কো হোতি. ততো পরানি দস মোমূহদসকং নাম. তদা হি সো মোমূহো হোতি, কতং কতং পমুস্সতি. ততো পরানি দস সযনদসকং নাম, ৰস্সসতিকো হি সযনবহুলোৰ হোতি.
তত্রাযং যোগী এতেসং দসকানং ৰসেন ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আরোপেতুং ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘পঠমদসকে পৰত্তরূপং দুতিযদসকং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা. দুতিযদসকে…পে… নৰমদসকে পৰত্তরূপং দসমদসকং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি. দসমদসকে পৰত্তরূপং পুনব্ভৰং অপ্পত্ৰা ইধেৰ নিরুজ্ঝতি, তস্মা তম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আরোপেতি.
৭০৯. এৰং দসকৰসেন ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আরোপেত্ৰা পুন তদেৰ ৰস্সসতং পঞ্চপঞ্চৰস্সৰসেন ৰীসতিকোট্ঠাসে কত্ৰা ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আরোপেতি. কথং? সো হি ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘পঠমে ৰস্সপঞ্চকে পৰত্তরূপং দুতিযং ৰস্সপঞ্চকং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা. দুতিযে ৰস্সপঞ্চকে পৰত্তরূপং ততিযং…পে… একূনৰীসতিমে ৰস্সপঞ্চকে পৰত্তরূপং ৰীসতিমং ৰস্সপঞ্চকং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি. ৰীসতিমে ৰস্সপঞ্চকে পৰত্তরূপং মরণতো পরং গমনসমত্থং নাম নত্থি, তস্মা তম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি.
এৰং ৰীসতিকোট্ঠাসৰসেন ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আরোপেত্ৰা পুন পঞ্চৰীসতি কোট্ঠাসে কত্ৰা চতুন্নং চতুন্নং ৰস্সানং ৰসেন আরোপেতি. ততো তেত্তিংস কোট্ঠাসে কত্ৰা তিণ্ণং তিণ্ণং ৰস্সানং ৰসেন, পঞ্ঞাস কোট্ঠাসে কত্ৰা দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং ৰস্সানং ৰসেন, সতং কোট্ঠাসে কত্ৰা একেকৰস্সৰসেন. ততো একং ৰস্সং তযো কোট্ঠাসে কত্ৰা ৰস্সানহেমন্তগিম্হেসু তীসু উতূসু একেকউতুৰসেন তস্মিং ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমরূপে তিলক্খণং আরোপেতি.
কথং? ‘‘ৰস্সানে চতুমাসং পৰত্তরূপং হেমন্তং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুদ্ধং. হেমন্তে পৰত্তরূপং গিম্হং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুদ্ধং. গিম্হে পৰত্তরূপং পুন ৰস্সানং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুদ্ধং, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি. এৰং আরোপেত্ৰা পুন একং ৰস্সং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা – ‘‘ৰস্সানে দ্ৰেমাসং পৰত্তরূপং সরদং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুদ্ধং. সরদে পৰত্তরূপং হেমন্তং. হেমন্তে পৰত্তরূপং সিসিরং. সিসিরে পৰত্তরূপং ৰসন্তং. ৰসন্তে পৰত্তরূপং গিম্হং. গিম্হে পৰত্তরূপং পুন ৰস্সানং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুদ্ধং, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৰং তস্মিং ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমরূপে তিলক্খণং আরোপেতি.
এৰং আরোপেত্ৰা ততো কাল়জুণ্হৰসেন – ‘‘কাল়ে পৰত্তরূপং জুণ্হং অপ্পত্ৰা. জুণ্হে পৰত্তরূপং কাল়ং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুদ্ধং, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আরোপেতি. ততো রত্তিন্দিৰৰসেন – ‘‘রত্তিং পৰত্তরূপং দিৰসং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুদ্ধং. দিৰসং পৰত্তরূপম্পি রত্তিং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুদ্ধং, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আরোপেতি. ততো তদেৰ রত্তিন্দিৰং পুব্বণ্হাদিৰসেন ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা – ‘‘পুব্বণ্হে পৰত্তরূপং মজ্ঝন্হং অপ্পত্ৰা. মজ্ঝন্হে পৰত্তরূপং সাযন্হং. সাযন্হে পৰত্তরূপং পঠমযামং. পঠমযামে পৰত্তরূপং মজ্ঝিমযামং. মজ্ঝিমযামে পৰত্তরূপং পচ্ছিমযামং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুদ্ধং. পচ্ছিমযামে পৰত্তরূপং পুন পুব্বণ্হং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুদ্ধং, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আরোপেতি.
৭১০. এৰং আরোপেত্ৰা পুন তস্মিংযেৰ রূপে অভিক্কমপটিক্কমআলোকনৰিলোকনসমিঞ্জনপসারণৰসেন – ‘‘অভিক্কমে পৰত্তরূপং পটিক্কমং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি. পটিক্কমে পৰত্তরূপং আলোকনং. আলোকনে পৰত্তরূপং ৰিলোকনং. ৰিলোকনে পৰত্তরূপং সমিঞ্জনং. সমিঞ্জনে পৰত্তরূপং পসারণং অপ্পত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি. তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আরোপেতি.
ততো একপদৰারং উদ্ধরণ অতিহরণৰীতিহরণৰোস্সজ্জনসন্নিক্খেপনসন্নিরুম্ভনৰসেন ছ কোট্ঠাসে করোতি.
