২১. পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিনিদ্দেসো

উপক্কিলেসৰিমুত্তউদযব্বযঞাণকথা

৭৩৭. অট্ঠন্নং পন ঞাণানং ৰসেন সিখাপ্পত্তা ৰিপস্সনা, নৰমঞ্চ সচ্চানুলোমিকঞাণন্তি অযং পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম. অট্ঠন্নন্তি চেত্থ উপক্কিলেসৰিমুত্তং ৰীথিপটিপন্নৰিপস্সনাসঙ্খাতং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং, ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং, ভযতুপট্ঠানঞাণং, আদীনৰানুপস্সনাঞাণং, নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং, মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং, পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং, সঙ্খারুপেক্খাঞাণন্তি ইমানি অট্ঠ ঞাণানি ৰেদিতব্বানি. নৰমং সচ্চানুলোমিকঞাণন্তি অনুলোমস্সেতং অধিৰচনং. তস্মা তং সম্পাদেতুকামেন উপক্কিলেসৰিমুত্তং উদযব্বযঞাণং আদিং কত্ৰা এতেসু ঞাণেসু যোগো করণীযো.

৭৩৮. পুন উদযব্বযঞাণে যোগো কিমত্থিযোতি চে? লক্খণসল্লক্খণত্থো. উদযব্বযঞাণং হি হেট্ঠা দসহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং হুত্ৰা যাথাৰসরসতো তিলক্খণং সল্লক্খেতুং নাসক্খি. উপক্কিলেসৰিমুত্তং পন সক্কোতি. তস্মা লক্খণসল্লক্খণত্থমেত্থ পুন যোগো করণীযো.

৭৩৯. লক্খণানি পন কিস্স অমনসিকারা কেন পটিচ্ছন্নত্তা ন উপট্ঠহন্তি? অনিচ্চলক্খণং তাৰ উদযব্বযানং অমনসিকারা সন্ততিযা পটিচ্ছন্নত্তা ন উপট্ঠাতি. দুক্খলক্খণং অভিণ্হসম্পটিপীল়নস্স অমনসিকারা ইরিযাপথেহি পটিচ্ছন্নত্তা ন উপট্ঠাতি. অনত্তলক্খণং নানাধাতুৰিনিব্ভোগস্স অমনসিকারা ঘনেন পটিচ্ছন্নত্তা ন উপট্ঠাতি. উদযব্বযম্পন পরিগ্গহেত্ৰা সন্ততিযা ৰিকোপিতায অনিচ্চলক্খণং যাথাৰসরসতো উপট্ঠাতি. অভিণ্হসম্পটিপীল়নং মনসিকত্ৰা ইরিযাপথে উগ্ঘাটিতে দুক্খলক্খণং যাথাৰসরসতো উপট্ঠাতি. নানাধাতুযো ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ঘনৰিনিব্ভোগে কতে অনত্তলক্খণং যাথাৰসরসতো উপট্ঠাতি.

৭৪০. এত্থ চ অনিচ্চং, অনিচ্চলক্খণং, দুক্খং, দুক্খলক্খণং, অনত্তা, অনত্তলক্খণন্তি অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তত্থ অনিচ্চন্তি খন্ধপঞ্চকং. কস্মা? উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তভাৰা, হুত্ৰা অভাৰতো ৰা. উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং অনিচ্চলক্খণং হুত্ৰা অভাৰসঙ্খাতো ৰা আকারৰিকারো.

‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৰচনতো পন তদেৰ খন্ধপঞ্চকং দুক্খং. কস্মা? অভিণ্হপটিপীল়না, অভিণ্হপটিপীল়নাকারো দুক্খলক্খণং.

‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) পন ৰচনতো তদেৰ খন্ধপঞ্চকং অনত্তা. কস্মা? অৰসৰত্তনতো, অৰসৰত্তনাকারো অনত্তলক্খণং.

তযিদং সব্বম্পি অযং যোগাৰচরো উপক্কিলেসৰিমুত্তেন ৰীথিপটিপন্নৰিপস্সনাসঙ্খাতেন উদযব্বযানুপস্সনাঞাণেন যাথাৰসরসতো সল্লক্খেতি.

উপক্কিলেসৰিমুত্তউদযব্বযঞাণং নিট্ঠিতং.

ভঙ্গানুপস্সনাঞাণকথা

৭৪১. তস্সেৰং সল্লক্খেত্ৰা পুনপ্পুনং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি রূপারূপধম্মে তুলযতো তীরযতো তং ঞাণং তিক্খং হুত্ৰা ৰহতি, সঙ্খারা লহুং উপট্ঠহন্তি, ঞাণে তিক্খে ৰহন্তে সঙ্খারেসু লহুং উপট্ঠহন্তেসু উপ্পাদং ৰা ঠিতিং ৰা পৰত্তং ৰা নিমিত্তং ৰা ন সম্পাপুণাতি. খযৰযভেদনিরোধেযেৰ সতি সন্তিট্ঠতি. তস্স ‘‘এৰং উপ্পজ্জিত্ৰা এৰং নাম সঙ্খারগতং নিরুজ্ঝতী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভঙ্গানুপস্সনং নাম ৰিপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘কথং আরম্মণপটিসঙ্খা ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৰিপস্সনে ঞাণং? রূপারম্মণতা চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জতি, তং আরম্মণং পটিসঙ্খা তস্স চিত্তস্স ভঙ্গং অনুপস্সতি. অনুপস্সতীতি কথং অনুপস্সতি? অনিচ্চতো অনুপস্সতি নো নিচ্চতো, দুক্খতো অনুপস্সতি নো সুখতো, অনত্ততো অনুপস্সতি নো অত্ততো, নিব্বিন্দতি নো নন্দতি, ৰিরজ্জতি নো রজ্জতি, নিরোধেতি নো সমুদেতি, পটিনিস্সজ্জতি নো আদিযতি.

‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি. দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং, ৰিরজ্জন্তো রাগং, নিরোধেন্তো সমুদযং পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতি.

‘‘ৰেদনারম্মণতা…পে… সঞ্ঞারম্মণতা… সঙ্খারারম্মণতা… ৰিঞ্ঞাণারম্মণতা… চক্খারম্মণতা…পে… জরামরণারম্মণতা চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জতি…পে… পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতি.

‘‘ৰত্থুসঙ্কমনা চেৰ, পঞ্ঞায চ ৰিৰট্টনা;

আৰজ্জনাবলঞ্চেৰ, পটিসঙ্খাৰিপস্সনা.

‘‘আরম্মণঅন্ৰযেন, উভো একৰৰত্থনা;

নিরোধে অধিমুত্ততা, ৰযলক্খণৰিপস্সনা.

‘‘আরম্মণঞ্চ পটিসঙ্খা, ভঙ্গঞ্চ অনুপস্সতি;

সুঞ্ঞতো চ উপট্ঠানং, অধিপঞ্ঞাৰিপস্সনা.

‘‘কুসলো তীসু অনুপস্সনাসু, চতস্সো চ ৰিপস্সনাসু;

তযো উপট্ঠানে কুসলতা, নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতী’’তি.

‘‘তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং, পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা, তেন ৰুচ্চতি ‘আরম্মণপটিসঙ্খা ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৰিপস্সনে ঞাণ’’’ন্তি (পটি. ম. ১.৫১-৫২).

৭৪২. তত্থ আরম্মণপটিসঙ্খাতি যংকিঞ্চি আরম্মণং পটিসঙ্খায জানিত্ৰা, খযতো ৰযতো দিস্ৰাতি অত্থো. ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞাতি তস্স, আরম্মণং খযতো ৰযতো পটিসঙ্খায উপ্পন্নস্স ঞাণস্স ভঙ্গং অনুপস্সনে যা পঞ্ঞা, ইদং ৰিপস্সনে ঞাণন্তি ৰুত্তং. তং কথং হোতীতি অযং তাৰ কথেতুকম্যতাপুচ্ছায অত্থো. ততো যথা তং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘রূপারম্মণতা’’তিআদি ৰুত্তং.

তত্থ রূপারম্মণতা চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জতীতি রূপারম্মণং চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জতি. অথ ৰা রূপারম্মণভাৰে চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জতীতি অত্থো. তং আরম্মণং পটিসঙ্খাতি তং রূপারম্মণং পটিসঙ্খায জানিত্ৰা, খযতো ৰযতো দিস্ৰাতি অত্থো. তস্স চিত্তস্স ভঙ্গং অনুপস্সতীতি যেন চিত্তেন তং রূপারম্মণং খযতো ৰযতো দিট্ঠং, তস্স চিত্তস্স অপরেন চিত্তেন ভঙ্গং অনুপস্সতীতি অত্থো. তেনাহু পোরাণা ‘‘ঞাতঞ্চ ঞাণঞ্চ উভোপি ৰিপস্সতী’’তি.

