২২. ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিনিদ্দেসো

পঠমমগ্গঞাণকথা

৮০৬. ইতো পরং গোত্রভুঞাণং হোতি, তং মগ্গস্স আৰজ্জনট্ঠানিযত্তা নেৰ পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং ন ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং ভজতি, অন্তরা অব্বোহারিকমেৰ হোতি. ৰিপস্সনাসোতে পতিতত্তা পন ৰিপস্সনাতি সঙ্খং গচ্ছতি. সোতাপত্তিমগ্গো সকদাগামিমগ্গো অনাগামিমগ্গো অরহত্তমগ্গোতি ইমেসু পন চতূসু মগ্গেসু ঞাণং ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম.

তত্থ পঠমমগ্গঞাণং তাৰ সম্পাদেতুকামেন অঞ্ঞং কিঞ্চি কাতব্বং নাম নত্থি. যঞ্হি অনেন কাতব্বং সিযা, তং অনুলোমাৰসানং ৰিপস্সনং উপ্পাদেন্তেন কতমেৰ. এৰং উপ্পন্নঅনুলোমঞাণস্স পনস্স তেহি তীহিপি অনুলোমঞাণেহি অত্তনো বলানুরূপেন থূলথূলে সচ্চপটিচ্ছাদকে তমম্হি অন্তরধাপিতে সব্বসঙ্খারগতেসু চিত্তং ন পক্খন্দতি, ন সন্তিট্ঠতি, নাধিমুচ্চতি, ন সজ্জতি, ন লগ্গতি, ন বজ্ঝতি. পদুমপলাসতো উদকং ৰিয পতিলীযতি পতিকুটতি পতিৰত্ততি. সব্বং নিমিত্তারম্মণম্পি সব্বং পৰত্তারম্মণম্পি পলিবোধতো উপট্ঠাতি. অথস্স সব্বস্মিং নিমিত্তপৰত্তারম্মণে পলিবোধতো উপট্ঠিতে অনুলোমঞাণস্স আসেৰনন্তে অনিমিত্তং অপ্পৰত্তং ৰিসঙ্খারং নিরোধং নিব্বানং আরম্মণং কুরুমানং পুথুজ্জনগোত্তং পুথুজ্জনসঙ্খং পুথুজ্জনভূমিং অতিক্কমমানং অরিযগোত্তং অরিযসঙ্খং অরিযভূমিং ওক্কমমানং নিব্বানারম্মণে পঠমাৰট্টনপঠমাভোগপঠমসমন্নাহারভূতং মগ্গস্স অনন্তরসমনন্তরাসেৰনউপনিস্সযনত্থিৰিগতৰসেন ছহি আকারেহি পচ্চযভাৰং সাধযমানং সিখাপ্পত্তং ৰিপস্সনায মুদ্ধভূতং অপুনরাৰট্টকং উপ্পজ্জতি গোত্রভুঞাণং.

যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘কথং বহিদ্ধা ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা গোত্রভুঞাণং? উপ্পাদং অভিভুয্যতীতি গোত্রভু. পৰত্তং…পে… উপাযাসং অভিভুয্যতীতি গোত্রভু. বহিদ্ধা সঙ্খারনিমিত্তং অভিভুয্যতীতি গোত্রভু. অনুপ্পাদং পক্খন্দতীতি গোত্রভু. অপ্পৰত্তং…পে… অনুপাযাসং নিরোধং নিব্বানং পক্খন্দতীতি গোত্রভু. উপ্পাদং অভিভুয্যিত্ৰা অনুপ্পাদং পক্খন্দতীতি গোত্রভূ’’তি (পটি. ম. ১.৫৯) সব্বং ৰিত্থারেতব্বং.

৮০৭. তত্রাযং একাৰজ্জনেন একৰীথিযং পৰত্তমানানম্পি অনুলোমগোত্রভূনং নানারম্মণে পৰত্তনাকারদীপিকা উপমা – যথা হি মহামাতিকং লঙ্ঘিত্ৰা পরতীরে পতিট্ঠাতুকামো পুরিসো ৰেগেন ধাৰিত্ৰা মাতিকায ওরিমতীরে রুক্খসাখায বন্ধিত্ৰা ওলম্বিতং রজ্জুং ৰা যট্ঠিং ৰা গহেত্ৰা উল্লঙ্ঘিত্ৰা পরতীরনিন্নপোণপব্ভারকাযো হুত্ৰা পরতীরস্স উপরিভাগং পত্তো তং মুঞ্চিত্ৰা ৰেধমানো পরতীরে পতিত্ৰা সণিকং পতিট্ঠাতি, এৰমেৰাযং যোগাৰচরোপি ভৰযোনিগতিট্ঠিতিনিৰাসানং পরতীরভূতে নিব্বানে পতিট্ঠাতুকামো উদযব্বযানুপস্সনাদিনা ৰেগেন ধাৰিত্ৰা অত্তভাৰরুক্খসাখায বন্ধিত্ৰা ওলম্বিতং রূপরজ্জুং ৰা ৰেদনাদীসু অঞ্ঞতরদণ্ডং ৰা অনিচ্চন্তি ৰা দুক্খন্তি ৰা অনত্তাতি ৰাতি অনুলোমাৰজ্জনেন গহেত্ৰা তং অমুঞ্চমানোৰ পঠমেন অনুলোমচিত্তেন উল্লঙ্ঘিত্ৰা দুতিযেন পরতীরনিন্নপোণপব্ভারকাযো ৰিয নিব্বাননিন্নপোণপব্ভারমানসো হুত্ৰা ততিযেন পরতীরস্স উপরিভাগং পত্তো ৰিয ইদানি পত্তব্বস্স নিব্বানস্স আসন্নো হুত্ৰা তস্স চিত্তস্স নিরোধেন তং সঙ্খারারম্মণং মুঞ্চিত্ৰা গোত্রভুচিত্তেন ৰিসঙ্খারে পরতীরভূতে নিব্বানে পততি. একারম্মণে পন অলদ্ধাসেৰনতায ৰেধমানো সো পুরিসো ৰিয ন তাৰ সুপ্পতিট্ঠিতো হোতি, ততো মগ্গঞাণেন পতিট্ঠাতীতি.

৮০৮. তত্থ অনুলোমং সচ্চপটিচ্ছাদকং কিলেসতমং ৰিনোদেতুং সক্কোতি, ন নিব্বানমারম্মণং কাতুং. গোত্রভু নিব্বানমেৰ আরম্মণং কাতুং সক্কোতি, ন সচ্চপটিচ্ছাদকং তমং ৰিনোদেতুং. তত্রাযং উপমা – একো কির চক্খুমা পুরিসো ‘‘নক্খত্তযোগং জানিস্সামী’’তি রত্তিভাগে নিক্খমিত্ৰা চন্দং পস্সিতুং উদ্ধং উল্লোকেসি, তস্স ৰলাহকেহি পটিচ্ছন্নত্তা চন্দো ন পঞ্ঞাযিত্থ. অথেকো ৰাতো উট্ঠহিত্ৰা থূলথূলে ৰলাহকে ৰিদ্ধংসেতি. অপরো মজ্ঝিমে, অপরো সুখুমেতি. ততো সো পুরিসো ৰিগতৰলাহকে নভে চন্দং দিস্ৰা নক্খত্তযোগং অঞ্ঞাসি.

তত্থ তযো ৰলাহকা ৰিয সচ্চপটিচ্ছাদকথূলমজ্ঝিমসুখুমং কিলেসন্ধকারং, তযো ৰাতা ৰিয তীণি অনুলোমচিত্তানি, চক্খুমা পুরিসো ৰিয গোত্রভুঞাণং, চন্দো ৰিয নিব্বানং, একেকস্স ৰাতস্স যথাক্কমেন ৰলাহকৰিদ্ধংসনং ৰিয একেকস্স অনুলোমচিত্তস্স সচ্চপটিচ্ছাদকতমৰিনোদনং, ৰিগতৰলাহকে নভে তস্স পুরিসস্স ৰিসুদ্ধচন্দদস্সনং ৰিয ৰিগতে সচ্চপটিচ্ছাদকে তমে গোত্রভুঞাণস্স ৰিসুদ্ধনিব্বানদস্সনং.

যথেৰ হি তযো ৰাতা চন্দপটিচ্ছাদকে ৰলাহকেযেৰ ৰিদ্ধংসেতুং সক্কোন্তি, ন চন্দং দট্ঠুং, এৰং অনুলোমানি সচ্চপটিচ্ছাদকং তমঞ্ঞেৰ ৰিনোদেতুং সক্কোন্তি, ন নিব্বানং দট্ঠুং. যথা সো পুরিসো চন্দমেৰ দট্ঠুং সক্কোতি, ন ৰলাহকে ৰিদ্ধংসেতুং, এৰং গোত্রভুঞাণং নিব্বানমেৰ দট্ঠুং সক্কোতি, ন কিলেসতমং ৰিনোদেতুং. তেনেৰ চেতং মগ্গস্স আৰজ্জনন্তি ৰুচ্চতি. তঞ্হি অনাৰজ্জনম্পি সমানং আৰজ্জনট্ঠানে ঠত্ৰা ‘‘এৰং নিব্বত্তাহী’’তি মগ্গস্স সঞ্ঞং দত্ৰা ৰিয নিরুজ্ঝতি. মগ্গোপি তেন দিন্নসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৰাৰ অৰীচিসন্ততিৰসেন তং ঞাণং অনুপ্পবন্ধমানো অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং দোসক্খন্ধং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝমানোৰ পদালযমানোৰ নিব্বত্ততি.