তত্থ উদ্ধরণং নাম পাদস্স ভূমিতো উক্খিপনং. অতিহরণং নাম পুরতো হরণং. ৰীতিহরণং নাম খাণুকণ্টকদীঘজাতিআদীসু কিঞ্চিদেৰ দিস্ৰা ইতো চিতো চ পাদসঞ্চারণং. ৰোস্সজ্জনং নাম পাদস্স হেট্ঠা ওরোপনং. সন্নিক্খেপনং নাম পথৰীতলে ঠপনং. সন্নিরুম্ভনং নাম পুন পাদুদ্ধরণকালে পাদস্স পথৰিযা সদ্ধিং অভিনিপ্পীল়নং. তত্থ উদ্ধরণে পথৰীধাতু আপোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা হোন্তি বলৰতিযো. তথা অতিহরণৰীতিহরণেসু. ৰোস্সজ্জনে তেজোধাতু ৰাযোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা হোন্তি বলৰতিযো. তথা সন্নিক্খেপনসন্নিরুম্ভনেসু. এৰং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা তেসং ৰসেন তস্মিং ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমরূপে তিলক্খণং আরোপেতি.
কথং? সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘যা উদ্ধরণে পৰত্তা ধাতুযো, যানি চ তদুপাদাযরূপানি, সব্বে তে ধম্মা অতিহরণং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুজ্ঝন্তি, তস্মা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা. তথা অতিহরণে পৰত্তা ৰীতিহরণং. ৰীতিহরণে পৰত্তা ৰোস্সজ্জনং. ৰোস্সজ্জনে পৰত্তা সন্নিক্খেপনং. সন্নিক্খেপনে পৰত্তা সন্নিরুম্ভনং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুজ্ঝন্তি. ইতি তত্থ তত্থ উপ্পন্না ইতরং ইতরং কোট্ঠাসং অপ্পত্ৰা তত্থ তত্থেৰ পব্বং পব্বং সন্ধি সন্ধি ওধি ওধি হুত্ৰা তত্তকপালে পক্খিত্ততিলা ৰিয তটতটাযন্তা সঙ্খারা ভিজ্জন্তি. তস্মা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’’তি. তস্সেৰং পব্বপব্বগতে সঙ্খারে ৰিপস্সতো রূপসম্মসনং সুখুমং হোতি.
৭১১. সুখুমত্তে চ পনস্স ইদং ওপম্মং. একো কির দারুতিণুক্কাদীসু কতপরিচযো অদিট্ঠপুব্বপদীপো পচ্চন্তৰাসিকো নগরমাগম্ম অন্তরাপণে জলমানং পদীপং দিস্ৰা একং পুরিসং পুচ্ছি অম্ভো ‘‘কিং নামেতং এৰং মনাপ’’ন্তি? তমেনং সো আহ ‘‘কিমেত্থ মনাপং, পদীপো নামেস তেলক্খযেন ৰট্টিক্খযেন চ গতমগ্গোপিস্স ন পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি. তমঞ্ঞো এৰমাহ ‘‘ইদং ওল়ারিকং, ইমিস্সা হি ৰট্টিযা অনুপুব্বেন ডয্হমানায ততিযভাগে ততিযভাগে জালা ইতরীতরং পদেসং অপ্পত্ৰাৰ নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি. তমঞ্ঞো এৰমাহ ‘‘ইদম্পি ওল়ারিকং, ইমিস্সা হি অঙ্গুলঙ্গুলন্তরে অড্ঢঙ্গুলড্ঢঙ্গুলন্তরে তন্তুম্হি তন্তুম্হি অংসুম্হি অংসুম্হি জালা ইতরীতরং অংসুং অপ্পত্ৰাৰ নিরুজ্ঝিস্সতি. অংসুং পন মুঞ্চিত্ৰা ন সক্কা জালং পঞ্ঞাপেতু’’ন্তি.
তত্থ ‘‘তেলক্খযেন ৰট্টিক্খযেন চ পদীপস্স গতমগ্গোপি ন পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি পুরিসস্স ঞাণং ৰিয যোগিনো আদাননিক্খেপনতো ৰস্সসতেন পরিচ্ছিন্নরূপে তিলক্খণারোপনং. ‘‘ৰট্টিযা ততিযভাগে ততিযভাগে জালা ইতরীতরং পদেসং অপ্পত্ৰাৰ নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি পুরিসস্স ঞাণং ৰিয যোগিনো ৰস্সসতস্স ততিযকোট্ঠাসপরিচ্ছিন্নে ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমরূপে তিলক্খণারোপনং. ‘‘অঙ্গুলঙ্গুলন্তরে জালা ইতরীতরং অপ্পত্ৰাৰ নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি পুরিসস্স ঞাণং ৰিয যোগিনো দসৰস্স পঞ্চৰস্স চতুৰস্স তিৰস্স দ্ৰিৰস্স একৰস্স পরিচ্ছিন্নে রূপে তিলক্খণারোপনং. ‘‘অড্ঢঙ্গুলড্ঢঙ্গুলন্তরে জালা ইতরীতরং অপ্পত্ৰাৰ নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি পুরিসস্স ঞাণং ৰিয যোগিনো একেকউতুৰসেন একং ৰস্সং তিধা, ছধা চ ৰিভজিত্ৰা চতুমাস-দ্ৰিমাসপরিচ্ছিন্নে রূপে তিলক্খণারোপনং. ‘‘তন্তুম্হি তন্তুম্হি জালা ইতরীতরং অপ্পত্ৰাৰ নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি পুরিসস্স ঞাণং ৰিয যোগিনো কাল়জুণ্হৰসেন, রত্তিন্দিৰৰসেন, একরত্তিন্দিৰং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা পুব্বণ্হাদিৰসেন চ পরিচ্ছিন্নে রূপে তিলক্খণারোপনং. ‘‘অংসুম্হি অংসুম্হি জালা ইতরীতরং অপ্পত্ৰাৰ নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি পুরিসস্স ঞাণং ৰিয যোগিনো অভিক্কমাদিৰসেন চেৰ উদ্ধরণাদীসু চ একেককোট্ঠাসৰসেন পরিচ্ছিন্নে রূপে তিলক্খণারোপনন্তি.