এত্থ চ অনুপস্সতীতি অনু অনু পস্সতি, অনেকেহি আকারেহি পুনপ্পুনং পস্সতীতি অত্থো. তেনাহ – ‘‘অনুপস্সতীতি কথং অনুপস্সতি. অনিচ্চতো অনুপস্সতী’’তিআদি.

তত্থ যস্মা ভঙ্গো নাম অনিচ্চতায পরমা কোটি, তস্মা সো ভঙ্গানুপস্সকো যোগাৰচরো সব্বং সঙ্খারগতং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো. ততো অনিচ্চস্স দুক্খত্তা, দুক্খস্স চ অনত্তত্তা তদেৰ দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো. অনত্ততো অনুপস্সতি নো অত্ততো.

যস্মা পন যং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা, ন তং অভিনন্দিতব্বং. যঞ্চ অনভিনন্দিতব্বং, ন তত্থ রজ্জিতব্বং. তস্মা এতস্মিং ভঙ্গানুপস্সনানুসারেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি দিট্ঠে সঙ্খারগতে নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি. ৰিরজ্জতি, নো রজ্জতি. সো এৰং অরজ্জন্তো লোকিকেনেৰ তাৰ ঞাণেন রাগং নিরোধেতি, নো সমুদেতি. সমুদযং ন করোতীতি অত্থো.

অথ ৰা সো এৰং ৰিরত্তো যথা দিট্ঠং সঙ্খারগতং, তথা অদিট্ঠম্পি অন্ৰযঞাণৰসেন নিরোধেতি, নো সমুদেতি. নিরোধতোৰ মনসিকরোতি. নিরোধমেৰস্স পস্সতি, নো সমুদযন্তি অত্থো.

সো এৰং পটিপন্নো পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. কিং ৰুত্তং হোতি? অযম্পি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনা তদঙ্গৰসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসানং পরিচ্চজনতো, সঙ্খতদোসদস্সনেন চ তব্বিপরীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দনতো পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৰুচ্চতি. তস্মা তায সমন্নাগতো ভিক্খু যথাৰুত্তেন নযেন কিলেসে পরিচ্চজতি, নিব্বানে চ পক্খন্দতি. নাপি নিব্বত্তনৰসেন কিলেসে আদিযতি, ন অদোসদস্সিতাৰসেন সঙ্খতারম্মণং. তেন ৰুচ্চতি ‘‘পটিনিস্সজ্জতি নো আদিযতী’’তি.

৭৪৩. ইদানিস্স তেহি ঞাণেহি যেসং ধম্মানং পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নন্দিন্তি সপ্পীতিকং তণ্হং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

৭৪৪. গাথাসু পন ৰত্থুসঙ্কমনাতি রূপস্স ভঙ্গং দিস্ৰা পুন যেন চিত্তেন ভঙ্গো দিট্ঠো, তস্সাপি ভঙ্গদস্সনৰসেন পুরিমৰত্থুতো অঞ্ঞৰত্থুসঙ্কমনা. পঞ্ঞায চ ৰিৰট্টনাতি উদযং পহায ৰযে সন্তিট্ঠনা. আৰজ্জনাবলঞ্চেৰাতি রূপস্স ভঙ্গং দিস্ৰা পুন ভঙ্গারম্মণস্স চিত্তস্স ভঙ্গদস্সনত্থং অনন্তরমেৰ আৰজ্জনসমত্থতা. পটিসঙ্খাৰিপস্সনাতি এসা আরম্মণপটিসঙ্খাভঙ্গানুপস্সনা নাম.

৭৪৫. আরম্মণঅন্ৰযেন উভো একৰৰত্থনাতি পচ্চক্খতো দিট্ঠস্স আরম্মণস্স অন্ৰযেন অনুগমনেন যথা ইদং, তথা অতীতেপি সঙ্খারগতং ভিজ্জিত্থ, অনাগতেপি ভিজ্জিস্সতীতি এৰং উভিন্নং একসভাৰেনেৰ ৰৰত্থাপনন্তি অত্থো.

ৰুত্তম্পি চেতং পোরাণেহি –

‘‘সংৰিজ্জমানম্হি ৰিসুদ্ধদস্সনো,

তদন্ৰযং নেতি অতীতনাগতে;

সব্বেপি সঙ্খারগতা পলোকিনো,

উস্সাৰবিন্দূ সূরিযেৰ উগ্গতে’’তি.

নিরোধে অধিমুত্ততাতি এৰং উভিন্নং ভঙ্গৰসেন একৰৰত্থানং কত্ৰা তস্মিঞ্ঞেৰ ভঙ্গসঙ্খাতে নিরোধে অধিমুত্ততা তগ্গরুতা তন্নিন্নতা তপ্পোণতা তপ্পব্ভারতাতি অত্থো. ৰযলক্খণৰিপস্সনাতি এসা ৰযলক্খণৰিপস্সনা নামাতি ৰুত্তং হোতি.

৭৪৬. আরম্মণঞ্চ পটিসঙ্খাতি পুরিমঞ্চ রূপাদিআরম্মণং জানিত্ৰা. ভঙ্গঞ্চ অনুপস্সতীতি তস্সারম্মণস্স ভঙ্গং দিস্ৰা তদারম্মণস্স চিত্তস্স ভঙ্গং অনুপস্সতি. সুঞ্ঞতো চ উপট্ঠানন্তি তস্সেৰং ভঙ্গং অনুপস্সতো ‘‘সঙ্খারাৰ ভিজ্জন্তি, তেসং ভেদো মরণং, ন অঞ্ঞো কোচি অত্থী’’তি সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং ইজ্ঝতি.

তেনাহু পোরাণা –

‘‘খন্ধা নিরুজ্ঝন্তি ন চত্থি অঞ্ঞো,

খন্ধান ভেদো মরণন্তি ৰুচ্চতি;

তেসং খযং পস্সতি অপ্পমত্তো,

মণিংৰ ৰিজ্ঝং ৰজিরেন যোনিসো’’তি.

অধিপঞ্ঞাৰিপস্সনাতি যা চ আরম্মণপটিসঙ্খা যা চ ভঙ্গানুপস্সনা যঞ্চ সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং, অযং অধিপঞ্ঞাৰিপস্সনা নামাতি ৰুত্তং হোতি.

৭৪৭. কুসলো তীসু অনুপস্সনাসূতি অনিচ্চানুপস্সনাদীসু তীসু ছেকো ভিক্খু. চতস্সো চ ৰিপস্সনাসূতি নিব্বিদাদীসু চ চতূসু ৰিপস্সনাসু. তযো উপট্ঠানে কুসলতাতি খযতো ৰযতো সুঞ্ঞতোতি ইমস্মিঞ্চ তিৰিধে উপট্ঠানে কুসলতায. নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতীতি সস্সতদিট্ঠিআদীসু নানপ্পকারাসু দিট্ঠীসু ন ৰেধতি.

৭৪৮. সো এৰং অৰেধমানো ‘‘অনিরুদ্ধমেৰ নিরুজ্ঝতি, অভিন্নমেৰ ভিজ্জতী’’তি পৰত্তমনসিকারো দুব্বলভাজনস্স ৰিয ভিজ্জমানস্স, সুখুমরজস্সেৰ ৰিপ্পকিরিযমানস্স, তিলানং ৰিয ভজ্জিযমানানং সব্বসঙ্খারানং উপ্পাদট্ঠিতিপৰত্তনিমিত্তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ভেদমেৰ পস্সতি. সো যথা নাম চক্খুমা পুরিসো পোক্খরণীতীরে ৰা নদীতীরে ৰা ঠিতো থূলফুসিতকে দেৰে ৰস্সন্তে উদকপিট্ঠে মহন্তমহন্তানি উদকবুব্বুল়কানি উপ্পজ্জিত্ৰা উপ্পজ্জিত্ৰা সীঘং সীঘং ভিজ্জমানানি পস্সেয্য, এৰমেৰ সব্বে সঙ্খারা ভিজ্জন্তি ভিজ্জন্তীতি পস্সতি. এৰরূপং হি যোগাৰচরং সন্ধায ৰুত্তং ভগৰতা –

‘‘যথা বুব্বুল়কং পস্সে, যথা পস্সে মরীচিকং;

এৰং লোকং অৰেক্খন্তং, মচ্চুরাজা ন পস্সতী’’তি. (ধ. প. ১৭০);

৭৪৯. তস্সেৰং ‘‘সব্বে সঙ্খারা ভিজ্জন্তি ভিজ্জন্তী’’তি অভিণ্হং পস্সতো অট্ঠানিসংসপরিৰারং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং বলপ্পত্তং হোতি. তত্রিমে অট্ঠানিসংসা – ভৰদিট্ঠিপ্পহানং, জীৰিতনিকন্তিপরিচ্চাগো, সদাযুত্তপযুত্ততা, ৰিসুদ্ধাজীৰিতা, উস্সুক্কপ্পহানং, ৰিগতভযতা, খন্তিসোরচ্চপটিলাভো, অরতিরতিসহনতাতি.