৮০৯. তত্রাযং উপমা – একো কির ইস্সাসো অট্ঠউসভমত্তে পদেসে ফলকসতং ঠপাপেত্ৰা ৰত্থেন মুখং ৰেঠেত্ৰা সরং সন্নহিত্ৰা চক্কযন্তে অট্ঠাসি. অঞ্ঞো পুরিসো চক্কযন্তং আৰিজ্ঝিত্ৰা যদা ইস্সাসস্স ফলকং অভিমুখং হোতি, তদা তত্থ দণ্ডকেন সঞ্ঞং দেতি. ইস্সাসো দণ্ডকসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৰাৰ সরং খিপিত্ৰা ফলকসতং নিব্বিজ্ঝতি. তত্থ দণ্ডকসঞ্ঞং ৰিয গোত্রভুঞাণং, ইস্সাসো ৰিয মগ্গঞাণং. ইস্সাসস্স দণ্ডকসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৰাৰ ফলকসতনিব্বিজ্ঝনং ৰিয মগ্গঞাণস্স গোত্রভুঞাণেন দিন্নসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৰাৰ নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা অনিব্বিদ্ধপুব্বানং অপদালিতপুব্বানং লোভদোসমোহক্খন্ধানং নিব্বিজ্ঝনপদালনং.

৮১০. ন কেৰলঞ্চেস মগ্গো লোভক্খন্ধাদীনং নিব্বিজ্ঝনমেৰ করোতি, অপিচ খো অনমতগ্গসংসারৰট্টদুক্খসমুদ্দং সোসেতি, সব্বঅপাযদ্ৰারানি পিদহতি, সত্তন্নং অরিযধনানং সম্মুখীভাৰং করোতি, অট্ঠঙ্গিকং মিচ্ছামগ্গং পজহতি, সব্বৰেরভযানি ৰূপসমেতি, সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওরসপুত্তভাৰং উপনেতি, অঞ্ঞেসঞ্চ অনেকসতানং আনিসংসানং পটিলাভায সংৰত্ততীতি এৰং অনেকানিসংসদাযকেন সোতাপত্তিমগ্গেন সম্পযুত্তং ঞাণং সোতাপত্তিমগ্গে ঞাণন্তি.

পঠমমগ্গঞাণং নিট্ঠিতং.

সোতাপন্নপুগ্গলকথা

৮১১. ইমস্স পন ঞাণস্স অনন্তরং তস্সেৰ ৰিপাকভূতানি দ্ৰে তীণি ৰা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. অনন্তরৰিপাকত্তাযেৰ হি লোকুত্তরকুসলানং ‘‘সমাধিমানন্তরিকঞ্ঞমাহূ’’তি (খু. পা. ৬.৫) চ ‘‘দন্ধং আনন্তরিকং পাপুণাতি আসৰানং খযাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৬২) চ আদি ৰুত্তং. কেচি পন একং দ্ৰে তীণি চত্তারি ৰা ফলচিত্তানীতি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং.

অনুলোমস্স হি আসেৰনন্তে গোত্রভুঞাণং উপ্পজ্জতি. তস্মা সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন দ্ৰীহি অনুলোমচিত্তেহি ভৰিতব্বং. ন হি একং আসেৰনপচ্চযং লভতি, সত্তচিত্তপরমা চ একাৰজ্জনৰীথি. তস্মা যস্স দ্ৰে অনুলোমানি, তস্স ততিযং গোত্রভু চতুত্থং মগ্গচিত্তং তীণি ফলচিত্তানি হোন্তি. যস্স তীণি অনুলোমানি, তস্স চতুত্থং গোত্রভু পঞ্চমং মগ্গচিত্তং দ্ৰে ফলচিত্তানি হোন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘দ্ৰে তীণি ৰা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তী’’তি.

কেচি পন যস্স চত্তারি অনুলোমানি, তস্স পঞ্চমং গোত্রভু ছট্ঠং মগ্গচিত্তং একং ফলচিত্তন্তি ৰদন্তি, তং পন যস্মা চতুত্থং পঞ্চমং ৰা অপ্পেতি, ন ততো পরং আসন্নভৰঙ্গত্তাতি পটিক্খিত্তং. তস্মা ন সারতো পচ্চেতব্বং.

৮১২. এত্তাৰতা চ পনেস সোতাপন্নো নাম দুতিযো অরিযপুগ্গলো হোতি. ভুসং পমত্তোপি হুত্ৰা সত্তক্খত্তুং দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সন্ধাৰিত্ৰা সংসরিত্ৰা দুক্খস্সন্তস্স করণসমত্থো হোতি. ফলপরিযোসানে পনস্স চিত্তং ভৰঙ্গং ওতরতি, ততো ভৰঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৰা মগ্গপচ্চৰেক্খণত্থায উপ্পজ্জতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনং, তস্মিং নিরুদ্ধে পটিপাটিযা সত্ত মগ্গপচ্চৰেক্খণজৰনানীতি. পুন ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা তেনেৰ নযেন ফলাদীনং পচ্চৰেক্খণত্থায আৰজ্জনাদীনি উপ্পজ্জন্তি. যেসং উপ্পত্তিযা এস মগ্গং পচ্চৰেক্খতি, ফলং পচ্চৰেক্খতি, পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খতি, অৰসিট্ঠকিলেসে পচ্চৰেক্খতি, নিব্বানং পচ্চৰেক্খতি.

সো হি ‘‘ইমিনা ৰতাহং মগ্গেন আগতো’’তি মগ্গং পচ্চৰেক্খতি, ততো ‘‘অযং মে আনিসংসো লদ্ধো’’তি ফলং পচ্চৰেক্খতি. ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খতি. ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা অৰসিট্ঠা’’তি উপরিমগ্গত্তযৰজ্ঝে কিলেসে পচ্চৰেক্খতি. অৰসানে চ ‘‘অযং মে ধম্মো আরম্মণতো পটিৰিদ্ধো’’তি অমতং নিব্বানং পচ্চৰেক্খতি. ইতি সোতাপন্নস্স অরিযসাৰকস্স পঞ্চ পচ্চৰেক্খণানি হোন্তি. যথা চ সোতাপন্নস্স, এৰং সকদাগামিঅনাগামীনম্পি. অরহতো পন অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণং নাম নত্থীতি. এৰং সব্বানিপি একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণানি নাম.

উক্কট্ঠপরিচ্ছেদোযেৰ চেসো. পহীনাৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণঞ্হি সেক্খানম্পি হোতি ৰা ন ৰা. তস্স হি পচ্চৰেক্খণস্স অভাৰেনেৰ মহানামো ভগৰন্তং পুচ্ছি ‘‘কোসু নাম মে ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো, যেন মে একদা লোভধম্মাপি চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তী’’তি (ম. নি. ১.১৭৫) সব্বং ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বং.

দুতিযমগ্গঞাণকথা

৮১৩. এৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পন সো সোতাপন্নো অরিযসাৰকো তস্মিঞ্ঞেৰ ৰা আসনে নিসিন্নো, অপরেন ৰা সমযেন কামরাগব্যাপাদানং তনুভাৰায দুতিযায ভূমিযা পত্তিযা যোগং করোতি. সো ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা তদেৰ রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণভেদং সঙ্খারগতং অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি ঞাণেন পরিমদ্দতি, পরিৰত্তেতি, ৰিপস্সনাৰীথিং ওগাহতি. তস্সেৰং পটিপন্নস্স ৰুত্তনযেনেৰ সঙ্খারুপেক্খাৰসানে একাৰজ্জনেন অনুলোমগোত্রভুঞাণেসু উপ্পন্নেসু গোত্রভুঅনন্তরং সকদাগামিমগ্গো উপ্পজ্জতি. তেন সম্পযুত্তং ঞাণং সকদাগামিমগ্গে ঞাণন্তি.

দুতিযঞাণং নিট্ঠিতং.

ততিযমগ্গঞাণকথা

৮১৪. ইমস্সাপি ঞাণস্স অনন্তরং ৰুত্তনযেনেৰ ফলচিত্তানি ৰেদিতব্বানি. এত্তাৰতা চেস সকদাগামী নাম চতুত্থো অরিযপুগ্গলো হোতি সকিংদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তকরণসমত্থো. ততো পরং পচ্চৰেক্খণং ৰুত্তনযমেৰ.

এৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা চ সো সকদাগামী অরিযসাৰকো তস্মিঞ্ঞেৰ ৰা আসনে নিসিন্নো অপরেন ৰা সমযেন কামরাগব্যাপাদানং অনৰসেসপ্পহানায ততিযায ভূমিযা পত্তিযা যোগং করোতি, সো ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা তদেৰ সঙ্খারগতং অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি ঞাণেন পরিমদ্দতি, পরিৰত্তেতি, ৰিপস্সনাৰীথিং ওগাহতি. তস্সেৰং পটিপন্নস্স ৰুত্তনযেনেৰ সঙ্খারুপেক্খাৰসানে একাৰজ্জনেন অনুলোমগোত্রভুঞাণেসু উপ্পন্নেসু গোত্রভুঅনন্তরং অনাগামিমগ্গো উপ্পজ্জতি, তেন সম্পযুত্তং ঞাণং অনাগামিমগ্গে ঞাণন্তি.

ততিযঞাণং নিট্ঠিতং.

চতুত্থমগ্গঞাণকথা

৮১৫. ইমস্সপি ঞাণস্স অনন্তরং ৰুত্তনযেনেৰ ফলচিত্তানি ৰেদিতব্বানি. এত্তাৰতা চেস অনাগামী নাম ছট্ঠো অরিযপুগ্গলো হোতি ওপপাতিকো তত্থপরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো পটিসন্ধিৰসেন ইমং লোকং পুন অনাগন্তা. ততো পরং পচ্চৰেক্খণং ৰুত্তনযমেৰ.

এৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা চ সো অনাগামী অরিযসাৰকো তস্মিঞ্ঞেৰ ৰা আসনে নিসিন্নো, অপরেন ৰা সমযেন রূপারূপরাগমানউদ্ধচ্চঅৰিজ্জানং অনৰসেসপ্পহানায চতুত্থায ভূমিযা পত্তিযা যোগং করোতি, সো ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা তদেৰ সঙ্খারগতং অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি ঞাণেন পরিমদ্দতি, পরিৰত্তেতি, ৰিপস্সনাৰীথিং ওগাহতি. তস্সেৰং পটিপন্নস্স ৰুত্তনযেনেৰ সঙ্খারুপেক্খাৰসানে একাৰজ্জনেন অনুলোমগোত্রভুঞাণেসু উপ্পন্নেসু গোত্রভুঅনন্তরং অরহত্তমগ্গো উপ্পজ্জতি, তেন সম্পযুত্তং ঞাণং অরহত্তমগ্গে ঞাণন্তি.