৭১২. সো এৰং নানাকারেহি ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমরূপে তিলক্খণং আরোপেত্ৰা পুন তদেৰ রূপং ৰিসঙ্খরিত্ৰা আহারমযাদিৰসেন চত্তারো কোট্ঠাসে কত্ৰা একেককোট্ঠাসে তিলক্খণং আরোপেতি. তত্রাস্স আহারমযং রূপং ছাতসুহিতৰসেন পাকটং হোতি. ছাতকালে সমুট্ঠিতং রূপং হি ঝত্তং হোতি কিলন্তং, ঝামখাণুকো ৰিয, অঙ্গারপচ্ছিযং নিলীনকাকো ৰিয চ দুব্বণ্ণং দুস্সণ্ঠিতং. সুহিতকালে সমুট্ঠিতং ধাতং পীণিতং মুদু সিনিদ্ধং ফস্সৰন্তং হোতি. সো তং পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘ছাতকালে পৰত্তরূপং সুহিতকালং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুজ্ঝতি. সুহিতকালে সমুট্ঠিতম্পি ছাতকালং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৰং তত্থ তিলক্খণং আরোপেতি.
৭১৩. উতুমযং সীতুণ্হৰসেন পাকটং হোতি. উণ্হকালে সমুট্ঠিতং রূপং হি ঝত্তং হোতি কিলন্তং দুব্বণ্ণং. সীতউতুনা সমুট্ঠিতং রূপং ধাতং পীণিতং সিনিদ্ধং হোতি. সো তং পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘উণ্হকালে পৰত্তরূপং সীতকালং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুজ্ঝতি. সীতকালে পৰত্তরূপং উণ্হকালং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৰং তত্থ তিলক্খণং আরোপেতি.
৭১৪. কম্মজং আযতনদ্ৰারৰসেন পাকটং হোতি. চক্খুদ্ৰারস্মিং হি চক্খুকাযভাৰদসকৰসেন তিংস কম্মজরূপানি, উপত্থম্ভকানি পন তেসং উতুচিত্তাহারসমুট্ঠানানি চতুৰীসতীতি চতুপণ্ণাস হোন্তি. তথা সোতঘানজিৰ্হাদ্ৰারেসু. কাযদ্ৰারে কাযভাৰদসকৰসেন চেৰ উতুসমুট্ঠানাদিৰসেন চ চতুচত্তালীস. মনোদ্ৰারে হদযৰত্থুকাযভাৰদসকৰসেন চেৰ উতুসমুট্ঠানাদিৰসেন চ চতুপণ্ণাসমেৰ.
সো সব্বম্পি তং রূপং পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘চক্খুদ্ৰারে পৰত্তরূপং সোতদ্ৰারং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুজ্ঝতি. সোতদ্ৰারে পৰত্তরূপং ঘানদ্ৰারং. ঘানদ্ৰারে পৰত্তরূপং জিৰ্হাদ্ৰারং. জিৰ্হাদ্ৰারে পৰত্তরূপং কাযদ্ৰারং. কাযদ্ৰারে পৰত্তরূপং মনোদ্ৰারং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৰং তত্থ তিলক্খণং আরোপেতি.
৭১৫. চিত্তসমুট্ঠানং সোমনস্সিতদোমনস্সিতৰসেন পাকটং হোতি, সোমনস্সিতকালে উপ্পন্নং হি রূপং সিনিদ্ধং মুদু পীণিতং ফস্সৰন্তং হোতি. দোমনস্সিতকালে উপ্পন্নং ঝত্তং কিলন্তং দুব্বণ্ণং হোতি. সো তং পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘সোমনস্সিতকালে পৰত্তরূপং দোমনস্সিতকালং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুজ্ঝতি. দোমনস্সিতকালে পৰত্তরূপং সোমনস্সিতকালং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৰং তত্থ তিলক্খণং আরোপেতি.
তস্সেৰং চিত্তসমুট্ঠানরূপং পরিগ্গহেত্ৰা তত্থ তিলক্খণং আরোপযতো অযমত্থো পাকটো হোতি –
জীৰিতং অত্তভাৰো চ, সুখদুক্খা চ কেৰলা;
একচিত্তসমাযুত্তা, লহুসো ৰত্ততে খণো.
চুল্লাসীতি সহস্সানি, কপ্পং তিট্ঠন্তি যে মরূ;
ন ত্ৰেৰ তেপি তিট্ঠন্তি, দ্ৰীহি চিত্তেহি সমোহিতা.