তেনাহু পোরাণা –

‘‘ইমানি অট্ঠগ্গুণমুত্তমানি,

দিস্ৰা তহিং সম্মসতে পুনপ্পুনং;

আদিত্তচেলস্সিরসূপমো মুনি,

ভঙ্গানুপস্সী অমতস্স পত্তিযা’’তি.

ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.

ভযতুপট্ঠানঞাণকথা

৭৫০. তস্সেৰং সব্বসঙ্খারানং খযৰযভেদনিরোধারম্মণং ভঙ্গানুপস্সনং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স সব্বভৰযোনিগতিঠিতিসত্তাৰাসেসু পভেদকা সঙ্খারা সুখেন জীৰিতুকামস্স ভীরুকপুরিসস্স সীহব্যগ্ঘদীপিঅচ্ছতরচ্ছযক্খরক্খসচণ্ডগোণচণ্ডকুক্কুরপভিন্নমদচণ্ডহত্থিঘোরআসীৰিসঅসনিৰিচক্কসুসানরণভূমিজলিতঅঙ্গারকাসুআদযো ৰিয মহাভযং হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. তস্স ‘‘অতীতা সঙ্খারা নিরুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তি, অনাগতে নিব্বত্তনকসঙ্খারাপি এৰমেৰ নিরুজ্ঝিস্সন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভযতুপট্ঠানঞাণং নাম উপ্পজ্জতি.

তত্রাযং উপমা – একিস্সা কির ইত্থিযা তযো পুত্তা রাজপরাধিকা, তেসং রাজা সীসচ্ছেদং আণাপেসি. সা পুত্তেহি সদ্ধিং আঘাতনং অগমাসি. অথস্সা জেট্ঠপুত্তস্স সীসং ছিন্দিত্ৰা মজ্ঝিমস্স ছিন্দিতুং আরভিংসু. সা জেট্ঠস্স সীসং ছিন্নং মজ্ঝিমস্স চ ছিজ্জমানং দিস্ৰা কনিট্ঠম্হি আলযং ৰিস্সজ্জি ‘‘অযম্পি এতেসঞ্ঞেৰ সদিসো ভৰিস্সতী’’তি. তত্থ তস্সা ইত্থিযা জেট্ঠপুত্তস্স ছিন্নসীসদস্সনং ৰিয যোগিনো অতীতসঙ্খারানং নিরোধদস্সনং, মজ্ঝিমস্স ছিজ্জমানসীসদস্সনং ৰিয পচ্চুপ্পন্নানং নিরোধদস্সনং, ‘‘অযম্পি এতেসঞ্ঞেৰ সদিসো ভৰিস্সতী’’তি কনিট্ঠপুত্তম্হি আলযৰিস্সজ্জনং ৰিয ‘‘অনাগতেপি নিব্বত্তনকসঙ্খারা ভিজ্জিস্সন্তী’’তি অনাগতানং নিরোধদস্সনং. তস্সেৰং পস্সতো এতস্মিং ঠানে উপ্পজ্জতি ভযতুপট্ঠানঞাণং.

অপরাপি উপমা – একা কির পূতিপজা ইত্থী দস দারকে ৰিজাযি. তেসু নৰ মতা, একো হত্থগতো মরতি, অপরো কুচ্ছিযং. সা নৰ দারকে মতে দসমঞ্চ মীযমানং দিস্ৰা কুচ্ছিগতে আলযং ৰিস্সজ্জি ‘‘অযম্পি এতেসঞ্ঞেৰ সদিসো ভৰিস্সতী’’তি. তত্থ তস্সা ইত্থিযা নৰন্নং দারকানং মরণানুস্সরণং ৰিয যোগিনো অতীতসঙ্খারানং নিরোধদস্সনং, হত্থগতস্স মীযমানভাৰদস্সনং ৰিয যোগিনো পচ্চুপ্পন্নানং নিরোধদস্সনং, কুচ্ছিগতে আলযৰিস্সজ্জনং ৰিয অনাগতানং নিরোধদস্সনং. তস্সেৰং পস্সতো এতস্মিং খণে উপ্পজ্জতি ভযতুপট্ঠানঞাণং.

৭৫১. ভযতুপট্ঠানঞাণং পন ভাযতি ন ভাযতীতি? ন ভাযতি. তঞ্হি অতীতা সঙ্খারা নিরুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তি, অনাগতা নিরুজ্ঝিস্সন্তীতি তীরণমত্তমেৰ হোতি. তস্মা যথা নাম চক্খুমা পুরিসো নগরদ্ৰারে তিস্সো অঙ্গারকাসুযো ওলোকযমানো সযং ন ভাযতি, কেৰলং হিস্স ‘‘যে যে এত্থ নিপতিস্সন্তি, সব্বে অনপ্পকং দুক্খমনুভৰিস্সন্তী’’তি তীরণমত্তমেৰ হোতি. যথা ৰা পন চক্খুমা পুরিসো খদিরসূলং অযোসূলং সুৰণ্ণসূলন্তি পটিপাটিযা ঠপিতং সূলত্তযং ওলোকযমানো সযং ন ভাযতি, কেৰলং হিস্স ‘‘যে যে ইমেসু সূলেসু নিপতিস্সন্তি, সব্বে অনপ্পকং দুক্খমনুভৰিস্সন্তী’’তি তীরণমত্তমেৰ হোতি, এৰমেৰ ভযতুপট্ঠানঞাণং সযং ন ভাযতি, কেৰলং হিস্স অঙ্গারকাসুত্তযসদিসেসু, সূলত্তযসদিসেসু চ তীসু ভৰেসু ‘‘অতীতা সঙ্খারা নিরুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তি, অনাগতা নিরুজ্ঝিস্সন্তী’’তি তীরণমত্তমেৰ হোতি. যস্মা পনস্স কেৰলং সব্বভৰযোনিগতিঠিতিনিৰাসগতা সঙ্খারা ব্যসনাপন্না সপ্পটিভযা হুত্ৰা ভযতো উপট্ঠহন্তি, তস্মা ভযতুপট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি.

এৰং ভযতো উপট্ঠানে পনস্স অযং পাল়ি –

‘‘অনিচ্চতো মনসিকরোতো কিং ভযতো উপট্ঠাতি? দুক্খতো. অনত্ততো মনসিকরোতো কিং ভযতো উপট্ঠাতীতি? অনিচ্চতো মনসিকরোতো নিমিত্তং ভযতো উপট্ঠাতি. দুক্খতো মনসিকরোতো পৰত্তং ভযতো উপট্ঠাতি. অনত্ততো মনসিকরোতো নিমিত্তঞ্চ পৰত্তঞ্চ ভযতো উপট্ঠাতী’’তি (পটি. ম. ১.২২৭).

তত্থ নিমিত্তন্তি সঙ্খারনিমিত্তং. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং সঙ্খারানমেৰেতং অধিৰচনং. অনিচ্চতো মনসিকরোন্তো হি সঙ্খারানং মরণমেৰ পস্সতি, তেনস্স নিমিত্তং ভযতো উপট্ঠাতি. পৰত্তন্তি রূপারূপভৰপৰত্তি. দুক্খতো মনসিকরোন্তো হি সুখসম্মতাযপি পৰত্তিযা অভিণ্হপটিপীল়নভাৰমেৰ পস্সতি, তেনস্স পৰত্তং ভযতো উপট্ঠাতি. অনত্ততো মনসিকরোন্তো পন উভযম্পেতং সুঞ্ঞগামং ৰিয মরীচিগন্ধব্বনগরাদীনি ৰিয চ রিত্তং তুচ্ছং সুঞ্ঞং অস্সামিকং অপরিণাযকং পস্সতি. তেনস্স নিমিত্তঞ্চ পৰত্তঞ্চ উভযং ভযতো উপট্ঠাতীতি.