চতুত্থঞাণং নিট্ঠিতং.

অরহন্তপুগ্গলকথা

৮১৬. ইমস্সপি ঞাণস্স অনন্তরং ৰুত্তনযেনেৰ ফলচিত্তানি ৰেদিতব্বানি. এত্তাৰতা চেস অরহা নাম অট্ঠমো অরিযপুগ্গলো হোতি মহাখীণাসৰো অন্তিমদেহধারী ওহিতভারো অনুপ্পত্তসদত্থো পরিক্খীণভৰসংযোজনো সম্মাদঞ্ঞা ৰিমুত্তো সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যোতি.

ইতি যং তং ৰুত্তং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গো সকদাগামিমগ্গো অনাগামিমগ্গো অরহত্তমগ্গোতি ইমেসু পন চতূসু মগ্গেসু ঞাণং ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নামা’’তি, তং ইমানি ইমিনা অনুক্কমেন পত্তব্বানি চত্তারি ঞাণানি সন্ধায ৰুত্তং.

বোধিপক্খিযকথা

৮১৭. ইদানি ইমিস্সাযেৰ চতুঞাণায ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা আনুভাৰৰিজাননত্থং –

পরিপুণ্ণবোধিপক্খিয, ভাৰো ৰুট্ঠানবলসমাযোগো;

যে যেন পহাতব্বা, ধম্মা তেসং পহানঞ্চ.

কিচ্চানি পরিঞ্ঞাদীনি, যানি ৰুত্তানি অভিসমযকালে;

তানি চ যথাসভাৰেন, জানিতব্বানি সব্বানীতি.

৮১৮. তত্থ পরিপুণ্ণবোধিপক্খিয, ভাৰোতি বোধিপক্খিযানং পরিপুণ্ণভাৰো. চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি হি ইমে সত্ততিংস ধম্মা বুজ্ঝনট্ঠেন বোধোতি লদ্ধনামস্স অরিযমগ্গস্স পক্খে ভৰত্তা বোধিপক্খিযা নাম. পক্খে ভৰত্তাতি উপকারভাৰে ঠিতত্তা.

৮১৯. তেসু তেসু আরম্মণেসু ওক্খন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা উপট্ঠানতো পট্ঠানং. সতিযেৰ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু পনস্সা অসুভ-দুক্খ-অনিচ্চ-অনত্তাকারগহণৰসেন সুভ-সুখ-নিচ্চ-অত্ত-সঞ্ঞাপহানকিচ্চসাধনৰসেন চ পৰত্তিতো চতুধা ভেদো হোতি. তস্মা চত্তারো সতিপট্ঠানাতি ৰুচ্চন্তি.

৮২০. পদহন্তি এতেনাতি পধানং. সোভনং পধানং সম্মপ্পধানং. সম্মা ৰা পদহন্তি এতেনাতি সম্মপ্পধানং. সোভনং ৰা তং কিলেসৰিরূপত্তৰিরহতো পধানঞ্চ হিতসুখনিপ্ফাদকত্তেন সেট্ঠভাৰাৰহনতো পধানভাৰকারণতো চাতি সম্মপ্পধানং. ৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং. তযিদং উপ্পন্নানুপ্পন্নানং অকুসলানং পহানানুপ্পত্তিকিচ্চং অনুপ্পন্নুপ্পন্নানঞ্চ কুসলানং উপ্পত্তিট্ঠিতিকিচ্চং সাধযতীতি চতুব্বিধং হোতি, তস্মা চত্তারো সম্মপ্পধানাতি ৰুচ্চন্তি.

৮২১. পুব্বে ৰুত্তেন ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি. তস্সা সম্পযুত্তায পুব্বঙ্গমট্ঠেন ফলভূতায পুব্বভাগকারণট্ঠেন চ ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো. সো ছন্দাদিৰসেন চতুব্বিধো হোতি, তস্মা চত্তারো ইদ্ধিপাদাতি ৰুচ্চন্তি. যথাহ – ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো চিত্তিদ্ধিপাদো ৰীরিযিদ্ধিপাদো ৰীমংসিদ্ধিপাদো’’তি (ৰিভ. ৪৫৭). ইমে লোকুত্তরাৰ. লোকিযা পন ‘‘ছন্দঞ্চে ভিক্খু অধিপতিং করিত্ৰা লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্স একগ্গতং. অযং ৰুচ্চতি ছন্দসমাধী’’তিআদিৰচনতো (ৰিভ. ৪৩২) ছন্দাদিঅধিপতিৰসেন পটিলদ্ধধম্মাপি হোন্তি.

৮২২. অস্সদ্ধিযকোসজ্জপমাদৰিক্খেপসম্মোহানং অভিভৰনতো অভিভৰনসঙ্খাতেন অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্রিযং. অস্সদ্ধিযাদীহি চ অনভিভৰনীযতো অকম্পিযট্ঠেন বলং. তদুভযম্পি সদ্ধাদিৰসেন পঞ্চৰিধং হোতি, তস্মা পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানীতি ৰুচ্চন্তি.

৮২৩. বুজ্ঝনকসত্তস্স পন অঙ্গভাৰেন সতিআদযো সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. নিয্যানিকট্ঠেন চ সম্মাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মগ্গঙ্গা হোন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি.

৮২৪. ইতি ইমে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা পুব্বভাগে লোকিযৰিপস্সনায ৰত্তমানায চুদ্দসৰিধেন কাযং পরিগ্গণ্হতো চ কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, নৰৰিধেন ৰেদনং পরিগ্গণ্হতো চ ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, সোল়সৰিধেন চিত্তং পরিগ্গণ্হতো চ চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, পঞ্চৰিধেন ধম্মে পরিগ্গণ্হতো চ ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. ইমস্মিং অত্তভাৰে অনুপ্পন্নপুব্বং পরস্স উপ্পন্নং অকুসলং দিস্ৰা ‘‘যথা পটিপন্নস্সেতং উপ্পন্নং, ন তথা পটিপজ্জিস্সামি এৰং মে এতং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি, তস্স অনুপ্পাদায ৰাযমনকালে পঠমং সম্মপ্পধানং. অত্তনো সমুদাচারপ্পত্তং অকুসলং দিস্ৰা তস্স পহানায ৰাযমনকালে দুতিযং. ইমস্মিং অত্তভাৰে অনুপ্পন্নপুব্বং ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা উপ্পাদেতুং ৰাযমন্তস্স ততিযং. উপ্পন্নং যথা ন পরিহাযতি, এৰং পুনপ্পুনং উপ্পাদেন্তস্স চতুত্থং সম্মপ্পধানং. ছন্দং ধুরং কত্ৰা কুসলুপ্পাদনকালে ছন্দিদ্ধিপাদো. মিচ্ছাৰাচায ৰিরমণকালে সম্মাৰাচাতি এৰং নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি. ইমেসং পন চতুন্নং ঞাণানং উপ্পত্তিকালে একচিত্তে লব্ভন্তি. ফলক্খণে ঠপেত্ৰা চত্তারো সম্মপ্পধানে অৰসেসা তেত্তিংস লব্ভন্তি.

৮২৫. এৰং একচিত্তে লব্ভমানেসু চেতেসু একাৰ নিব্বানারম্মণা সতি কাযাদীসু সুভসঞ্ঞাদিপ্পহানকিচ্চসাধনৰসেন চত্তারো সতিপট্ঠানাতি ৰুচ্চতি. একমেৰ চ ৰীরিযং অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদাদিকিচ্চসাধনৰসেন চত্তারো সম্মপ্পধানাতি ৰুচ্চতি. সেসেসু পন হাপনৰড্ঢনং নত্থি.

৮২৬. অপিচ তেসু –

নৰ একৰিধা একো, দ্ৰেধাথ চতু পঞ্চধা;

অট্ঠধা নৰধা চেৰ, ইতি ছদ্ধা ভৰন্তি তে.

নৰ একৰিধাতি ছন্দো, চিত্তং, পীতি, পস্সদ্ধি, উপেক্খা, সঙ্কপ্পো, ৰাচা, কম্মন্তো, আজীৰোতি ইমে নৰ ছন্দিদ্ধিপাদাদিৰসেন একৰিধাৰ হোন্তি, ন অঞ্ঞং কোট্ঠাসং ভজন্তি. একো দ্ৰেধাতি সদ্ধা ইন্দ্রিয, বলৰসেন দ্ৰেধা ঠিতা. অথ চতু পঞ্চধাতি অথঞ্ঞো একো চতুধা, অঞ্ঞো পঞ্চধা ঠিতোতি অত্থো. তত্থ সমাধি একো ইন্দ্রিয, বল, বোজ্ঝঙ্গ, মগ্গঙ্গৰসেন চতুধা ঠিতো. পঞ্ঞা তেসঞ্চ চতুন্নং ইদ্ধিপাদকোট্ঠাসস্স চ ৰসেন পঞ্চধা. অট্ঠধা নৰধা চেৰাতি অপরো একো অট্ঠধা, একো নৰধা ঠিতোতি অত্থো. চতুসতিপট্ঠান, ইন্দ্রিয, বল, বোজ্ঝঙ্গ, মগ্গঙ্গৰসেন সতি অট্ঠধা ঠিতা. চতুসম্মপ্পধান, ইদ্ধিপাদ, ইন্দ্রিয, বল, বোজ্ঝঙ্গ, মগ্গঙ্গৰসেন ৰীরিযং নৰধাতি. এৰং –

চুদ্দসেৰ অসম্ভিন্না, হোন্তেতে বোধিপক্খিযা;

কোট্ঠাসতো সত্তৰিধা, সত্ততিংসপ্পভেদতো.

সকিচ্চনিপ্ফাদনতো, সরূপেন চ ৰুত্তিতো;

সব্বেৰ অরিযমগ্গস্স, সম্ভৰে সম্ভৰন্তি তেতি.