যে নিরুদ্ধা মরন্তস্স, তিট্ঠমানস্স ৰা ইধ;
সব্বেৰ সদিসা খন্ধা, গতা অপ্পটিসন্ধিকা.
অনন্তরা চ যে ভগ্গা, যে চ ভগ্গা অনাগতে;
তদন্তরা নিরুদ্ধানং, ৰেসমং নত্থি লক্খণে.
অনিব্বত্তেন ন জাতো, পচ্চুপ্পন্নেন জীৰতি;
চিত্তভঙ্গা মতো লোকো, পঞ্ঞত্তি পরমত্থিযা.
অনিধানগতা ভগ্গা, পুঞ্জো নত্থি অনাগতে;
নিব্বত্তা যেপি তিট্ঠন্তি, আরগ্গে সাসপূপমা.
নিব্বত্তানঞ্চ ধম্মানং, ভঙ্গো নেসং পুরক্খতো;
পলোকধম্মা তিট্ঠন্তি, পুরাণেহি অমিস্সিতা.
অদস্সনতো আযন্তি, ভগ্গা গচ্ছন্তুদস্সনং;
ৰিজ্জুপ্পাদোৰ আকাসে, উপ্পজ্জন্তি ৰযন্তি চাতি. (মহানি. ১০);
৭১৬. এৰং আহারমযাদীসু তিলক্খণং আরোপেত্ৰা পুন ধম্মতারূপে তিলক্খণং আরোপেতি. ধম্মতারূপং নাম বহিদ্ধা অনিন্দ্রিযবদ্ধং অযলোহতিপুসীসসুৰণ্ণরজতমুত্তামণিৰেল়ুরিযসঙ্খসিলাপৰাল়লোহিতঙ্গমসারগল্লভূমিপাসাণপব্বততিণরুক্খলতাদিভেদং ৰিৰট্টকপ্পতো পট্ঠায উপ্পজ্জনকরূপং. তদস্স অসোকঙ্কুরাদিৰসেন পাকটং হোতি.
অসোকঙ্কুরং হি আদিতোৰ তনুরত্তং হোতি, ততো দ্ৰীহতীহচ্চযেন ঘনরত্তং, পুন দ্ৰীহতীহচ্চযেন মন্দরত্তং, ততো তরুণপল্লৰৰণ্ণং, ততো পরিণতপল্লৰৰণ্ণং, ততো হরিতপণ্ণৰণ্ণং. ততো নীলপণ্ণৰণ্ণং. ততো নীলপণ্ণৰণ্ণকালতো পট্ঠায সভাগরূপসন্ততিমনুপ্পবন্ধাপযমানং সংৰচ্ছরমত্তেন পণ্ডুপলাসং হুত্ৰা ৰণ্টতো ছিজ্জিত্ৰা পততি.
সো তং পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘তনুরত্তকালে পৰত্তরূপং ঘনরত্তকালং অপ্পত্ৰা নিরুজ্ঝতি. ঘনরত্তকালে পৰত্তরূপং মন্দরত্তকালং. মন্দরত্তকালে পৰত্তরূপং তরুণপল্লৰৰণ্ণকালং. তরুণপল্লৰৰণ্ণকালে পৰত্তং পরিণতপল্লৰৰণ্ণকালং. পরিণতপল্লৰৰণ্ণকালে পৰত্তং হরিতপণ্ণৰণ্ণকালং. হরিতপণ্ণকালে পৰত্তং নীলপণ্ণৰণ্ণকালং. নীলপণ্ণৰণ্ণকালে পৰত্তং পণ্ডুপলাসকালং. পণ্ডুপলাসকালে পৰত্তং ৰণ্টতো ছিজ্জিত্ৰা পতনকালং অপ্পত্ৰাৰ নিরুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আরোপেতি, এৰং তত্থ তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ইমিনা নযেন সব্বম্পি ধম্মতারূপং সম্মসতি.
এৰং তাৰ রূপসত্তকৰসেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসতি.
অরূপসত্তকসম্মসনকথা
৭১৭. যং পন ৰুত্তং ‘‘অরূপসত্তকৰসেনা’’তি, তত্থ অযং মাতিকা – কলাপতো, যমকতো, খণিকতো, পটিপাটিতো, দিট্ঠিউগ্ঘাটনতো, মানসমুগ্ঘাটনতো, নিকন্তিপরিযাদানতোতি.
তত্থ কলাপতোতি ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা. কথং কলাপতো সম্মসতীতি? ইধ ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘যে ইমে ‘কেসা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’তি সম্মসনে উপ্পন্না ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা, যে চ ‘লোমা…পে… মত্থলুঙ্গং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’তি সম্মসনে উপ্পন্না ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা, সব্বে তে ইতরীতরং অপ্পত্ৰা পব্বংপব্বং ওধিওধি হুত্ৰা তত্তকপালে পক্খিত্ততিলা ৰিয তটতটাযন্তা ৰিনট্ঠা, তস্মা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’’তি. অযং তাৰ ৰিসুদ্ধিকথাযং নযো.
অরিযৰংসকথাযং পন ‘‘হেট্ঠা রূপসত্তকে সত্তসু ঠানেসু ‘রূপং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’তি পৰত্তং চিত্তং অপরেন চিত্তেন ‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’তি সম্মসন্তো ‘কলাপতো সম্মসতী’তি’’ ৰুত্তং, তং যুত্ততরং. তস্মা সেসানিপি তেনেৰ নযেন ৰিভজিস্সাম.