ভযতুপট্ঠানঞাণং নিট্ঠিতং.

আদীনৰানুপস্সনাঞাণকথা

৭৫২. তস্স তং ভযতুপট্ঠানঞাণং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স সব্বভৰযোনিগতিঠিতিসত্তাৰাসেসু নেৰ তাণং, ন লেণং, ন গতি, নপ্পটিসরণং পঞ্ঞাযতি. সব্বভৰযোনিগতিঠিতিনিৰাসগতেসু সঙ্খারেসু একসঙ্খারেপি পত্থনা ৰা পরামাসো ৰা ন হোতি. তযো ভৰা ৰীতচ্চিকঙ্গারপুণ্ণঅঙ্গারকাসুযো ৰিয, চত্তারো মহাভূতা ঘোরৰিসআসীৰিসা ৰিয, পঞ্চক্খন্ধা উক্খিত্তাসিকৰধকা ৰিয, ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি সুঞ্ঞগামো ৰিয, ছ বাহিরাযতনানি গামঘাতকচোরা ৰিয, সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, নৰ চ সত্তাৰাসা একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তা সম্পজ্জলিতা সজোতিভূতা ৰিয চ, সব্বে সঙ্খারা গণ্ডভূতা রোগভূতা সল্লভূতা অঘভূতা আবাধভূতা ৰিয চ নিরস্সাদা নিরসা মহাআদীনৰরাসিভূতা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি.

কথং? সুখেন জীৰিতুকামস্স ভীরুকপুরিসস্স রমণীযাকারসণ্ঠিতম্পি সৰাল়কমিৰ ৰনগহনং, সসদ্দূলা ৰিয গুহা, সগাহরক্খসং ৰিয উদকং, সমুস্সিতখগ্গা ৰিয পচ্চত্থিকা, সৰিসং ৰিয ভোজনং, সচোরো ৰিয মগ্গো, আদিত্তমিৰ অগারং, উয্যুত্তসেনা ৰিয রণভূমি. যথা হি সো পুরিসো এতানি সৰাল়কৰনগহনাদীনি আগম্ম ভীতো সংৰিগ্গো লোমহট্ঠজাতো সমন্ততো আদীনৰমেৰ পস্সতি, এৰমেৰাযং যোগাৰচরো ভঙ্গানুপস্সনাৰসেন সব্বসঙ্খারেসু ভযতো উপট্ঠিতেসু সমন্ততো নিরসং নিরস্সাদং আদীনৰমেৰ পস্সতি. তস্সেৰং পস্সতো আদীনৰঞাণং নাম উপ্পন্নং হোতি. যং সন্ধায ইদং ৰুত্তং –

‘‘কথং ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণং? উপ্পাদো ভযন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণং. পৰত্তং ভযন্তি… নিমিত্তং ভযন্তি… আযূহনা ভযন্তি… পটিসন্ধি ভযন্তি… গতি ভযন্তি… নিব্বত্তি ভযন্তি… উপপত্তি ভযন্তি… জাতি ভযন্তি… জরা ভযন্তি… ব্যাধি ভযন্তি… মরণং ভযন্তি… সোকো ভযন্তি… পরিদেৰো ভযন্তি… উপাযাসো ভযন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণং. অনুপ্পাদো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণং. অপ্পৰত্তং…পে… অনুপাযাসো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণং. উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণং. পৰত্তং…পে… উপাযাসো ভযং, অনুপাযাসো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণং.

‘‘উপ্পাদো দুক্খন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণং. পৰত্তং…পে… উপাযাসো দুক্খন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণং. অনুপ্পাদো সুখন্তি সন্তিপদে ঞাণং. অপ্পৰত্তং…পে… অনুপাযাসো সুখন্তি সন্তিপদে ঞাণং. উপ্পাদো দুক্খং, অনুপ্পাদো সুখন্তি সন্তিপদে ঞাণং. পৰত্তং…পে… উপাযাসো দুক্খং, অনুপাযাসো সুখন্তি সন্তিপদে ঞাণং.

‘‘উপ্পাদো সামিসন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণং. পৰত্তং…পে… উপাযাসো সামিসন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণং. অনুপ্পাদো নিরামিসন্তি সন্তিপদে ঞাণং. অপ্পৰত্তং…পে… অনুপাযাসো নিরামিসন্তি সন্তিপদে ঞাণং. উপ্পাদো সামিসং, অনুপ্পাদো নিরামিসন্তি সন্তিপদে ঞাণং. পৰত্তং…পে… উপাযাসো সামিসং, অনুপাযাসো নিরামিসন্তি সন্তিপদে ঞাণং.

উপ্পাদো ‘‘সঙ্খারাতি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণং. পৰত্তং…পে… উপাযাসো সঙ্খারাতি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণং. অনুপ্পাদো নিব্বানন্তি সন্তিপদে ঞাণং. অপ্পৰত্তং…পে… অনুপাযাসো নিব্বানন্তি সন্তিপদে ঞাণং. উপ্পাদো সঙ্খারা, অনুপ্পাদো নিব্বানন্তি সন্তিপদে ঞাণং. পৰত্তং…পে… উপাযাসো সঙ্খারা, অনুপাযাসো নিব্বানন্তি সন্তিপদে ঞাণং.

‘‘উপ্পাদঞ্চ পৰত্তঞ্চ, নিমিত্তং দুক্খন্তি পস্সতি;

আযূহনং পটিসন্ধিং, ঞাণং আদীনৰে ইদং.

‘‘অনুপ্পাদং অপ্পৰত্তং, অনিমিত্তং সুখন্তি চ;

অনাযূহনা অপ্পটিসন্ধি, ঞাণং সন্তিপদে ইদং.

‘‘ইদং আদীনৰে ঞাণং, পঞ্চঠানেসু জাযতি;

পঞ্চঠানে সন্তিপদে, দস ঞাণে পজানাতি;

দ্ৰিন্নং ঞাণানং কুসলতা, নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতী’’তি.

‘‘তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং. পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা. তেন ৰুচ্চতি ‘‘ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৫৩).

৭৫৩. তত্থ উপ্পাদোতি পুরিমকম্মপচ্চযা ইধ উপ্পত্তি. পৰত্তন্তি তথা উপ্পন্নস্স পৰত্তি. নিমিত্তন্তি সব্বম্পি সঙ্খারনিমিত্তং. আযূহনাতি আযতিং পটিসন্ধিহেতুভূতং কম্মং. পটিসন্ধীতি আযতিং উপ্পত্তি. গতীতি যায গতিযা সা পটিসন্ধি হোতি. নিব্বত্তীতি খন্ধানং নিব্বত্তনং. উপপত্তীতি ‘‘সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা’’তি (ধ. স. ১২৮৯, ১২৯১) এৰং ৰুত্তা ৰিপাকপ্পৰত্তি. জাতীতি জরাদীনং পচ্চযভূতা ভৰপচ্চযা জাতি. জরামরণাদযো পাকটা এৰ. এত্থ চ উপ্পাদাদযো পঞ্চেৰ আদীনৰঞাণস্স ৰত্থুৰসেন ৰুত্তা. সেসা তেসং ৰেৰচনৰসেন. নিব্বত্তি জাতীতি ইদঞ্হি দ্ৰযং উপ্পাদস্স চেৰ পটিসন্ধিযা চ ৰেৰচনং. গতি উপপত্তীতি ইদং দ্ৰযং পৰত্তস্স. জরাদযো নিমিত্তস্সাতি. তেনাহ –

‘‘উপ্পাদঞ্চ পৰত্তঞ্চ, নিমিত্তং দুক্খন্তি পস্সতি;

আযূহনং পটিসন্ধিং, ঞাণং আদীনৰে ইদ’’ন্তি চ.

‘‘ইদং আদীনৰে ঞাণং, পঞ্চঠানেসু জাযতী’’তি চ.

অনুপ্পাদো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণন্তিআদি পন আদীনৰঞাণস্স পটিপক্খঞাণদস্সনত্থং ৰুত্তং. ভযতুপট্ঠানেন ৰা আদীনৰং দিস্ৰা উব্বিগ্গহদযানং অভযম্পি অত্থি খেমং নিরাদীনৰন্তি অস্সাসজননত্থম্পি এতং ৰুত্তং. যস্মা ৰা পনস্স উপ্পাদাদযো ভযতো সূপট্ঠিতা হোন্তি, তস্স তপ্পটিপক্খনিন্নং চিত্তং হোতি, তস্মা ভযতুপট্ঠানৰসেন সিদ্ধস্স আদীনৰঞাণস্স আনিসংসদস্সনত্থম্পেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

এত্থ চ যং ভযং, তং যস্মা নিযমতো দুক্খং. তং ৰট্টামিসলোকামিসকিলেসামিসেহি অৰিপ্পমুত্তত্তা সামিসমেৰ. যঞ্চ সামিসং, তং সঙ্খারমত্তমেৰ. তস্মা ‘‘উপ্পাদো দুক্খন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ভযাকারেন দুক্খাকারেন সামিসাকারেনাতি এৰং আকারনানত্ততো পৰত্তিৰসেনেৰেত্থ নানত্তং ৰেদিতব্বং.