এৰং তাৰেত্থ পরিপুণ্ণবোধিপক্খিযভাৰো জানিতব্বো.

ৰুট্ঠানবলসমাযোগকথা

৮২৭. ৰুট্ঠানবলসমাযোগোতি ৰুট্ঠানঞ্চেৰ বলসমাযোগো চ. লোকিযৰিপস্সনা হি নিমিত্তারম্মণত্তা চেৰ পৰত্তিকারণস্স চ সমুদযস্স অসমুচ্ছিন্দনতো নেৰ নিমিত্তা ন পৰত্তা ৰুট্ঠাতি. গোত্রভুঞাণং সমুদযস্স অসমুচ্ছিন্দনতো পৰত্তা ন ৰুট্ঠাতি. নিব্বানারম্মণতো পন নিমিত্তা ৰুট্ঠাতীতি একতো ৰুট্ঠানং হোতি. তেনাহ ‘‘বহিদ্ধাৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা গোত্রভুঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ১.১০). তথা ‘‘উপ্পাদা ৰিৰট্টিত্ৰা অনুপ্পাদং পক্খন্দতীতি গোত্রভু, পৰত্তা ৰিৰট্টিত্ৰা’’তি (পটি. ম. ১.৫৯) সব্বং ৰেদিতব্বং. ইমানি পন চত্তারিপি ঞাণানি অনিমিত্তারম্মণত্তা নিমিত্ততো ৰুট্ঠহন্তি, সমুদযস্স সমুচ্ছিন্দনতো পৰত্তা ৰুট্ঠহন্তীতি দুভতো ৰুট্ঠানানি হোন্তি.

তেন ৰুত্তং –

‘‘কথং দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণং?

‘‘সোতাপত্তিমগ্গক্খণে দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৰুট্ঠাতি, তদনুৰত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৰুট্ঠাতি, বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি ৰুট্ঠাতি. তেন ৰুচ্চতি দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণং. অভিনিরোপনট্ঠেন সম্মাসঙ্কপ্পো মিচ্ছাসঙ্কপ্পা…পে… পরিগ্গহট্ঠেন সম্মাৰাচা মিচ্ছাৰাচায. সমুট্ঠানট্ঠেন সম্মাকম্মন্তো. ৰোদানট্ঠেন সম্মাআজীৰো. পগ্গহট্ঠেন সম্মাৰাযামো. উপট্ঠানট্ঠেন সম্মাসতি. অৰিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি মিচ্ছাসমাধিতো ৰুট্ঠাতি, তদনুৰত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৰুট্ঠাতি, বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি ৰুট্ঠাতি. তেন ৰুচ্চতি ‘দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণ’ন্তি.

‘‘সকদাগামিমগ্গক্খণে দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি…পে… অৰিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি ওল়ারিকা কামরাগসংযোজনা পটিঘসংযোজনা ওল়ারিকা কামরাগানুসযা পটিঘানুসযা ৰুট্ঠাতি…পে….

‘‘অনাগামিমগ্গক্খণে দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি…পে… অৰিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি অনুসহগতা কামরাগসংযোজনা পটিঘসংযোজনা অনুসহগতা কামরাগানুসযা পটিঘানুসযা ৰুট্ঠাতি…পে….

‘‘অরহত্তমগ্গক্খণে দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি…পে… অৰিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি রূপরাগা অরূপরাগা মানা উদ্ধচ্চা অৰিজ্জায মানানুসযা ভৰরাগানুসযা অৰিজ্জানুসযা ৰুট্ঠাতি, তদনুৰত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৰুট্ঠাতি, বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি ৰুট্ঠাতি. তেন ৰুচ্চতি ‘দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণ’’’ন্তি (পটি. ম. ১.৬১).

৮২৮. লোকিযানঞ্চ অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং ভাৰনাকালে সমথবলং অধিকং হোতি. অনিচ্চানুপস্সনাদীনং ভাৰনাকালে ৰিপস্সনাবলং. অরিযমগ্গক্খণে পন যুগনদ্ধা তে ধম্মা পৰত্তন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তনট্ঠেন. তস্মা ইমেসু চতূসুপি ঞাণেসু উভযবলসমাযোগো হোতি. যথাহ –

‘‘উদ্ধচ্চসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৰুট্ঠহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৰিক্খেপো সমাধি নিরোধগোচরো, অৰিজ্জাসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৰুট্ঠহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৰিপস্সনা নিরোধগোচরা. ইতি ৰুট্ঠানট্ঠেন সমথৰিপস্সনা একরসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৰত্তন্তীতি. তেন ৰুচ্চতি ৰুট্ঠানট্ঠেন সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতী’’তি (পটি. ম. ২.৫).

এৰমেত্থ ৰুট্ঠানবলসমাযোগো ৰেদিতব্বো.

পহাতব্বধম্মপহানকথা

৮২৯. যে যেন পহাতব্বা ধম্মা, তেসং পহানঞ্চাতি ইমেসু পন চতূসু ঞাণেসু যে ধম্মা যেন ঞাণেন পহাতব্বা, তেসং পহানঞ্চ জানিতব্বং. এতানি হি যথাযোগং সংযোজনকিলেসমিচ্ছত্তলোকধম্মমচ্ছরিযৰিপল্লাসগন্থঅগতিআসৰওঘযোগনীৰরণপরামাসউপাদানঅনুসযমলঅকুসলকম্মপথচিত্তুপ্পাদসঙ্খাতানং ধম্মানং পহানকরানি.

তত্থ সংযোজনানীতি খন্ধেহি খন্ধানং ফলেন কম্মস্স দুক্খেন ৰা সত্তানং সংযোজকত্তা রূপরাগাদযো দস ধম্মা ৰুচ্চন্তি. যাৰঞ্হি তে, তাৰ এতেসং অনুপরমোতি. তত্রাপি রূপরাগো অরূপরাগো মানো উদ্ধচ্চং অৰিজ্জাতি ইমে পঞ্চ উদ্ধংনিব্বত্তনকখন্ধাদিসংযোজকত্তা উদ্ধংভাগিযসংযোজনানি নাম. সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা সীলব্বতপরামাসো কামরাগো পটিঘোতি ইমে পঞ্চ অধোনিব্বত্তনকখন্ধাদিসংযোজকত্তা অধোভাগিযসংযোজনানি নাম.

কিলেসাতি সযং সংকিলিট্ঠত্তা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ সংকিলেসিকত্তা লোভো দোসো মোহো মানো দিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে দস ধম্মা.

মিচ্ছত্তাতি মিচ্ছাপৰত্তনতো মিচ্ছাদিট্ঠি মিচ্ছাসঙ্কপ্পো মিচ্ছাৰাচা মিচ্ছাকম্মন্তো মিচ্ছাআজীৰো মিচ্ছাৰাযামো মিচ্ছাসতি মিচ্ছাসমাধীতি ইমে অট্ঠ ধম্মা. মিচ্ছাৰিমুত্তিমিচ্ছাঞাণেহি ৰা সদ্ধিং দস.

লোকধম্মাতি লোকপ্পৰত্তিযা সতি অনুপরমধম্মকত্তা লাভো অলাভো যসো অযসো সুখং দুক্খং নিন্দা পসংসাতি ইমে অট্ঠ. ইধ পন কারণোপচারেন লাভাদিৰত্থুকস্স অনুনযস্স অলাভাদিৰত্থুকস্স পটিঘস্স চেতং লোকধম্মগ্গহণেন গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং.

মচ্ছরিযানীতি আৰাসমচ্ছরিযং কুলমচ্ছরিযং লাভমচ্ছরিযং ধম্মমচ্ছরিযং ৰণ্ণমচ্ছরিযন্তি ইমাসু আৰাসাদীসু অঞ্ঞেসং সাধারণভাৰং অসহনাকারেন পৰত্তানি পঞ্চ মচ্ছরিযানি.

ৰিপল্লাসাতি অনিচ্চদুক্খঅনত্তঅসুভেসুযেৰ ৰত্থূসু ‘‘নিচ্চং সুখং অত্তা সুভ’’ন্তি এৰং পৰত্তো সঞ্ঞাৰিপল্লাসো চিত্তৰিপল্লাসো দিট্ঠিৰিপল্লাসোতি ইমে তযো.

গন্থাতি নামকাযস্স চেৰ রূপকাযস্স চ গন্থনতো অভিজ্ঝাদযো চত্তারো. তথা হি তে অভিজ্ঝা কাযগন্থো, ব্যাপাদো কাযগন্থো, সীলব্বতপরামাসো কাযগন্থো, ইদংসচ্চাভিনিৰেসো কাযগন্থো ইচ্চেৰ ৰুত্তা.

অগতীতি ছন্দদোসমোহভযেহি অকত্তব্বকরণস্স, কত্তব্বাকরণস্স চ অধিৰচনং. তঞ্হি অরিযেহি অগন্তব্বত্তা অগতীতি ৰুচ্চতি.

আসৰাতি আরম্মণৰসেন আগোত্রভুতো, আভৰগ্গতো চ সৰনা, অসংৰুতেহি ৰা দ্ৰারেহি ঘটছিদ্দেহি উদকং ৰিয সৰনতো নিচ্চপগ্ঘরণট্ঠেন সংসারদুক্খস্স ৰা সৰনতো কামরাগভৰরাগমিচ্ছাদিট্ঠিঅৰিজ্জানমেতং অধিৰচনং.

ভৰসাগরে আকড্ঢনট্ঠেন দুরুত্তরণট্ঠেন চ ওঘাতিপি, আরম্মণৰিযোগস্স চেৰ দুক্খৰিযোগস্স চ অপ্পদানতো যোগাতিপি তেসঞ্ঞেৰ অধিৰচনং.

নীৰরণানীতি চিত্তস্স আৰরণনীৰরণপটিচ্ছাদনট্ঠেন কামচ্ছন্দাদযো পঞ্চ.