৭১৮. যমকতোতি ইধ ভিক্খু আদাননিক্খেপরূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৰা তম্পি চিত্তং অপরেন চিত্তেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসতি. ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমরূপং, আহারমযং, উতুমযং, কম্মজং, চিত্তসমুট্ঠানং, ধম্মতারূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৰা তম্পি চিত্তং অপরেন চিত্তেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসতি. এৰং যমকতো সম্মসতি নাম.
৭১৯. খণিকতোতি ইধ ভিক্খু আদাননিক্খেপরূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৰা তং পঠমচিত্তং দুতিযচিত্তেন, দুতিযং ততিযেন, ততিযং চতুত্থেন, চতুত্থং পঞ্চমেন ‘‘এতম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসতি. ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমরূপং, আহারমযং, উতুমযং, কম্মজং, চিত্তসমুট্ঠানং, ধম্মতারূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৰা তং পঠমচিত্তং দুতিযচিত্তেন, দুতিযং ততিযেন, ততিযং চতুত্থেন, চতুত্থং পঞ্চমেন ‘‘এতম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসতি. এৰং রূপপরিগ্গাহকচিত্ততো পট্ঠায চত্তারি চত্তারি চিত্তানি সম্মসন্তো খণিকতো সম্মসতি নাম.
৭২০. পটিপাটিতোতি আদাননিক্খেপরূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৰা তং পঠমচিত্তং দুতিযচিত্তেন, দুতিযং ততিযেন, ততিযং চতুত্থেন…পে… দসমং একাদসমেন ‘‘এতম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসতি. ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমরূপং, আহারমযং, উতুমযং, কম্মজং, চিত্তসমুট্ঠানং, ধম্মতারূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৰা তং পঠমচিত্তং দুতিযচিত্তেন, দুতিযং ততিযেন, ততিযং চতুত্থেন…পে… দসমং একাদসমেন ‘‘এতম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৰং ৰিপস্সনা পটিপাটিযা সকলম্পি দিৰসভাগং সম্মসিতুং ৰট্টেয্য. যাৰ দসমচিত্তসম্মসনা পন রূপকম্মট্ঠানম্পি অরূপকম্মট্ঠানম্পি পগুণং হোতি. তস্মা দসমেযেৰ ঠপেতব্বন্তি ৰুত্তং. এৰং সম্মসন্তো পটিপাটিতো সম্মসতি নাম.
৭২১. দিট্ঠিউগ্ঘাটনতো মানউগ্ঘাটনতো নিকন্তিপরিযাদানতোতি ইমেসু তীসু ৰিসুং সম্মসননযো নাম নত্থি. যং পনেতং হেট্ঠা রূপং, ইধ চ অরূপং পরিগ্গহিতং, তং পস্সন্তো রূপারূপতো উদ্ধং অঞ্ঞং সত্তং নাম ন পস্সতি. সত্তস্স অদস্সনতো পট্ঠায সত্তসঞ্ঞা উগ্ঘাটিতা হোতি. সত্তসঞ্ঞং উগ্ঘাটিতচিত্তেন সঙ্খারে পরিগ্গণ্হতো দিট্ঠি নুপ্পজ্জতি. দিট্ঠিযা অনুপ্পজ্জমানায দিট্ঠি উগ্ঘাটিতা নাম হোতি. দিট্ঠিউগ্ঘাটিতচিত্তেন সঙ্খারে পরিগ্গণ্হতো মানো নুপ্পজ্জতি. মানে অনুপ্পজ্জন্তে মানো সমুগ্ঘাটিতো নাম হোতি. মানসমুগ্ঘাটিতচিত্তেন সঙ্খারে পরিগ্গণ্হতো তণ্হা নুপ্পজ্জতি. তণ্হায অনুপ্পজ্জন্তিযা নিকন্তি পরিযাদিণ্ণা নাম হোতীতি ইদং তাৰ ৰিসুদ্ধিকথাযং ৰুত্তং.
অরিযৰংসকথাযং পন ‘‘দিট্ঠিউগ্ঘাটনতো মানসমুগ্ঘাটনতো নিকন্তিপরিযাদানতো’’তি মাতিকং ঠপেত্ৰা অযং নযো দস্সিতো.
‘‘অহং ৰিপস্সামি, মম ৰিপস্সনা’’তি গণ্হতো হি দিট্ঠিসমুগ্ঘাটনং নাম ন হোতি. ‘‘সঙ্খারাৰ সঙ্খারে ৰিপস্সন্তি সম্মসন্তি ৰৰত্থপেন্তি পরিগ্গণ্হন্তি পরিচ্ছিন্দন্তী’’তি গণ্হতো পন দিট্ঠিউগ্ঘাটনং নাম হোতি.
‘‘সুট্ঠু ৰিপস্সামি, মনাপং ৰিপস্সামী’’তি গণ্হতো মানসমুগ্ঘাটো নাম ন হোতি. ‘‘সঙ্খারাৰ সঙ্খারে ৰিপস্সন্তি সম্মসন্তি ৰৰত্থপেন্তি পরিগ্গণ্হন্তি পরিচ্ছিন্দন্তী’’তি গণ্হতো পন মানসমুগ্ঘাটো নাম হোতি.