দসঞাণে পজানাতীতি আদীনৰঞাণং পজানন্তো উপ্পাদাদিৰত্থুকানি পঞ্চ, অনুপ্পাদাদিৰত্থুকানি পঞ্চাতি দস ঞাণানি পজানাতি পটিৰিজ্ঝতি সচ্ছিকরোতি. দ্ৰিন্নং ঞাণানং কুসলতাতি আদীনৰঞাণস্স চেৰ সন্তিপদঞাণস্স চাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং কুসলতায. নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতীতি পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানাদিৰসেন পৰত্তাসু দিট্ঠীসু ন ৰেধতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি.

আদীনৰানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.

নিব্বিদানুপস্সনাঞাণকথা

৭৫৪. সো এৰং সব্বসঙ্খারে আদীনৰতো পস্সন্তো সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসগতে সভেদকে সঙ্খারগতে নিব্বিন্দতি উক্কণ্ঠতি নাভিরমতি.

সেয্যথাপি নাম, চিত্তকূটপব্বতপাদাভিরতো সুৰণ্ণরাজহংসো অসুচিম্হি চণ্ডালগামদ্ৰারআৰাটে নাভিরমতি, সত্তসু মহাসরেসুযেৰ অভিরমতি, এৰমেৰ অযম্পি যোগীরাজহংসো সুপরিদিট্ঠাদীনৰে সভেদকে সঙ্খারগতে নাভিরমতি. ভাৰনারামতায পন ভাৰনারতিযা সমন্নাগতত্তা সত্তসু অনুপস্সনাসুযেৰ রমতি.

যথা চ সুৰণ্ণপঞ্জরে পক্খিত্তো সীহো মিগরাজা নাভিরমতি, তিযোজনসহস্সৰিত্থতে পন হিমৰন্তেযেৰ রমতি, এৰমযং যোগীসীহো তিৰিধে সুগতিভৰেপি নাভিরমতি, তীসু পন অনুপস্সনাসুযেৰ রমতি.

যথা চ সব্বসেতো সত্তপতিট্ঠো ইদ্ধিমা ৰেহাসঙ্গমো ছদ্দন্তো নাগরাজা নগরমজ্ঝে নাভিরমতি, হিমৰতি ছদ্দন্তদহগহনেযেৰ অভিরমতি, এৰমযং যোগীৰরৰারণো সব্বস্মিম্পি সঙ্খারগতে নাভিরমতি, অনুপ্পাদো খেমন্তিআদিনা নযেন দিট্ঠে সন্তিপদেযেৰ অভিরমতি, তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভারমানসো হোতীতি.

নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.

৭৫৫. তং পনেতং পুরিমেন ঞাণদ্ৰযেন অত্থতো একং. তেনাহু পোরাণা –

‘‘ভযতুপট্ঠানং একমেৰ তীণি নামানি লভতি, সব্বসঙ্খারে ভযতো অদ্দসাতি ভযতুপট্ঠানং নাম জাতং. তেসুযেৰ সঙ্খারেসু আদীনৰং উপ্পাদেতীতি আদীনৰানুপস্সনা নাম জাতং. তেসুযেৰ সঙ্খারেসু নিব্বিন্দমানং উপ্পন্নন্তি নিব্বিদানুপস্সনা নাম জাত’’ন্তি.

পাল়িযম্পি ৰুত্তং – ‘‘যা চ ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা, যঞ্চ আদীনৰে ঞাণং, যা চ নিব্বিদা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭).

মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণকথা

৭৫৬. ইমিনা পন নিব্বিদাঞাণেন ইমস্স কুলপুত্তস্স নিব্বিন্দন্তস্স উক্কণ্ঠন্তস্স অনভিরমন্তস্স সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসগতেসু সভেদকেসু সঙ্খারেসু একসঙ্খারেপি চিত্তং ন সজ্জতি, ন লগ্গতি, ন বজ্ঝতি, সব্বস্মা সঙ্খারগতা মুচ্চিতুকামং নিস্সরিতুকামং হোতি. যথা কিং? যথা নাম জালব্ভন্তরগতো মচ্ছো, সপ্পমুখগতো মণ্ডূকো, পঞ্জরপক্খিত্তো ৰনকুক্কুটো, দল়্হপাসৰসগতো মিগো, অহিতুণ্ডিকহত্থগতো সপ্পো, মহাপঙ্কপক্খন্দো কুঞ্জরো, সুপণ্ণমুখগতো নাগরাজা, রাহুমুখপ্পৰিট্ঠো চন্দো, সপত্তপরিৰারিতো পুরিসোতি এৰমাদযো ততো ততো মুচ্চিতুকামা নিস্সরিতুকামাৰ হোন্তি, এৰং তস্স যোগিনো চিত্তং সব্বস্মা সঙ্খারগতা মুচ্চিতুকামং নিস্সরিতুকামং হোতি. অথস্স এৰং সব্বসঙ্খারেসু ৰিগতালযস্স সব্বস্মা সঙ্খারগতা মুচ্চিতুকামস্স উপ্পজ্জতি মুঞ্চিতুকম্যতা ঞাণন্তি.

মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং নিট্ঠিতং.

পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণকথা

৭৫৭. সো এৰং সব্বভৰযোনিগতিট্ঠিতিনিৰাসগতেহি সভেদকেহি সঙ্খারেহি মুচ্চিতুকামো সব্বস্মা সঙ্খারগতা মুচ্চিতুং পুন তে এৰং সঙ্খারে পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা পরিগ্গণ্হাতি.

সো সব্বসঙ্খারে অনচ্চন্তিকতো, তাৰকালিকতো, উপ্পাদৰযপরিচ্ছিন্নতো, পলোকতো, চলতো, পভঙ্গুতো, অদ্ধুৰতো, ৰিপরিণামধম্মতো, অস্সারকতো, ৰিভৰতো, সঙ্খততো, মরণধম্মতোতিআদীহি কারণেহি অনিচ্চাতি পস্সতি.

অভিণ্হপটিপীল়নতো, দুক্খমতো, দুক্খৰত্থুতো, রোগতো, গণ্ডতো, সল্লতো, অঘতো, আবাধতো, ঈতিতো, উপদ্দৰতো, ভযতো, উপসগ্গতো, অতাণতো, অলেণতো, অসরণতো, আদীনৰতো, অঘমূলতো, ৰধকতো, সাসৰতো, মারামিসতো, জাতিধম্মতো, জরাধম্মতো, ব্যাধিধম্মতো, সোকধম্মতো, পরিদেৰধম্মতো, উপাযাসধম্মতো, সংকিলেসিকধম্মতোতিআদীহি কারণেহি দুক্খাতি পস্সতি.

অজঞ্ঞতো, দুগ্গন্ধতো, জেগুচ্ছতো, পটিক্কূলতো, অমণ্ডনারহতো, ৰিরূপতো, বীভচ্ছতোতিআদীহি কারণেহি দুক্খলক্খণস্স পরিৰারভূততো অসুভতো পস্সতি.

পরতো, রিত্ততো, তুচ্ছতো, সুঞ্ঞতো, অস্সামিকতো, অনিস্সরতো, অৰসৰত্তিতোতিআদীহি কারণেহি অনত্ততো পস্সতি.

৭৫৮. এৰঞ্হি পস্সতানেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারা পরিগ্গহিতা নাম হোন্তি. কস্মা পনাযমেতে এৰং পরিগ্গণ্হাতীতি? মুঞ্চনস্স উপাযসম্পাদনত্থং.