পরামাসোতি তস্স তস্স ধম্মস্স সভাৰং অতিক্কম্ম পরতো অভূতং সভাৰং আমসনাকারেন পৰত্তনতো মিচ্ছাদিট্ঠিযা এতং অধিৰচনং.

উপাদানানীতি সব্বাকারেন পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে ৰুত্তানি কামুপাদানাদীনি চত্তারি.

অনুসযাতি থামগতট্ঠেন কামরাগানুসযো, পটিঘ, মান, দিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, ভৰরাগ, অৰিজ্জানুসযোতি এৰং ৰুত্তা কামরাগাদযো সত্ত. তে হি থামগতত্তা পুনপ্পুনং কামরাগাদীনং উপ্পত্তিহেতুভাৰেন অনুসেন্তিযেৰাতি অনুসযা.

মলাতি তেলঞ্জনকললং ৰিয সযঞ্চ অসুদ্ধত্তা, অঞ্ঞেসঞ্চ অসুদ্ধভাৰকরণতো লোভদোসমোহা তযো.

অকুসলকম্মপথাতি অকুসলকম্মভাৰেন চেৰ দুগ্গতীনঞ্চ পথভাৰেন পাণাতিপাতো অদিন্নাদানং কামেসুমিচ্ছাচারো মুসাৰাদো পিসুণৰাচা ফরুসৰাচা সম্ফপ্পলাপো অভিজ্ঝা ব্যাপাদো মিচ্ছাদিট্ঠীতি ইমে দস.

অকুসলচিত্তুপ্পাদাতি লোভমূলা অট্ঠ দোসমূলা দ্ৰে মোহমূলা দ্ৰেতি ইমে দ্ৰাদস.

৮৩০. ইতি এতেসং সংযোজনাদীনং ধম্মানং এতানি যথাযোগং পহানকরানি. কথং? সংযোজনেসু তাৰ সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা সীলব্বতপরামাসো অপাযগমনীযা চ কামরাগপটিঘাতি এতে পঞ্চ ধম্মা পঠমঞাণৰজ্ঝা, সেসা কামরাগপটিঘা ওল়ারিকা দুতিযঞাণৰজ্ঝা, সুখুমা ততিযঞাণৰজ্ঝা, রূপরাগাদযো পঞ্চপি চতুত্থঞাণৰজ্ঝা এৰ. পরতোপি চ যত্থ যত্থ এৰসদ্দেন নিযমং ন করিস্সাম. তত্থ তত্থ যং যং ‘‘উপরিঞাণৰজ্ঝো’’তি ৰক্খাম, সো সো পুরিমঞাণেহি হতাপাযগমনীযাদিভাৰোৰ হুত্ৰা উপরিঞাণৰজ্ঝো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

কিলেসেসু দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা পঠমঞাণৰজ্ঝা, দোসো ততিযঞাণৰজ্ঝো, লোভমোহমানথিনউদ্ধচ্চঅহিরিকঅনোত্তপ্পানি চতুত্থঞাণৰজ্ঝানি.

মিচ্ছত্তেসু মিচ্ছাদিট্ঠি মুসাৰাদো মিচ্ছাকম্মন্তো মিচ্ছাআজীৰোতি ইমে পঠমঞাণৰজ্ঝা, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো পিসুণৰাচা ফরুসৰাচাতি ইমে ততিযঞাণৰজ্ঝা, চেতনাযেৰ চেত্থ ৰাচাতি ৰেদিতব্বা. সম্ফপ্পলাপমিচ্ছাৰাযামসতিসমাধিৰিমুত্তিঞাণানি চতুত্থঞাণৰজ্ঝানি.

লোকধম্মেসু পটিঘো ততিযঞাণৰজ্ঝো, অনুনযো চতুত্থঞাণৰজ্ঝো, যসে চ পসংসায চ অনুনযো চতুত্থঞাণৰজ্ঝোতি একে. মচ্ছরিযানি পঠমঞাণৰজ্ঝানেৰ.

ৰিপল্লাসেসু অনিচ্চে নিচ্চং, অনত্তনি অত্তাতি চ সঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিৰিপল্লাসা, দুক্খে সুখং, অসুভে সুভন্তি দিট্ঠিৰিপল্লাসো চাতি ইমে পঠমঞাণৰজ্ঝা, অসুভে সুভন্তি সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসা ততিযঞাণৰজ্ঝা, দুক্খে সুখন্তি সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসা চতুত্থঞাণৰজ্ঝা.

গন্থেসু সীলব্বতপরামসইদংসচ্চাভিনিৰেসকাযগন্থা পঠমঞাণৰজ্ঝা, ব্যাপাদকাযগন্থো ততিযঞাণৰজ্ঝো, ইতরো চতুত্থঞাণৰজ্ঝো.

অগতি পঠমঞাণৰজ্ঝাৰ.

আসৰেসু দিট্ঠাসৰো পঠমঞাণৰজ্ঝো, কামাসৰো ততিযঞাণৰজ্ঝো, ইতরে দ্ৰে চতুত্থঞাণৰজ্ঝা. ওঘযোগেসুপি এসেৰ নযো.

নীৰরণেসু ৰিচিকিচ্ছানীৰরণং পঠমঞাণৰজ্ঝং, কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো কুক্কুচ্চন্তি তীণি ততিযঞাণৰজ্ঝানি, থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চানি চতুত্থঞাণৰজ্ঝানি.

পরামাসো পঠমঞাণৰজ্ঝোৰ.

উপাদানেসু সব্বেসম্পি লোকিযধম্মানং ৰত্থুকামৰসেন কামাতি আগতত্তা রূপারূপরাগোপি কামুপাদানে পততি, তস্মা তং চতুত্থঞাণৰজ্ঝং, সেসানি পঠমঞাণৰজ্ঝানি.

অনুসযেসু দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানুসযা পঠমঞাণৰজ্ঝাৰ, কামরাগপটিঘানুসযা ততিযঞাণৰজ্ঝা, মানভৰরাগাৰিজ্জানুসযা চতুত্থঞাণৰজ্ঝা.

মলেসু দোসমলং ততিযঞাণৰজ্ঝং, ইতরানি চতুত্থঞাণৰজ্ঝানি.

অকুসলকম্মপথেসু পাণাতিপাতো অদিন্নাদানং মিচ্ছাচারো মুসাৰাদো মিচ্ছাদিট্ঠীতি ইমে পঠমঞাণৰজ্ঝা, পিসুণৰাচা ফরুসৰাচা ব্যাপাদোতি তযো ততিযঞাণৰজ্ঝা, সম্ফপ্পলাপাভিজ্ঝা চতুত্থঞাণৰজ্ঝা.

অকুসলচিত্তুপ্পাদেসু চত্তারো দিট্ঠিগতসম্পযুত্তা ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তো চাতি পঞ্চ পঠমঞাণৰজ্ঝাৰ, দ্ৰে পটিঘসম্পযুত্তা ততিযঞাণৰজ্ঝা, সেসা চতুত্থঞাণৰজ্ঝাতি.

যঞ্চ যেন ৰজ্ঝং, তং তেন পহাতব্বং নাম. তেন ৰুত্তং ‘‘ইতি এতেসং সংযোজনাদীনং ধম্মানং এতানি যথাযোগং পহানকরানী’’তি.

৮৩১. কিং পনেতানি এতে ধম্মে অতীতানাগতে পজহন্তি উদাহু পচ্চুপ্পন্নেতি. কিং পনেত্থ যদি তাৰ অতীতানাগতে, অফলো ৰাযামো আপজ্জতি. কস্মা? পহাতব্বানং নত্থিতায. অথ পচ্চুপ্পন্নে, তথাপি অফলো, ৰাযামেন সদ্ধিং পহাতব্বানং অত্থিতায, সংকিলেসিকা চ মগ্গভাৰনা আপজ্জতি, ৰিপ্পযুত্ততা ৰা কিলেসানং, ন চ পচ্চুপ্পন্নকিলেসো চিত্তৰিপ্পযুত্তো নাম অত্থীতি. নাযং আৰেণিকা চোদনা. পাল়িযংযেৰ হি ‘‘স্ৰাযং কিলেসে পজহতি, অতীতে কিলেসে পজহতি, অনাগতে কিলেসে পজহতি, পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতী’’তি ৰত্ৰা, পুন ‘‘হঞ্চি অতীতে কিলেসে পজহতি, তেনহি খীণং খেপেতি, নিরুদ্ধং নিরোধেতি, ৰিগতং ৰিগমেতি, অত্থঙ্গতং অত্থঙ্গমেতি. অতীতং যং নত্থি, তং পজহতী’’তি (পটি. ম. ৩.২১) চ ৰত্ৰা, ‘‘ন অতীতে কিলেসে পজহতী’’তি পটিক্খিত্তং.

তথা ‘‘হঞ্চি অনাগতে কিলেসে পজহতি, তেনহি অজাতং পজহতি, অনিব্বত্তং পজহতি, অনুপ্পন্নং পজহতি, অপাতুভূতং পজহতি. অনাগতং যং নত্থি, তং পজহতী’’তি চ ৰত্ৰা, ‘‘ন অনাগতে কিলেসে পজহতী’’তি পটিক্খিত্তং.