‘‘ৰিপস্সিতুং সক্কোমী’’তি ৰিপস্সনং অস্সাদেন্তস্স নিকন্তিপরিযাদানং নাম ন হোতি. ‘‘সঙ্খারাৰ সঙ্খারে ৰিপস্সন্তি সম্মসন্তি ৰৰত্থপেন্তি পরিগ্গণ্হন্তি পরিচ্ছিন্দন্তী’’তি গণ্হতো পন নিকন্তিপরিযাদানং নাম হোতি.
সচে সঙ্খারা অত্তা ভৰেয্যুং, অত্তাতি গহেতুং ৰট্টেয্যুং, অনত্তা চ পন অত্তাতি গহিতা, তস্মা তে অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তা, হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চা, উপ্পাদৰযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খাতি পস্সতো দিট্ঠিউগ্ঘাটনং নাম হোতি.
সচে সঙ্খারা নিচ্চা ভৰেয্যুং, নিচ্চাতি গহেতুং ৰট্টেয্যুং, অনিচ্চা চ পন নিচ্চাতি গহিতা, তস্মা তে হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চা, উপ্পাদৰযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খা, অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তাতি পস্সতো মানসমুগ্ঘাটো নাম হোতি.
সচে সঙ্খারা সুখা ভৰেয্যুং, সুখাতি গহেতুং ৰট্টেয্যুং, দুক্খা চ পন সুখাতি গহিতা, তস্মা তে উপ্পাদৰযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খা, হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চা, অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তাতি পস্সতো নিকন্তিপরিযাদানং নাম হোতি.
এৰং সঙ্খারে অনত্ততো পস্সন্তস্স দিট্ঠিসমুগ্ঘাটনং নাম হোতি. অনিচ্চতো পস্সন্তস্স মানসমুগ্ঘাটনং নাম হোতি. দুক্খতো পস্সন্তস্স নিকন্তিপরিযাদানং নাম হোতি. ইতি অযং ৰিপস্সনা অত্তনো অত্তনো ঠানেযেৰ তিট্ঠতীতি.
এৰং অরূপসত্তকৰসেনাপি তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসতি. এত্তাৰতা পনস্স রূপকম্মট্ঠানম্পি অরূপকম্মট্ঠানম্পি পগুণং হোতি.
৭২২. সো এৰং পগুণরূপারূপকম্মট্ঠানো যা উপরি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায পহানপরিঞ্ঞাৰসেন সব্বাকারতো পত্তব্বা অট্ঠারস মহাৰিপস্সনা, তাসং ইধেৰ তাৰ একদেসং পটিৰিজ্ঝন্তো তপ্পটিপক্খে ধম্মে পজহতি.
অট্ঠারস মহাৰিপস্সনা নাম অনিচ্চানুপস্সনাদিকা পঞ্ঞা. যাসু অনিচ্চানুপস্সনং ভাৰেন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খানুপস্সনং ভাৰেন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি, অনত্তানুপস্সনং ভাৰেন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি, নিব্বিদানুপস্সনং ভাৰেন্তো নন্দিং পজহতি, ৰিরাগানুপস্সনং ভাৰেন্তো রাগং পজহতি, নিরোধানুপস্সনং ভাৰেন্তো সমুদযং পজহতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনং ভাৰেন্তো আদানং পজহতি, খযানুপস্সনং ভাৰেন্তো ঘনসঞ্ঞং পজহতি, ৰযানুপস্সনং ভাৰেন্তো আযূহনং পজহতি, ৰিপরিণামানুপস্সনং ভাৰেন্তো ধুৰসঞ্ঞং পজহতি, অনিমিত্তানুপস্সনং ভাৰেন্তো নিমিত্তং পজহতি, অপ্পণিহিতানুপস্সনং ভাৰেন্তো পণিধিং পজহতি, সুঞ্ঞতানুপস্সনং ভাৰেন্তো অভিনিৰেসং পজহতি, অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনং ভাৰেন্তো সারাদানাভিনিৰেসং পজহতি, যথাভূতঞাণদস্সনং ভাৰেন্তো সম্মোহাভিনিৰেসং পজহতি, আদীনৰানুপস্সনং ভাৰেন্তো আলযাভিনিৰেসং পজহতি, পটিসঙ্খানুপস্সনং ভাৰেন্তো অপ্পটিসঙ্খং পজহতি, ৰিৰট্টানুপস্সনং ভাৰেন্তো সংযোগাভিনিৰেসং পজহতি.
তাসু যস্মা ইমিনা অনিচ্চাদিলক্খণত্তযৰসেন সঙ্খারা দিট্ঠা, তস্মা অনিচ্চ-দুক্খ-অনত্তানুপস্সনা পটিৰিদ্ধা হোন্তি. যস্মা চ ‘‘যা চ অনিচ্চানুপস্সনা যা চ অনিমিত্তানুপস্সনা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নানং’’. তথা ‘‘যা চ দুক্খানুপস্সনা যা চ অপ্পণিহিতানুপস্সনা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নানং’’. ‘‘যা চ অনত্তানুপস্সনা যা চ সুঞ্ঞতানুপস্সনা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭) ৰুত্তং. তস্মা তাপি পটিৰিদ্ধা হোন্তি.
অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনা পন সব্বাপি ৰিপস্সনা. যথাভূতঞাণদস্সনং কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিযা এৰ সঙ্গহিতং. ইতি ইদম্পি দ্ৰযং পটিৰিদ্ধমেৰ হোতি. সেসেসু ৰিপস্সনাঞাণেসু কিঞ্চি পটিৰিদ্ধং, কিঞ্চি অপ্পটিৰিদ্ধং, তেসং ৰিভাগং পরতো আৰিকরিস্সাম.