তত্রাযং উপমা – একো কির পুরিসো ‘‘মচ্ছে গহেস্সামী’’তি মচ্ছখিপ্পং গহেত্ৰা উদকে ওড্ডাপেসি সো খিপ্পমুখেন হত্থং ওতারেত্ৰা অন্তোউদকে সপ্পং গীৰায গহেত্ৰা ‘‘মচ্ছো মে গহিতো’’তি অত্তমনো অহোসি. সো ‘‘মহা ৰত মযা মচ্ছো লদ্ধো’’তি উক্খিপিত্ৰা পস্সন্তো সোৰত্থিকত্তযদস্সনেন সপ্পোতি সঞ্জানিত্ৰা ভীতো আদীনৰং দিস্ৰা গহণে নিব্বিন্নো মুঞ্চিতুকামো হুত্ৰা মুঞ্চনস্স উপাযং করোন্তো অগ্গনঙ্গুট্ঠতো পট্ঠায হত্থং নিব্বেঠেত্ৰা বাহুং উক্খিপিত্ৰা উপরিসীসে দ্ৰে তযো ৰারে আৰিজ্ঝিত্ৰা সপ্পং দুব্বলং কত্ৰা ‘‘গচ্ছ দুট্ঠ সপ্পা’’তি নিস্সজ্জিত্ৰা ৰেগেন তল়াকপাল়িং আরুয্হ ‘‘মহন্তস্স ৰত ভো সপ্পস্স মুখতো মুত্তোম্হী’’তি আগতমগ্গং ওলোকযমানো অট্ঠাসি.

তত্থ তস্স পুরিসস্স ‘‘মচ্ছো’’তি সপ্পং গীৰায গহেত্ৰা তুট্ঠকালো ৰিয ইমস্সাপি যোগিনো আদিতোৰ অত্তভাৰং পটিলভিত্ৰা তুট্ঠকালো, তস্স খিপ্পমুখতো সীসং নীহরিত্ৰা সোৰত্থিকত্তযদস্সনং ৰিয ইমস্স ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰা সঙ্খারেসু তিলক্খণদস্সনং, তস্স ভীতকালো ৰিয ইমস্স ভযতুপট্ঠানঞাণং. ততো আদীনৰদস্সনং ৰিয আদীনৰানুপস্সনাঞাণং, গহণে নিব্বিন্দনং ৰিয নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং. সপ্পং মুঞ্চিতুকামতা ৰিয মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং, মুঞ্চনস্স উপাযকরণং ৰিয পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন সঙ্খারেসু তিলক্খণারোপনং. যথা হি সো পুরিসো সপ্পং আৰিজ্ঝিত্ৰা দুব্বলং কত্ৰা নিৰত্তেত্ৰা ডংসিতুং অসমত্থভাৰং পাপেত্ৰা সুমুত্তং মুঞ্চতি, এৰমযং যোগাৰচরো তিলক্খণারোপনেন সঙ্খারে আৰিজ্ঝিত্ৰা দুব্বলে কত্ৰা পুন নিচ্চসুখসুভঅত্তাকারেন উপট্ঠাতুং অসমত্থতং পাপেত্ৰা সুমুত্তং মুঞ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘মুঞ্চনস্স উপাযসম্পাদনত্থং এৰং পরিগ্গণ্হাতী’’তি.

৭৫৯. এত্তাৰতা তস্স উপ্পন্নং হোতি পটিসঙ্খাঞাণং. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘অনিচ্চতো মনসিকরোতো কিং পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতি? দুক্খতো. অনত্ততো মনসিকরোতো কিং পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতি? অনিচ্চতো মনসিকরোতো নিমিত্তং পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতি. দুক্খতো মনসিকরোতো পৰত্তং পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতি. অনত্ততো মনসিকরোতো নিমিত্তঞ্চ পৰত্তঞ্চ পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি (পটি. ম. ১.২২৭).

এত্থ চ নিমিত্তং পটিসঙ্খাতি সঙ্খারনিমিত্তং ‘‘অদ্ধুৰং তাৰকালিক’’ন্তি অনিচ্চলক্খণৰসেন জানিত্ৰা. কামঞ্চ ন পঠমং জানিত্ৰা পচ্ছা ঞাণং উপ্পজ্জতি, ৰোহারৰসেন পন ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীনি (ম. নি. ৩.৪২১) ৰিয এৰং ৰুচ্চতি. একত্তনযেন ৰা পুরিমঞ্চ পচ্ছিমঞ্চ একং কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইমিনা নযেন ইতরস্মিম্পি পদদ্ৰযে অত্থো ৰেদিতব্বোতি.

পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.

সঙ্খারুপেক্খাঞাণকথা

৭৬০. সো এৰং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন ‘‘সব্বে সঙ্খারা সুঞ্ঞা’’তি পরিগ্গহেত্ৰা পুন ‘‘সুঞ্ঞমিদং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা’’তি (ম. নি. ৩.৬৯) দ্ৰিকোটিকং সুঞ্ঞতং পরিগ্গণ্হাতি. সো এৰং নেৰ অত্তানং, ন পরং কিঞ্চি অত্তনো পরিক্খারভাৰে ঠিতং দিস্ৰা পুন ‘‘নাহং ক্ৰচনি, কস্সচি কিঞ্চনতস্মিং, ন চ মম ক্ৰচনি, কিস্মিঞ্চি কিঞ্চনতত্থী’’তি যা এত্থ চতুকোটিকা সুঞ্ঞতা কথিতা, তং পরিগ্গণ্হাতি.

কথং? অযঞ্হি নাহং ক্ৰচনীতি ক্ৰচি অত্তানং ন পস্সতি. কস্সচি কিঞ্চনতস্মিন্তি অত্তনো অত্তানং কস্সচি পরস্স কিঞ্চনভাৰে উপনেতব্বং ন পস্সতি. ভাতিট্ঠানেৰা ভাতরং, সহাযট্ঠানে ৰা সহাযং, পরিক্খারট্ঠানে ৰা পরিক্খারং মঞ্ঞিত্ৰা উপনেতব্বং ন পস্সতীতি অত্থো. ন চ মম ক্ৰচনীতি এত্থ মম-সদ্দং তাৰ ঠপেত্ৰা ন চ ক্ৰচনীতি পরস্স চ অত্তানং ক্ৰচি নপস্সতীতি অযমত্থো. ইদানি মম-সদ্দং আহরিত্ৰা মম কিস্মিঞ্চি কিঞ্চনতত্থীতি সো পরস্স অত্তা মম কিস্মিঞ্চি কিঞ্চনভাৰে অত্থীতি ন পস্সতীতি. অত্তনো ভাতিট্ঠানে ৰা ভাতরং, সহাযট্ঠানে ৰা সহাযং পরিক্খারট্ঠানে ৰা পরিক্খারন্তি কিস্মিঞ্চি ঠানে পরস্স অত্তানং ইমিনা কিঞ্চনভাৰেন উপনেতব্বং ন পস্সতীতি অত্থো. এৰমযং যস্মা নেৰ কত্থচি অত্তানং পস্সতি, ন তং পরস্স কিঞ্চনভাৰে উপনেতব্বং পস্সতি, ন পরস্স অত্তানং পস্সতি, ন পরস্স অত্তানং অত্তনো কিঞ্চনভাৰে উপনেতব্বং পস্সতি. তস্মানেন চতুকোটিকা সুঞ্ঞতা পরিগ্গহিতা হোতীতি.

৭৬১. এৰং চতুকোটিকং সুঞ্ঞতং পরিগ্গহেত্ৰা পুন ছহাকারেহি সুঞ্ঞতং পরিগ্গণ্হাতি. কথং? চক্খু সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা নিচ্চেন ৰা ধুৰেন ৰা সস্সতেন ৰা অৰিপরিণামধম্মেন ৰা…পে… মনো সুঞ্ঞো. রূপা সুঞ্ঞা…পে… ধম্মা সুঞ্ঞা. চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং. চক্খুসম্ফস্সোতি এৰং যাৰ জরামরণা নযো নেতব্বো.

৭৬২. এৰং ছহাকারেহি সুঞ্ঞতং পরিগ্গহেত্ৰা পুন অট্ঠহাকারেহি পরিগ্গণ্হাতি. সেয্যথিদং – রূপং অসারং নিস্সারং সারাপগতং নিচ্চসারসারেন ৰা ধুৰসারসারেন ৰা সুখসারসারেন ৰা অত্তসারসারেন ৰা নিচ্চেন ৰা ধুৰেন ৰা সস্সতেন ৰা অৰিপরিণামধম্মেন ৰা. ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং… চক্খু…পে… জরামরণং অসারং নিস্সারং সারাপগতং নিচ্চসারসারেন ৰা ধুৰসারসারেন ৰা সুখসারসারেন ৰা অত্তসারসারেন ৰা নিচ্চেন ৰা ধুৰেন ৰা সস্সতেন ৰা অৰিপরিণামধম্মেন ৰা. যথা নল়ো অসারো নিস্সারো সারাপগতো. যথা এরণ্ডো… যথা উদুম্বরো… যথা সেতৰচ্ছো… যথা পাল়িভদ্দকো… যথা ফেণপিণ্ডো… যথা উদকবুব্বুল়ং… যথা মরীচি… যথা কদলিক্খন্ধো… যথা মাযা অসারা নিস্সারা সারাপগতা, এৰমেৰ রূপং…পে… জরামরণং অসারং নিস্সারং সারাপগতং নিচ্চসারসারেন ৰা…পে… অৰিপরিণামধম্মেন ৰাতি (চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮).