তথা ‘‘হঞ্চি পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতি, তেনহি রত্তো রাগং পজহতি. দুট্ঠো দোসং, মূল়্হো মোহং, ৰিনিবদ্ধো মানং, পরামট্ঠো দিট্ঠিং, ৰিক্খেপগতো উদ্ধচ্চং, অনিট্ঠঙ্গতো ৰিচিকিচ্ছং, থামগতো অনুসযং পজহতি. কণ্হসুক্কা ধম্মা যুগনদ্ধাৰ ৰত্তন্তি. সংকিলেসিকা মগ্গভাৰনা হোতী’’তি চ ৰত্ৰা, ‘‘ন অতীতে কিলেসে পজহতি, ন অনাগতে, ন পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতী’’তি সব্বং পটিক্খিপিত্ৰা, ‘‘তেনহি নত্থি মগ্গভাৰনা, নত্থি ফলসচ্ছিকিরিযা, নত্থি কিলেসপ্পহানং, নত্থি ধম্মাভিসমযো’’তি পঞ্হাপরিযোসানে ‘‘ন হি নত্থি মগ্গভাৰনা…পে… নত্থি ধম্মাভিসমযো’’তি পটিজানিত্ৰা ‘‘যথা কথং ৰিযা’’তি ৰুত্তে ইদং ৰুত্তং –

‘‘সেয্যথাপি তরুণো রুক্খো অজাতফলো, তমেনং পুরিসো মূলে ছিন্দেয্য, যে তস্স রুক্খস্স অজাতফলা, তে অজাতাযেৰ ন জাযন্তি, অনিব্বত্তাযেৰ ন নিব্বত্তন্তি, অনুপ্পন্নাযেৰ ন উপ্পজ্জন্তি, অপাতুভূতাযেৰ ন পাতুভৰন্তি, এৰমেৰ উপ্পাদো হেতু উপ্পাদো পচ্চযো কিলেসানং নিব্বত্তিযাতি উপ্পাদে আদীনৰং দিস্ৰা অনুপ্পাদে চিত্তং পক্খন্দতি, অনুপ্পাদে চিত্তস্স পক্খন্দত্তা যে আযূহনপচ্চযা কিলেসা নিব্বত্তেয্যুং, তে অজাতাযেৰ ন জাযন্তি…পে… অপাতুভূতাযেৰ ন পাতুভৰন্তি, এৰং হেতুনিরোধা দুক্খনিরোধো. পৰত্তং হেতু…পে… নিমিত্তং হেতু…পে… আযূহনা হেতু…পে… অনাযূহনে চিত্তস্স পক্খন্দত্তা যে আযূহনপচ্চযা কিলেসা নিব্বত্তেয্যুং, তে অজাতাযেৰ…পে… অপাতুভূতাযেৰ ন পাতুভৰন্তি, এৰং হেতুনিরোধা দুক্খনিরোধো. এৰং অত্থি মগ্গভাৰনা, অত্থি ফলসচ্ছিকিরিযা, অত্থি কিলেসপ্পহানং, অত্থি ধম্মাভিসমযো’’তি (পটি. ম. ৩.২১).

৮৩২. এতেন কিং দীপিতং হোতি? ভূমিলদ্ধানং কিলেসানং পহানং দীপিতং হোতি. ভূমিলদ্ধা পন কিং অতীতানাগতা উদাহু পচ্চুপ্পন্নাতি. ভূমিলদ্ধুপ্পন্না এৰ নাম তে.

৮৩৩. উপ্পন্নং হি ৰত্তমানভূতাপগতোকাসকতভূমিলদ্ধৰসেন অনেকপ্পভেদং. তত্থ সব্বম্পি উপ্পাদজরাভঙ্গসমঙ্গিসঙ্খাতং ৰত্তমানুপ্পন্নং নাম. আরম্মণরসং অনুভৰিত্ৰা নিরুদ্ধং অনুভূতাপগতসঙ্খাতং কুসলাকুসলং উপ্পাদাদিত্তযং অনুপ্পত্ৰা নিরুদ্ধং ভূতাপগতসঙ্খাতং সেসসঙ্খতঞ্চ ভূতাপগতুপ্পন্নং নাম. ‘‘যানিস্স তানি পুব্বেকতানি কম্মানী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৮) এৰমাদিনা নযেন ৰুত্তং কম্মং অতীতম্পি সমানং অঞ্ঞং ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্সোকাসং কত্ৰা ঠিতত্তা তথা কতোকাসঞ্চ ৰিপাকং অনুপ্পন্নম্পি সমানং এৰং কতে ওকাসে একন্তেন উপ্পজ্জনতো ওকাসকতুপ্পন্নং নাম. তাসু তাসু ভূমীসু অসমূহতং অকুসলং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম.

৮৩৪. এত্থ চ ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৰেদিতব্বং. ভূমীতি হি ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু খন্ধেসু উপ্পত্তিরহং কিলেসজাতং. তেনহি সা ভূমি লদ্ধা নাম হোতীতি তস্মা ভূমিলদ্ধন্তি ৰুচ্চতি, সা চ খো ন আরম্মণৰসেন. আরম্মণৰসেন হি সব্বেপি অতীতানাগতে পরিঞ্ঞাতেপি চ খীণাসৰানং খন্ধে আরব্ভ কিলেসা উপ্পজ্জন্তি মহাকচ্চানউপ্পলৰণ্ণাদীনং খন্ধে আরব্ভ সোরেয্যসেট্ঠি নন্দমাণৰকাদীনং ৰিয. যদি চ তং ভূমিলদ্ধং নাম সিযা, তস্স অপ্পহেয্যতো ন কোচি ভৰমূলং পজহেয্য. ৰত্থুৰসেন পন ভূমিলদ্ধং ৰেদিতব্বং. যত্থ যত্থ হি ৰিপস্সনায অপরিঞ্ঞাতা খন্ধা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থ উপ্পাদতো পভুতি তেসু ৰট্টমূলং কিলেসজাতং অনুসেতি. তং অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং.

৮৩৫. তত্থ চ যস্স যেসু খন্ধেসু অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযিতা কিলেসা, তস্স তে এৰ খন্ধা তেসং কিলেসানং ৰত্থু, ন অঞ্ঞেসং সন্তকা খন্ধা. অতীতক্খন্ধেসু চ অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং অতীতক্খন্ধাৰ ৰত্থু, ন ইতরে. এস নযো অনাগতাদীসু. তথা কামাৰচরক্খন্ধেসু অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং কামাৰচরক্খন্ধাৰ ৰত্থু, ন ইতরে. এস নযো রূপারূপাৰচরেসু. সোতাপন্নাদীসু পন যস্স যস্স অরিযপুগ্গলস্স খন্ধেসু তং তং ৰট্টমূলং কিলেসজাতং তেন তেন মগ্গেন পহীনং, তস্স তস্স তে তে খন্ধা পহীনানং তেসং তেসং ৰট্টমূলকিলেসানং অৰত্থুতো ভূমীতি সঙ্খং ন লভন্তি. পুথুজ্জনস্স সব্বসোৰ ৰট্টমূলকিলেসানং অপ্পহীনত্তা যংকিঞ্চি করিযমানং কম্মং কুসলং অকুসলং ৰা হোতি. ইচ্চস্স কম্মকিলেসপচ্চযা ৰট্টং ৰট্টতি. তস্সেতং ৰট্টমূলং রূপক্খন্ধেযেৰ, ন ৰেদনাক্খন্ধাদীসু. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেযেৰ ৰা, ন রূপক্খন্ধাদীসূতি ন ৰত্তব্বং. কস্মা? অৰিসেসেন পঞ্চসুপি খন্ধেসু অনুসযিতত্তা.

৮৩৬. কথং? পথৰীরসাদি ৰিয রুক্খে. যথা হি মহারুক্খে পথৰীতলং অধিট্ঠায পথৰীরসঞ্চ আপোরসঞ্চ নিস্সায তপ্পচ্চযা মূলখন্ধসাখপসাখপল্লৰপলাসপুপ্ফফলেহি ৰড্ঢিত্ৰা নভং পূরেত্ৰা যাৰ কপ্পাৰসানা বীজপরম্পরায রুক্খপৰেণিং সন্তানযমানে ঠিতে তং পথৰীরসাদি মূলেযেৰ, ন খন্ধাদীসু…পে… ফলেযেৰ ৰা, ন মূলাদীসূতি ন ৰত্তব্বং. কস্মা? অৰিসেসেন সব্বেসু মূলাদীসু অনুগতত্তাতি.

যথা পন তস্সেৰ রুক্খস্স পুপ্ফফলাদীসু নিব্বিন্নো কোচি পুরিসো চতূসু দিসাসু মণ্ডূককণ্টকং নাম ৰিসকণ্টকং আকোটেয্য, অথ সো রুক্খো তেন ৰিসসম্ফস্সেন ফুট্ঠো পথৰীরসআপোরসানং পরিযাদিণ্ণত্তা অপ্পসৰনধম্মতং আগম্ম পুন সন্তানং নিব্বত্তেতুং ন সক্কুণেয্য, এৰমেৰ খন্ধপৰত্তিযং নিব্বিন্নো কুলপুত্তো তস্স পুরিসস্স চতূসু দিসাসু রুক্খে ৰিসযোজনং ৰিয অত্তনো সন্তানে চতুমগ্গভাৰনং আরভতি. অথস্স সো খন্ধসন্তানো তেন চতুমগ্গৰিসসম্ফস্সেন সব্বসো ৰট্টমূলককিলেসানং পরিযাদিণ্ণত্তা কিরিযভাৰমত্তউপগতকাযকম্মাদিসব্বকম্মপ্পভেদো হুত্ৰা আযতিং পুনব্ভৰানভিনিব্বত্তনধম্মতং আগম্ম ভৰন্তরসন্তানং নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি. কেৰলং চরিমৰিঞ্ঞাণনিরোধেন নিরিন্ধনো ৰিয জাতৰেদো অনুপাদানো পরিনিব্বাযতি, এৰং ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৰেদিতব্বং.

৮৩৭. অপিচ অপরম্পি সমুদাচারআরম্মণাধিগ্গহিতঅৰিক্খম্ভিতঅসমূহতৰসেন চতুব্বিধং উপ্পন্নং. তত্থ ৰত্তমানুপ্পন্নমেৰ সমুদাচারুপ্পন্নং. চক্খাদীনং পন আপাথগতে আরম্মণে পুব্বভাগে অনুপ্পজ্জমানম্পি কিলেসজাতং আরম্মণস্স অধিগ্গহিতত্তা এৰ অপরভাগে একন্তেন উপ্পত্তিতো আরম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি, কল্যাণিগামে পিণ্ডায চরতো মহাতিস্সত্থেরস্স ৰিসভাগরূপদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসজাতং ৰিয. সমথৰিপস্সনানং অঞ্ঞতরৰসেন অৰিক্খম্ভিতং কিলেসজাতং চিত্তসন্ততিমনারূল়্হম্পি উপ্পত্তিনিৰারকস্স হেতুনো অভাৰা অৰিক্খম্ভিতুপ্পন্নং নাম. সমথৰিপস্সনাৰসেন পন ৰিক্খম্ভিতম্পি অরিযমগ্গেন অসমূহতত্তা উপ্পত্তিধম্মতং অনতীততায অসমূহতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি, আকাসেন গচ্ছন্তস্স অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো থেরস্স কুসুমিতরুক্খে উপৰনে পুপ্ফানি উচ্চিনন্তস্স মধুরেন সরেন গাযতো মাতুগামস্স গীতসৰনেন উপ্পন্নকিলেসজাতং ৰিয. তিৰিধম্পি চেতং আরম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতঅসমূহতুপ্পন্নং ভূমিলদ্ধেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং.