যদেৰ হি পটিৰিদ্ধং, তং সন্ধায ইদং ৰুত্তং ‘‘এৰং পগুণরূপারূপকম্মট্ঠানো যা উপরি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায পহানপরিঞ্ঞাৰসেন সব্বাকারতো পত্তব্বা অট্ঠারস মহাৰিপস্সনা. তাসং ইধেৰ তাৰ একদেসং পটিৰিজ্ঝন্তো তপ্পটিপক্খে ধম্মে পজহতী’’তি.
উদযব্বযঞাণকথা
৭২৩. সো এৰং অনিচ্চানুপস্সনাদিপটিপক্খানং নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পহানেন ৰিসুদ্ধঞাণো সম্মসনঞাণস্স পারং গন্ত্ৰা, যং তং সম্মসনঞাণানন্তরং ‘‘পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং ৰিপরিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ১.৬) উদযব্বযানুপস্সনং ৰুত্তং, তস্স অধিগমায যোগং আরভতি. আরভমানো চ সঙ্খেপতো তাৰ আরভতি. তত্রাযং পাল়ি –
‘‘কথং পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং ৰিপরিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণং? জাতং রূপং পচ্চুপ্পন্নং, তস্স নিব্বত্তিলক্খণং উদযো, ৰিপরিণামলক্খণং ৰযো, অনুপস্সনা ঞাণং. জাতা ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং… জাতং চক্খু…পে… জাতো ভৰো পচ্চুপ্পন্নো, তস্স নিব্বত্তিলক্খণং উদযো, ৰিপরিণামলক্খণং ৰযো, অনুপস্সনা ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৯).
সো ইমিনা পাল়িনযেন জাতস্স নামরূপস্স নিব্বত্তিলক্খণং জাতিং উপ্পাদং অভিনৰাকারং ‘‘উদযো’’তি, ৰিপরিণামলক্খণং খযং ভঙ্গং ‘‘ৰযো’’তি সমনুপস্সতি. সো এৰং পজানাতি ‘‘ইমস্স নামরূপস্স উপ্পত্তিতো পুব্বে অনুপ্পন্নস্স রাসি ৰা নিচযো ৰা নত্থি, উপ্পজ্জমানস্সাপি রাসিতো ৰা নিচযতো ৰা আগমনং নাম নত্থি, নিরুজ্ঝমানস্সাপি দিসাৰিদিসাগমনং নাম নত্থি, নিরুদ্ধস্সাপি একস্মিং ঠানে রাসিতো নিচযতো নিধানতো অৰট্ঠানং নাম নত্থি. যথা পন ৰীণায ৰাদিযমানায উপ্পন্নসদ্দস্স নেৰ উপ্পত্তিতো পুব্বে সন্নিচযো অত্থি, ন উপ্পজ্জমানো সন্নিচযতো আগতো, ন নিরুজ্ঝমানস্স দিসাৰিদিসাগমনং অত্থি, ন নিরুদ্ধো কত্থচি সন্নিচিতো তিট্ঠতি, অথ খো ৰীণঞ্চ উপৰীণঞ্চ পুরিসস্স চ তজ্জং ৰাযামং পটিচ্চ অহুত্ৰা সম্ভোতি, হুত্ৰা পটিৰেতি. এৰং সব্বেপি রূপারূপিনো ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি.
৭২৪. এৰং সঙ্খেপতো উদযব্বযমনসিকারং কত্ৰা পুন যানি এতস্সেৰ উদযব্বযঞাণস্স ৰিভঙ্গে –
‘‘অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. তণ্হাসমুদযা… কম্মসমুদযা… আহারসমুদযা রূপসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি.
‘‘অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধোতি পচ্চযনিরোধট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি. তণ্হানিরোধা… কম্মনিরোধা… আহারনিরোধা রূপনিরোধোতি পচ্চযনিরোধট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি. ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি. রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সন্তোপি ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি’’ (পটি. ম. ১.৫০).
তথা ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা ৰেদনাসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. তণ্হাসমুদযা… কম্মসমুদযা… ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. অৰিজ্জানিরোধা… তণ্হানিরোধা… কম্মনিরোধা… ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধোতি পচ্চযনিরোধট্ঠেন ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি. ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি. ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি’’ (পটি. ম. ১.৫০).
ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰিয চ সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধানং. অযং পন ৰিসেসো, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ফস্সট্ঠানে ‘‘নামরূপসমুদযা, নামরূপনিরোধা’’তি –
এৰং একেকস্স খন্ধস্স উদযব্বযদস্সনে দস দস কত্ৰা পঞ্ঞাস লক্খণানি ৰুত্তানি. তেসং ৰসেন এৰম্পি রূপস্স উদযো এৰম্পি রূপস্স ৰযো, এৰম্পি রূপং উদেতি, এৰম্পি রূপং ৰেতীতি পচ্চযতো চেৰ খণতো চ ৰিত্থারেন মনসিকারং করোতি.
৭২৫. তস্সেৰং মনসিকরোতো ‘‘ইতি কিরিমে ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি ঞাণং ৰিসদতরং হোতি. তস্সেৰং পচ্চযতো চেৰ খণতো চ দ্ৰেধা উদযব্বযং পস্সতো সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণভেদা পাকটা হোন্তি.