৭৬৩. সো এৰং অট্ঠহাকারেহি সুঞ্ঞতং পরিগ্গহেত্ৰা পুন দসহাকারেহি পরিগ্গণ্হাতি, রূপং রিত্ততো পস্সতি. তুচ্ছতো… সুঞ্ঞতো… অনত্ততো… অনিস্সরিযতো… অকামকারিযতো… অলব্ভনীযতো… অৰসৰত্তকতো… পরতো… ৰিৰিত্ততো পস্সতি. ৰেদনং…পে… ৰিঞ্ঞাণং রিত্ততো…পে… ৰিৰিত্ততো পস্সতীতি.

৭৬৪. এৰং দসহাকারেহি সুঞ্ঞতং পরিগ্গহেত্ৰা পুন দ্ৰাদসহাকারেহি পরিগ্গণ্হাতি. সেয্যথিদং – রূপং ন সত্তো, ন জীৰো, ন নরো, ন মাণৰো, ন ইত্থী, ন পুরিসো, ন অত্তা, ন অত্তনিযং. নাহং, ন মম, ন অঞ্ঞস্স, ন কস্সচি. ৰেদনা…পে… ৰিঞ্ঞাণং ন কস্সচীতি (চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮).

৭৬৫. এৰং দ্ৰাদসহাকারেহি সুঞ্ঞতং পরিগ্গণ্হিত্ৰা পুন তীরণপরিঞ্ঞাৰসেন দ্ৰাচত্তালীসায আকারেহি সুঞ্ঞতং পরিগ্গণ্হাতি, রূপং অনিচ্চতো… দুক্খতো… রোগতো… গণ্ডতো… সল্লতো… অঘতো… আবাধতো… পরতো… পলোকতো… ঈতিতো… উপদ্দৰতো… ভযতো… উপসগ্গতো… চলতো… পভঙ্গুতো… অদ্ধুৰতো… অতাণতো… অলেণতো… অসরণতো… অসরণীভূততো… রিত্ততো… তুচ্ছতো… সুঞ্ঞতো… অনত্ততো… অনস্সাদতো… আদীনৰতো… ৰিপরিণামধম্মতো… অস্সারকতো… অঘমূলতো… ৰধকতো… ৰিভৰতো… সাসৰতো… সঙ্খততো… মারামিসতো… জাতিধম্মতো… জরাধম্মতো… ব্যাধিধম্মতো… মরণধম্মতো… সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সউপাযাসধম্মতো… সমুদযতো… অত্থঙ্গমতো… অনস্সাদতো … আদীনৰতো… নিস্সরণতো পস্সতি. ৰেদনং…পে… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো…পে… নিস্সরণতো পস্সতি.

ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘রূপং অনিচ্চতো…পে… নিস্সরণতো পস্সন্তো সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি. ৰেদনং…পে… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো…পে… নিস্সরণতো পস্সন্তো সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি’’.

‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজ সদা সতো;

অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৰং মচ্চুতরো সিযা;

এৰং লোকং অৰেক্খন্তং, মচ্চুরাজা ন পস্সতী’’তি. (সু. নি. ১১২৫; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮);

৭৬৬. এৰং সুঞ্ঞতো দিস্ৰা তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তো ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৰিপ্পহায সঙ্খারেসু উদাসীনো অহোসি মজ্ঝত্তো, অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা ন গণ্হাতি ৰিস্সট্ঠভরিযো ৰিয পুরিসো.

যথা নাম পুরিসস্স ভরিযা ভৰেয্য ইট্ঠা কন্তা মনাপা, সো তায ৰিনা মুহুত্তম্পি অধিৰাসেতুং ন সক্কুণেয্য, অতিৰিয নং মমাযেয্য, সো তং ইত্থিং অঞ্ঞেন পুরিসেন সদ্ধিং ঠিতং ৰা নিসিন্নং ৰা কথেন্তিং ৰা হসন্তিং ৰা দিস্ৰা কুপিতো অস্স অনত্তমনো, অধিমত্তং দোমনস্সং পটিসংৰেদেয্য. সো অপরেন সমযেন তস্সা ইত্থিযা দোসং দিস্ৰা মুঞ্চিতুকামো হুত্ৰা তং ৰিস্সজ্জেয্য, ন নং মমাতি গণ্হেয্য. ততো পট্ঠায তং যেনকেনচি সদ্ধিং যংকিঞ্চি কুরুমানং দিস্ৰাপি নেৰ কুপ্পেয্য, ন দোমনস্সং আপজ্জেয্য, অঞ্ঞদত্থু উদাসীনোৰ ভৰেয্য মজ্ঝত্তো. এৰমেৰাযং সব্বসঙ্খারেহি মুঞ্চিতুকামো হুত্ৰা পটিসঙ্খানুপস্সনায সঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তো অহং মমাতি গহেতব্বং অদিস্ৰা ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৰিপ্পহায সব্বসঙ্খারেসু উদাসীনো হোতি মজ্ঝত্তো.

তস্স এৰং জানতো এৰং পস্সতো তীসু ভৰেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৰসু সত্তাৰাসেসু চিত্তং পতিলীযতি পতিকুটতি পতিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি, উপেক্খা ৰা পাটিকুল্যতা ৰা সণ্ঠাতি.

সেয্যথাপি নাম পদুমপলাসে ঈসকপোণে উদকফুসিতানি পতিলীযন্তি পতিকুটন্তি পতিৰত্তন্তি ন সম্পসারিযন্তি, এৰমেৰ…পে… সেয্যথাপি নাম কুক্কুটপত্তং ৰা নহারুদদ্দুলং ৰা অগ্গিম্হি পক্খিত্তং পতিলীযতি পতিকুটতি পতিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি (অ. নি. ৭.৪৯), এৰমেৰ তস্স তীসু ভৰেসু চিত্তং…পে… উপেক্খা ৰা পাটিকুল্যতা ৰা সণ্ঠাতি. ইচ্চস্স সঙ্খারুপেক্খাঞাণং নাম উপ্পন্নং হোতি.

৭৬৭. তং পনেতং সচে সন্তিপদং নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, সব্বং সঙ্খারপ্পৰত্তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নিব্বানমেৰ পক্খন্দতি. নো চে নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, পুনপ্পুনং সঙ্খারারম্মণমেৰ হুত্ৰা পৰত্ততি সামুদ্দিকানং দিসাকাকো ৰিয. সামুদ্দিকা কির ৰাণিজকা নাৰং আরোহন্তা দিসাকাকং নাম গণ্হন্তি, তে যদা নাৰা ৰাতক্খিত্তা ৰিদেসং পক্খন্দতি, তীরং ন পঞ্ঞাযতি, তদা দিসাকাকং ৰিস্সজ্জেন্তি. সো কূপকযট্ঠিতো আকাসং লঙ্ঘিত্ৰা সব্বা দিসা চ ৰিদিসা চ অনুগন্ত্ৰা সচে তীরং পস্সতি, তদভিমুখোৰ গচ্ছতি. নো চে পস্সতি, পুনপ্পুনং আগন্ত্ৰা কূপকযট্ঠিংযেৰ অল্লীযতি. এৰমেৰ সচে সঙ্খারুপেক্খাঞাণং সন্তিপদং নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, সব্বং সঙ্খারপ্পৰত্তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নিব্বানমেৰ পক্খন্দতি. নো চে পস্সতি, পুনপ্পুনং সঙ্খারারম্মণমেৰ হুত্ৰা পৰত্ততি.

তদিদং সুপ্পগ্গে পিট্ঠং ৰট্টযমানং ৰিয. নিব্বট্টিতকপ্পাসং ৰিহনমানং ৰিয নানপ্পকারতো সঙ্খারে পরিগ্গহেত্ৰা ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ পহায সঙ্খারৰিচিননে মজ্ঝত্তং হুত্ৰা তিৰিধানুপস্সনাৰসেন তিট্ঠতি. এৰং তিট্ঠমানং তিৰিধৰিমোক্খমুখভাৰং আপজ্জিত্ৰা সত্তঅরিযপুগ্গলৰিভাগায পচ্চযো হোতি.