৮৩৮. ইচ্চেতস্মিং ৰুত্তপ্পভেদে উপ্পন্নে যদেতং ৰত্তমানভূতাপগতোকাসকতসমুদাচারসঙ্খাতং চতুব্বিধং উপ্পন্নং, তং অমগ্গৰজ্ঝত্তা কেনচিপি ঞাণেন পহাতব্বং ন হোতি. যং পনেতং ভূমিলদ্ধারম্মণাধিগ্গহিতঅৰিক্খম্ভিতঅসমূহতসঙ্খাতং উপ্পন্নং, তস্স তং উপ্পন্নভাৰং ৰিনাসযমানং যস্মা তং তং লোকিযলোকুত্তরঞাণং উপ্পজ্জতি, তস্মা তং সব্বম্পি পহাতব্বং হোতীতি. এৰমেত্থ যে যেন পহাতব্বা ধম্মা, তেসং পহানঞ্চ জানিতব্বং.

পরিঞ্ঞাদিকিচ্চকথা

৮৩৯. কিচ্চানি পরিঞ্ঞাদীনি, যানি ৰুত্তানি অভিসমযকালে;

তানি চ যথাসভাৰেন, জানিতব্বানি সব্বানীতি.

সচ্চাভিসমযকালং হি এতেসু চতূসু ঞাণেসু একেকস্স একক্খণে পরিঞ্ঞা পহানং সচ্ছিকিরিযা ভাৰনাতি এতানি পরিঞ্ঞাদীনি চত্তারি কিচ্চানি ৰুত্তানি, তানি যথাসভাৰেন জানিতব্বানি. ৰুত্তং হেতং পোরাণেহি –

‘‘যথা পদীপো অপুব্বং অচরিমং একক্খণে চত্তারি কিচ্চানি করোতি, ৰট্টিং ঝাপেতি, অন্ধকারং ৰিধমতি, আলোকং পরিৰিদংসেতি, সিনেহং পরিযাদিযতি, এৰমেৰ মগ্গঞাণং অপুব্বং অচরিমং একক্খণে চত্তারি সচ্চানি অভিসমেতি, দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, সমুদযং পহানাভিসমযেন অভিসমেতি, মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতি, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন অভিসমেতি. কিং ৰুত্তং হোতি? নিরোধং আরম্মণং করিত্ৰা চত্তারিপি সচ্চানি পাপুণাতি পস্সতি পটিৰিজ্ঝতী’’তি.

ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘যো, ভিক্খৰে, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতি, দুক্খনিরোধম্পি পস্সতি, দুক্খনিরোধগামিনিং পটিপদম্পি পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) সব্বং ৰেদিতব্বং.

অপরম্পি ৰুত্তং ‘‘মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং, দুক্খেপেতং ঞাণং, দুক্খসমুদযেপেতং ঞাণং, দুক্খনিরোধেপেতং ঞাণং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদাযপেতং ঞাণ’’ন্তি (ৰিভ. ৭৯৪; পটি. ম. ১.১০৯).

তত্থ যথা পদীপো ৰট্টিং ঝাপেতি, এৰং মগ্গঞাণং দুক্খং পরিজানাতি. যথা অন্ধকারং ৰিধমতি, এৰং সমুদযং পজহতি. যথা আলোকং পরিৰিদংসেতি, এৰং সহজাতাদিপচ্চযতায সম্মাসঙ্কপ্পাদিধম্মসঙ্খাতং মগ্গং ভাৰেতি. যথা সিনেহং পরিযাদিযতি, এৰং কিলেসপরিযাদানং নিরোধং সচ্ছিকরোতীতি এৰং উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং.

৮৪০. অপরো নযো – যথা সূরিযো উদযন্তো অপুব্বং অচরিমং সহ পাতুভাৰা চত্তারি কিচ্চানি করোতি, রূপগতানি ওভাসেতি, অন্ধকারং ৰিধমতি, আলোকং দস্সেতি, সীতং পটিপ্পস্সম্ভেতি, এৰমেৰ মগ্গঞাণং…পে… নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন অভিসমেতি. ইধাপি যথা সূরিযো রূপগতানি ওভাসেতি, এৰং মগ্গঞাণং দুক্খং পরিজানাতি. যথা অন্ধকারং ৰিধমতি, এৰং সমুদযং পজহতি. যথা আলোকং দস্সেতি, এৰং সহজাতাদিপচ্চযতায মগ্গং ভাৰেতি. যথা সীতং পটিপ্পস্সম্ভেতি, এৰং কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিং নিরোধং সচ্ছিকরোতীতি এৰং উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং.

৮৪১. অপরো নযো – যথা নাৰা অপুব্বং অচরিমং একক্খণে চত্তারি কিচ্চানি করোতি, ওরিমতীরং পজহতি, সোতং ছিন্দতি, ভণ্ডং ৰহতি, পারিমতীরং অপ্পেতি, এৰমেৰ মগ্গঞাণং…পে… নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন অভিসমেতি. এত্থাপি যথা নাৰা ওরিমতীরং পজহতি, এৰং মগ্গঞাণং দুক্খং পরিজানাতি. যথা সোতং ছিন্দতি, এৰং সমুদযং পজহতি. যথা ভণ্ডং ৰহতি, এৰং সহজাতাদিপচ্চযতায মগ্গং ভাৰেতি. যথা পারিমতীরং অপ্পেতি, এৰং পারিমতীরভূতং নিরোধং সচ্ছিকরোতীতি এৰং উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং.

৮৪২. এৰং সচ্চাভিসমযকালস্মিং একক্খণে চতুন্নং কিচ্চানং ৰসেন পৰত্তঞাণস্স পনস্স সোল়সহাকারেহি তথট্ঠেন চত্তারি কিচ্চানি একপটিৰেধানি হোন্তি. যথাহ –

‘‘কথং তথট্ঠেন চত্তারি কিচ্চানি একপটিৰেধানি? সোল়সহি আকারেহি তথট্ঠেন চত্তারি কিচ্চানি একপটিৰেধানি. দুক্খস্স পীল়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, সন্তাপট্ঠো, ৰিপরিণামট্ঠো, তথট্ঠো. সমুদযস্স আযূহনট্ঠো, নিদানট্ঠো, সংযোগট্ঠো, পলিবোধট্ঠো, তথট্ঠো. নিরোধস্স নিস্সরণট্ঠো, ৰিৰেকট্ঠো, অসঙ্খতট্ঠো, অমতট্ঠো, তথট্ঠো. মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো, হেতুট্ঠো, দস্সনট্ঠো, অধিপতেয্যট্ঠো, তথট্ঠো. ইমেহি সোল়সহি আকারেহি তথট্ঠেন চত্তারি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং, তং একত্তং. যং একত্তং, তং একেন ঞাণেন পটিৰিজ্ঝতীতি চত্তারি সচ্চানি একপটিৰেধানী’’তি (পটি. ম. ২.১১).

৮৪৩. তত্থ সিযা যদা দুক্খাদীনং অঞ্ঞেপি রোগগণ্ডাদযো অত্থা অত্থি, অথ কস্মা চত্তারোযেৰ ৰুত্তাতি. এত্থ ৰদাম, অঞ্ঞসচ্চদস্সনৰসেন আৰিভাৰতো. ‘‘তত্থ কতমং দুক্খে ঞাণং? দুক্খং আরব্ভ যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৭৯৪; পটি. ম. ১.১০৯) হি নযেন একেকসচ্চারম্মণৰসেনাপি সচ্চঞাণং ৰুত্তং. ‘‘যো, ভিক্খৰে, দুক্খং পস্সতি, সমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) নযেন একং সচ্চং আরম্মণং কত্ৰা সেসেসুপি কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেনাপি ৰুত্তং.

তত্থ যদা একেকং সচ্চং আরম্মণং করোতি, তদা সমুদযদস্সনেন তাৰ সভাৰতো পীল়নলক্খণস্সাপি দুক্খস্স, যস্মা তং আযূহনলক্খণেন সমুদযেন আযূহিতং সঙ্খতং রাসিকতং, তস্মাস্স সো সঙ্খতট্ঠো আৰিভৰতি. যস্মা পন মগ্গো কিলেসসন্তাপহরো সুসীতলো, তস্মাস্স মগ্গস্স দস্সনেন সন্তাপট্ঠো আৰিভৰতি আযস্মতো নন্দস্স অচ্ছরাদস্সনেন সুন্দরিযা অনভিরূপভাৰো ৰিয. অৰিপরিণামধম্মস্স পন নিরোধস্স দস্সনেনস্স ৰিপরিণামট্ঠো আৰিভৰতীতি ৰত্তব্বমেৰেত্থ নত্থি.

তথা সভাৰতো আযূহনলক্খণস্সাপি সমুদযস্স, দুক্খদস্সনেন নিদানট্ঠো আৰিভৰতি অসপ্পাযভোজনতো উপ্পন্নব্যাধিদস্সনেন ভোজনস্স ব্যাধিনিদানভাৰো ৰিয. ৰিসংযোগভূতস্স নিরোধস্স দস্সনেন সংযোগট্ঠো. নিয্যানভূতস্স চ মগ্গস্স দস্সনেন পলিবোধট্ঠোতি.