৭২৬. যঞ্হি সো অৰিজ্জাদিসমুদযা খন্ধানং সমুদযং, অৰিজ্জাদিনিরোধা চ খন্ধানং নিরোধং পস্সতি, ইদমস্স পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনং. যং পন নিব্বত্তিলক্খণৰিপরিণামলক্খণানি পস্সন্তো খন্ধানং উদযব্বযং পস্সতি, ইদমস্স খণতো উদযব্বযদস্সনং, উপ্পত্তিক্খণেযেৰ হি নিব্বত্তিলক্খণং. ভঙ্গক্খণে চ ৰিপরিণামলক্খণং.
৭২৭. ইচ্চস্সেৰং পচ্চযতো চেৰ খণতো চ দ্ৰেধা উদযব্বযং পস্সতো পচ্চযতো উদযদস্সনেন সমুদযসচ্চং পাকটং হোতি জনকাৰবোধতো. খণতো উদযদস্সনেন দুক্খসচ্চং পাকটং হোতি জাতিদুক্খাৰবোধতো. পচ্চযতো ৰযদস্সনেন নিরোধসচ্চং পাকটং হোতি পচ্চযানুপ্পাদেন পচ্চযৰতং অনুপ্পাদাৰবোধতো. খণতো ৰযদস্সনেন দুক্খসচ্চমেৰ পাকটং হোতি মরণদুক্খাৰবোধতো. যঞ্চস্স উদযব্বযদস্সনং, মগ্গোৰাযং লোকিকোতি মগ্গসচ্চং পাকটং হোতি তত্র সম্মোহৰিঘাততো.
৭২৮. পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন অনুলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো পাকটো হোতি, ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৪; সং. নি. ২.২১; উদা. ১) অৰবোধতো. পচ্চযতো ৰযদস্সনেন পটিলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো পাকটো হোতি, ‘‘ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৬; সং. নি. ২.২১; উদা. ২) অৰবোধতো. খণতো পন উদযব্বযদস্সনেন পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা পাকটা হোন্তি সঙ্খতলক্খণাৰবোধতো. উদযব্বযৰন্তো হি সঙ্খতা, তে চ পটিচ্চসমুপ্পন্নাতি.
৭২৯. পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন একত্তনযো পাকটো হোতি হেতুফলসম্বন্ধেন সন্তানস্স অনুপচ্ছেদাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং উচ্ছেদদিট্ঠিং পজহতি. খণতো উদযদস্সনেন নানত্তনযো পাকটো হোতি নৰনৰানং উপ্পাদাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং সস্সতদিট্ঠিং পজহতি. পচ্চযতো চস্স উদযব্বযদস্সনেন অব্যাপারনযো পাকটো হোতি ধম্মানং অৰসৰত্তিভাৰাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং অত্তদিট্ঠিং পজহতি. পচ্চযতো পন উদযদস্সনেন এৰংধম্মতানযো পাকটো হোতি পচ্চযানুরূপেন ফলস্স উপ্পাদাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং অকিরিযদিট্ঠিং পজহতি.
৭৩০. পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন অনত্তলক্খণং পাকটং হোতি ধম্মানং নিরীহকত্তপচ্চযপটিবদ্ধৰুত্তিতাৰবোধতো. খণতো উদযব্বযদস্সনেন অনিচ্চলক্খণং পাকটং হোতি হুত্ৰা অভাৰাৰবোধতো, পুব্বন্তাপরন্তৰিৰেকাৰবোধতো চ. দুক্খলক্খণম্পি পাকটং হোতি উদযব্বযেহি পটিপীল়নাৰবোধতো. সভাৰলক্খণম্পি পাকটং হোতি উদযব্বযপরিচ্ছিন্নাৰবোধতো. সভাৰলক্খণে সঙ্খতলক্খণস্স তাৰকালিকত্তম্পি পাকটং হোতি উদযক্খণে ৰযস্স, ৰযক্খণে চ উদযস্স অভাৰাৰবোধতোতি.
৭৩১. তস্সেৰং পাকটীভূতসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণভেদস্স ‘‘এৰং কির নামিমে ধম্মা অনুপ্পন্নপুব্বা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তী’’তি নিচ্চনৰাৰ হুত্ৰা সঙ্খারা উপট্ঠহন্তি. ন কেৰলঞ্চ নিচ্চনৰা, সূরিযুগ্গমনে উস্সাৰবিন্দু ৰিয উদকবুব্বুল়ো ৰিয উদকে দণ্ডরাজি ৰিয আরগ্গে সাসপো ৰিয ৰিজ্জুপ্পাদো ৰিয চ পরিত্তট্ঠাযিনো. মাযামরীচিসুপিনন্তঅলাতচক্কগন্ধব্বনগরফেণকদলিআদযো ৰিয অস্সারা নিস্সারাতি চাপি উপট্ঠহন্তি.
এত্তাৰতানেন ‘‘ৰযধম্মমেৰ উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ ৰযং উপেতী’’তি ইমিনা আকারেন সমপঞ্ঞাস লক্খণানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতং উদযব্বযানুপস্সনং নাম তরুণৰিপস্সনাঞাণং অধিগতং হোতি, যস্সাধিগমা আরদ্ধৰিপস্সকোতি সঙ্খং গচ্ছতি.