৭৬৮. তত্রিদং তিৰিধানুপস্সনাৰসেন পৰত্তনতো তিণ্ণং ইন্দ্রিযানং আধিপতেয্যৰসেন তিৰিধৰিমোক্খমুখভাৰং আপজ্জতি নাম. তিস্সো হি অনুপস্সনা তীণি ৰিমোক্খমুখানীতি ৰুচ্চন্তি. যথাহ –

‘‘তীণি খো পনিমানি ৰিমোক্খমুখানি লোকনিয্যানায সংৰত্তন্তি, সব্বসঙ্খারে পরিচ্ছেদপরিৰটুমতো সমনুপস্সনতায, অনিমিত্তায চ ধাতুযা চিত্তসম্পক্খন্দনতায, সব্বসঙ্খারেসু মনোসমুত্তেজনতায, অপ্পণিহিতায চ ধাতুযা চিত্তসম্পক্খন্দনতায, সব্বধম্মে পরতো সমনুপস্সনতায, সুঞ্ঞতায চ ধাতুযা চিত্তসম্পক্খন্দনতায, ইমানি তীণি ৰিমোক্খমুখানি লোকনিয্যানায সংৰত্তন্তী’’তি (পটি. ম. ১.২১৯).

তত্থ পরিচ্ছেদপরিৰটুমতোতি উদযব্বযৰসেন পরিচ্ছেদতো চেৰ পরিৰটুমতো চ. অনিচ্চানুপস্সনং হি ‘‘উদযতো পুব্বে সঙ্খারা নত্থী’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তেসং গতিং সমন্নেসমানং ‘‘ৰযতো পরং ন গচ্ছন্তি, এত্থেৰ অন্তরধাযন্তী’’তি পরিৰটুমতো সমনুপস্সতি. মনোসমুত্তেজনতাযাতি চিত্তসংৰেজনতায. দুক্খানুপস্সনেন হি সঙ্খারেসু চিত্তং সংৰেজেতি. পরতো সমনুপস্সনতাযাতি ‘‘নাহং, ন মমা’’তি এৰং অনত্ততো সমনুপস্সনতায. ইতি ইমানি তীণি পদানি অনিচ্চানুপস্সনাদীনং ৰসেন ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. তেনেৰ তদনন্তরে পঞ্হৰিস্সজ্জনে ৰুত্তং – ‘‘অনিচ্চতো মনসিকরোতো খযতো সঙ্খারা উপট্ঠহন্তি. দুক্খতো মনসিকরোতো ভযতো সঙ্খারা উপট্ঠহন্তি. অনত্ততো মনসিকরোতো সুঞ্ঞতো সঙ্খারা উপট্ঠহন্তী’’তি (পটি. ম. ১.২১৯).

৭৬৯. কতমে পন তে ৰিমোক্খা, যেসং ইমানি অনুপস্সনানি মুখানীতি? অনিমিত্তো, অপ্পণিহিতো, সুঞ্ঞতোতি এতে তযো. ৰুত্তং হেতং ‘‘অনিচ্চতো মনসিকরোন্তো অধিমোক্খবহুলো অনিমিত্তং ৰিমোক্খং পটিলভতি. দুক্খতো মনসিকরোন্তো পস্সদ্ধিবহুলো অপ্পণিহিতং ৰিমোক্খং পটিলভতি. অনত্ততো মনসিকরোন্তো ৰেদবহুলো সুঞ্ঞতৰিমোক্খং পটিলভতী’’তি (পটি. ম. ১.২২৩).

এত্থ চ অনিমিত্তো ৰিমোক্খোতি অনিমিত্তাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অরিযমগ্গো. সো হি অনিমিত্তায ধাতুযা উপ্পন্নত্তা অনিমিত্তো. কিলেসেহি চ ৰিমুত্তত্তা ৰিমোক্খো. এতেনেৰ নযেন অপ্পণিহিতাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অপ্পণিহিতো. সুঞ্ঞতাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো সুঞ্ঞতোতি ৰেদিতব্বো.

৭৭০. যং পন অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি নিয্যানিকং অপচযগামিং দিট্ঠিগতানং পহানায পঠমায ভূমিযা পত্তিযা ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি অপ্পণিহিতং সুঞ্ঞত’’ন্তি (ধ. স. ৩৪৩ আদযো) এৰং ৰিমোক্খদ্ৰযমেৰ ৰুত্তং, তং নিপ্পরিযাযতো ৰিপস্সনাগমনং সন্ধায. ৰিপস্সনাঞাণং হি কিঞ্চাপি পটিসম্ভিদামগ্গে –

‘‘অনিচ্চানুপস্সনাঞাণং নিচ্চতো অভিনিৰেসং মুঞ্চতীতি সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো. দুক্খানুপস্সনাঞাণং সুখতো অভিনিৰেসং. অনত্তানুপস্সনাঞাণং অত্ততো অভিনিৰেসং মুঞ্চতীতি সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২২৯) এৰং অভিনিৰেসং মুঞ্চনৰসেন সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খোতি চ,

‘‘অনিচ্চানুপস্সনাঞাণং নিচ্চতো নিমিত্তং মুঞ্চতীতি অনিমিত্তো ৰিমোক্খো. দুক্খানুপস্সনাঞাণং সুখতো নিমিত্তং, অনত্তানুপস্সনাঞাণং অত্ততো নিমিত্তং মুঞ্চতীতি অনিমিত্তো ৰিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২২৯) এৰং নিমিত্তং মুঞ্চনৰসেন অনিমিত্তো ৰিমোক্খোতি চ,

‘‘অনিচ্চানুপস্সনাঞাণং নিচ্চতো পণিধিং মুঞ্চতীতি অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খো. দুক্খানুপস্সনাঞাণং সুখতো পণিধিং. অনত্তানুপস্সনাঞাণং অত্ততো পণিধিং মুঞ্চতীতি অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২২৯) এৰং পণিধিং মুঞ্চনৰসেন অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খোতি চ –

ৰুত্তং. তথাপি তং সঙ্খারনিমিত্তস্স অৰিজহনতো ন নিপ্পরিযাযেন অনিমিত্তং. নিপ্পরিযাযেন পন সুঞ্ঞতঞ্চেৰ অপ্পণিহিতঞ্চ. তস্স চ আগমনৰসেন অরিযমগ্গক্খণে ৰিমোক্খো উদ্ধটো. তস্মা অপ্পণিহিতং সুঞ্ঞতন্তি ৰিমোক্খদ্ৰযমেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অযং তাৰেত্থ ৰিমোক্খকথা.

৭৭১. যং পন ৰুত্তং ‘‘সত্তঅরিযপুগ্গলৰিভাগায পচ্চযো হোতী’’তি, তত্থ সদ্ধানুসারী, সদ্ধাৰিমুত্তো, কাযসক্খি, উভতোভাগৰিমুত্তো, ধম্মানুসারী, দিট্ঠিপ্পত্তো, পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি ইমে তাৰ সত্ত অরিযপুগ্গলা, তেসং ৰিভাগায ইদং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং পচ্চযো হোতি.

৭৭২. যো হি অনিচ্চতো মনসিকরোন্তো অধিমোক্খবহুলো সদ্ধিন্দ্রিযং পটিলভতি, সো সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারী হোতি. সেসেসু সত্তসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তো.

৭৭৩. যো পন দুক্খতো মনসিকরোন্তো পস্সদ্ধিবহুলো সমাধিন্দ্রিযং পটিলভতি, সো সব্বত্থ কাযসক্খি নাম হোতি. অরূপজ্ঝানং পন পত্ৰা অগ্গফলপ্পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো নাম হোতি.

৭৭৪. যো পন অনত্ততো মনসিকরোন্তো ৰেদবহুলো পঞ্ঞিন্দ্রিযং পটিলভতি, সো সোতাপত্তিমগ্গক্খণে ধম্মানুসারী হোতি. ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তো অগ্গফলে পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি.

৭৭৫. ৰুত্তং হেতং –

‘‘অনিচ্চতো মনসিকরোতো সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা সোতাপত্তিমগ্গং পটিলভতি, তেন ৰুচ্চতি সদ্ধানুসারী’’তি.

তথা ‘‘অনিচ্চতো মনসিকরোতো সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি, সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকতং হোতি, তেন ৰুচ্চতি সদ্ধাৰিমুত্তো’’তিআদি (পটি. ম. ১.২২১).