তথা নিস্সরণলক্খণস্সাপি নিরোধস্স, অৰিৰেকভূতস্স সমুদযস্স দস্সনেন ৰিৰেকট্ঠো আৰিভৰতি. মগ্গদস্সনেন অসঙ্খতট্ঠো, ইমিনা হি অনমতগ্গসংসারে মগ্গো নদিট্ঠপুব্বো, সোপি চ সপ্পচ্চযত্তা সঙ্খতোযেৰাতি অপ্পচ্চযধম্মস্স অসঙ্খতভাৰো অতিৰিয পাকটো হোতি. দুক্খদস্সনেন পনস্স অমতট্ঠো আৰিভৰতি, দুক্খং হি ৰিসং, অমতং নিব্বানন্তি.

তথা নিয্যানলক্খণস্সাপি মগ্গস্স, সমুদযদস্সনেন ‘‘নাযং হেতু নিব্বানস্স পত্তিযা, অযং হেতূ’’তি হেতুট্ঠো আৰিভৰতি. নিরোধদস্সনেন দস্সনট্ঠো, পরমসুখুমানি রূপানি পস্সতো ‘‘ৰিপ্পসন্নং ৰত মে চক্খূ’’ন্তি চক্খুস্স ৰিপ্পসন্নভাৰো ৰিয. দুক্খদস্সনেন অধিপতেয্যট্ঠো, অনেকরোগাতুরকপণজনদস্সনেন ইস্সরজনস্স উল়ারভাৰো ৰিযাতি এৰমেত্থ সলক্খণৰসেন একেকস্স, অঞ্ঞসচ্চদস্সনৰসেন চ ইতরেসং তিণ্ণং তিণ্ণং আৰিভাৰতো একেকস্স চত্তারো চত্তারো অত্থা ৰুত্তা. মগ্গক্খণে পন সব্বে চেতে অত্থা একেনেৰ দুক্খাদীসু চতুকিচ্চেন ঞাণেন পটিৰেধং গচ্ছন্তীতি. যে পন নানাভিসমযং ইচ্ছন্তি, তেসং উত্তরং অভিধম্মে কথাৰত্থুস্মিং ৰুত্তমেৰ.

পরিঞ্ঞাদিপ্পভেদকথা

৮৪৪. ইদানি যানি তানি পরিঞ্ঞাদীনি চত্তারি কিচ্চানি ৰুত্তানি, তেসু –

তিৰিধা হোতি পরিঞ্ঞা, তথা পহানম্পি সচ্ছিকিরিযাপি;

দ্ৰে ভাৰনা অভিমতা, ৰিনিচ্ছযো তত্থ ঞাতব্বো.

৮৪৫. তিৰিধা হোতি পরিঞ্ঞাতি ঞাতপরিঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞাতি এৰং পরিঞ্ঞা তিৰিধা হোতি. তত্থ ‘‘অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা ঞাতট্ঠেন ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ১.২০) এৰং উদ্দিসিত্ৰা ‘‘যে যে ধম্মা অভিঞ্ঞাতা হোন্তি, তে তে ধম্মা ঞাতা হোন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৭৫) এৰং সঙ্খেপতো, ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্যং. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং অভিঞ্ঞেয্যং? চক্খুং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২) নযেন ৰিত্থারতো ৰুত্তা ঞাতপরিঞ্ঞা নাম. তস্সা সপ্পচ্চযনামরূপাভিজাননা আৰেণিকা ভূমি.

৮৪৬. ‘‘পরিঞ্ঞাপঞ্ঞা তীরণট্ঠেন ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ১.২১) এৰং উদ্দিসিত্ৰা পন ‘‘যে যে ধম্মা পরিঞ্ঞাতা হোন্তি, তে তে ধম্মা তীরিতা হোন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৭৫) এৰং সঙ্খেপতো, ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, পরিঞ্ঞেয্যং. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং পরিঞ্ঞেয্যং? চক্খুং, ভিক্খৰে, পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২১) নযেন ৰিত্থারতো ৰুত্তা তীরণপরিঞ্ঞা নাম. তস্সা কলাপসম্মসনতো পট্ঠায অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি তীরণৰসেন পৰত্তমানায যাৰ অনুলোমা আৰেণিকা ভূমি.

৮৪৭. ‘‘পহানপঞ্ঞা পরিচ্চাগট্ঠেন ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ১.২২) এৰং পন উদ্দিসিত্ৰা ‘‘যে যে ধম্মা পহীনা হোন্তি, তে তে ধম্মা পরিচ্চত্তা হোন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৭৫) এৰং ৰিত্থারতো ৰুত্তা ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদিনযপ্পৰত্তা পহানপরিঞ্ঞা. তস্সা ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায যাৰ মগ্গঞাণা ভূমি, অযং ইধ অধিপ্পেতা.

যস্মা ৰা ঞাততীরণপরিঞ্ঞাযোপি তদত্থাযেৰ, যস্মা চ যে ধম্মে পজহতি, তে নিযমতো ঞাতা চেৰ তীরিতা চ হোন্তি, তস্মা পরিঞ্ঞাত্তযম্পি ইমিনা পরিযাযেন মগ্গঞাণস্স কিচ্চন্তি ৰেদিতব্বং.

৮৪৮. তথা পহানম্পীতি পহানম্পি হি ৰিক্খম্ভনপ্পহানং তদঙ্গপ্পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানন্তি পরিঞ্ঞা ৰিয তিৰিধমেৰ হোতি. তত্থ যং সসেৰালে উদকে পক্খিত্তেন ঘটেন সেৰালস্স ৰিয তেন তেন লোকিযসমাধিনা নীৰরণাদীনং পচ্চনীকধম্মানং ৰিক্খম্ভনং, ইদং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. পাল়িযং পন ‘‘ৰিক্খম্ভনপ্পহানঞ্চ নীৰরণানং পঠমং ঝানং ভাৰযতো’’তি (পটি. ম. ১.২৪) নীৰরণানঞ্ঞেৰ ৰিক্খম্ভনং ৰুত্তং, তং পাকটত্তা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. নীৰরণানি হি ঝানস্স পুব্বভাগেপি পচ্ছাভাগেপি ন সহসা চিত্তং অজ্ঝোত্থরন্তি, ৰিতক্কাদযো অপ্পিতক্খণেযেৰ. তস্মা নীৰরণানং ৰিক্খম্ভনং পাকটং.

৮৪৯. যং পন রত্তিভাগে সমুজ্জলিতেন পদীপেন অন্ধকারস্স ৰিয তেন তেন ৰিপস্সনায অৰযৰভূতেন ঞাণঙ্গেন পটিপক্খৰসেনেৰ তস্স তস্স পহাতব্বধম্মস্স পহানং, ইদং তদঙ্গপ্পহানং নাম. সেয্যথিদং – নামরূপপরিচ্ছেদেন তাৰ সক্কাযদিট্ঠিযা. পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠিযা চেৰ কঙ্খামলস্স চ. কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি সমূহগাহস্স. মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায. উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা. ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা. ভযতুপট্ঠানেন সভযে অভযসঞ্ঞায. আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায. নিব্বিদানুপস্সনেন অভিরতিসঞ্ঞায. মুঞ্চিতুকম্যতায অমুঞ্চিতুকামভাৰস্স. পটিসঙ্খানেন অপ্পটিসঙ্খানস্স. উপেক্খায অনুপেক্খনস্স. অনুলোমেন সচ্চপটিলোমগাহস্স পহানং.

যং ৰা পন অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞায. দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞায. অনত্তানুপস্সনায অত্তসঞ্ঞায. নিব্বিদানুপস্সনায নন্দিযা. ৰিরাগানুপস্সনায রাগস্স. নিরোধানুপস্সনায সমুদযস্স. পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায আদানস্স. খযানুপস্সনায ঘনসঞ্ঞায. ৰযানুপস্সনায আযূহনস্স. ৰিপরিণামানুপস্সনায ধুৰসঞ্ঞায. অনিমিত্তানুপস্সনায নিমিত্তস্স. অপ্পণিহিতানুপস্সনায পণিধিযা. সুঞ্ঞতানুপস্সনায অভিনিৰেসস্স. অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনায সারাদানাভিনিৰেসস্স. যথাভূতঞাণদস্সনেন সম্মোহাভিনিৰেসস্স. আদীনৰানুপস্সনায আলযাভিনিৰেসস্স. পটিসঙ্খানুপস্সনায অপ্পটিসঙ্খায. ৰিৰট্টানুপস্সনায সংযোগাভিনিৰেসস্স পহানং. ইদম্পি তদঙ্গপ্পহানমেৰ.

৮৫০. তত্থ যথা অনিচ্চানুপস্সনাদীহি সত্তহি নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পহানং হোতি, তং ভঙ্গানুপস্সনে ৰুত্তমেৰ.

খযানুপস্সনাতি পন ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰা অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি এৰং খযং পস্সতো ঞাণং. তেন ঘনসঞ্ঞায পহানং হোতি.

ৰযানুপস্সনাতি –

আরম্মণান্ৰযেন, উভো একৰৰত্থানা;

নিরোধে অধিমুত্ততা, ৰযলক্খণৰিপস্সনাতি. –

এৰং ৰুত্তা পচ্চক্খতো চেৰ অন্ৰযতো চ সঙ্খারানং ভঙ্গং দিস্ৰা তস্মিঞ্ঞেৰ ভঙ্গসঙ্খাতে নিরোধে অধিমুত্ততা, তায আযূহনস্স পহানং হোতি. যেসং হি অত্থায আযূহেয্য, ‘‘তে এৰং ৰযধম্মা’’তি ৰিপস্সতো আযূহনে চিত্তং ন নমতি.

ৰিপরিণামানুপস্সনাতি রূপসত্তকাদিৰসেন তং তং পরিচ্ছেদং অতিক্কম্ম অঞ্ঞথাপৰত্তিদস্সনং. উপ্পন্নস্স ৰা জরায চেৰ মরণেন চ দ্ৰীহাকারেহি ৰিপরিণামদস্সনং, তায ধুৰসঞ্ঞায পহানং হোতি.