দুক্খনিদ্দেসকথা

জাতিনিদ্দেসো

সেয্যথিদং, অযঞ্হি জাতি-সদ্দো অনেকত্থো. তথা হেস ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো’’তি (দী. নি. ১.২৪৪; পারা. ১২) এত্থ ভৰে আগতো. ‘‘অত্থি, ৰিসাখে, নিগণ্ঠা নাম সমণজাতী’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এত্থ নিকাযে. ‘‘জাতি দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৭১) এত্থ সঙ্খতলক্খণে. ‘‘যং মাতুকুচ্ছিস্মিং পঠমং চিত্তং উপ্পন্নং, পঠমং ৰিঞ্ঞাণং পাতুভূতং, তদুপাদায সাৰস্স জাতী’’তি (মহাৰ. ১২৪) এত্থ পটিসন্ধিযং. ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তি (ম. নি. ৩.২০৭) এত্থ পসূতিযং. ‘‘অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৰাদেনা’’তি (দী. নি. ১.৩৩১) এত্থ কুলে. ‘‘যতোহং, ভগিনি, অরিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) এত্থ অরিযসীলে.

৫৩৮. স্ৰাযমিধ গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৰ মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমনং, তাৰ পৰত্তেসু খন্ধেসু. ইতরেসং পটিসন্ধিখন্ধেস্ৰেৰাতি দট্ঠব্বো. অযম্পি চ পরিযাযকথাৰ. নিপ্পরিযাযতো পন তত্থ তত্থ নিব্বত্তমানানং সত্তানং যে যে খন্ধা পাতুভৰন্তি, তেসং তেসং পঠমপাতুভাৰো জাতি নাম.

সা পনেসা তত্থ তত্থ ভৰে পঠমাভিনিব্বত্তিলক্খণা, নিয্যাতনরসা, অতীতভৰতো ইধ উম্মুজ্জনপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খৰিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা ৰা.

৫৩৯. কস্মা পনেসা দুক্খাতি চে? অনেকেসং দুক্খানং ৰত্থুভাৰতো. অনেকানি হি দুক্খানি. সেয্যথিদং – দুক্খদুক্খং, ৰিপরিণামদুক্খং, সঙ্খারদুক্খং, পটিচ্ছন্নদুক্খং, অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং, পরিযাযদুক্খং, নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি.

তত্থ কাযিকচেতসিকা দুক্খা ৰেদনাসভাৰতো চ নামতো চ দুক্খত্তা দুক্খদুক্খন্তি ৰুচ্চতি.

সুখা ৰেদনা ৰিপরিণামেন দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো ৰিপরিণামদুক্খং.

উপেক্খা ৰেদনা চেৰ অৰসেসা চ তেভূমকা সঙ্খারা উদযব্বযপ্পটিপীল়িতত্তা সঙ্খারদুক্খং. কণ্ণসূলদন্তসূলরাগজপরিল়াহদোসজপরিল়াহাদি কাযিকচেতসিকো আবাধো পুচ্ছিত্ৰা জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ অপাকটভাৰতো পটিচ্ছন্নদুক্খং নাম. অপাকটদুক্খন্তিপি ৰুচ্চতি.

দ্ৰত্তিংসকম্মকারণাদিসমুট্ঠানো আবাধো অপুচ্ছিত্ৰাৰ জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ পাকটভাৰতো অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং নাম. পাকটদুক্খন্তিপি ৰুচ্চতি.

ঠপেত্ৰা দুক্খদুক্খং সেসং দুক্খসচ্চৰিভঙ্গে আগতং জাতিআদি সব্বম্পি তস্স তস্স দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো পরিযাযদুক্খং. দুক্খদুক্খং পন নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি ৰুচ্চতি.

তত্রাযং জাতি যং তং বালপণ্ডিতসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৬ আদযো) ভগৰতাপি উপমাৰসেন পকাসিতং আপাযিকং দুক্খং, যঞ্চ সুগতিযম্পি মনুস্সলোকে গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স ৰত্থুভাৰতো দুক্খা.

৫৪০. তত্রিদং গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং – অযং হি সত্তো মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তমানো ন উপ্পলপদুমপুণ্ডরীকাদীসু নিব্বত্ততি, অথ খো হেট্ঠা আমাসযস্স উপরি পক্কাসযস্স উদরপটলপিট্ঠিকণ্টকানং ৰেমজ্ঝে পরমসম্বাধে তিব্বন্ধকারেনানাকুণপগন্ধপরিভাৰিতপরমদুগ্গন্ধপৰনৰিচরিতে অধিমত্তজেগুচ্ছে কুচ্ছিপদেসে পূতিমচ্ছপূতিকুম্মাসচন্দনিকাদীসু কিমি ৰিয নিব্বত্ততি. সো তত্থ নিব্বত্তো দস মাসে মাতুকুচ্ছিসম্ভৰেন উস্মনা পুটপাকং ৰিয পচ্চমানো পিট্ঠপিণ্ডি ৰিয সেদিযমানো সমিঞ্জনপসারণাদিরহিতো অধিমত্তং দুক্খমনুভোতীতি, ইদং তাৰ গব্ভোক্কন্তিমূলকং দুক্খং.

যং পন সো মাতু সহসা উপক্খলনগমননিসীদনৰুট্ঠানপরিৰত্তনাদীসু সুরাধুত্তহত্থগতো এল়কো ৰিয অহিতুণ্ডিকহত্থগতো সপ্পপোতকো ৰিয চ আকড্ঢনপরিকড্ঢনওধূনননিদ্ধূননাদিনা উপক্কমেন অধিমত্তং দুক্খমনুভৰতি, যঞ্চ মাতু সীতূদকপানকালে সীতনরকুপপন্নো ৰিয, উণ্হযাগুভত্তাদিঅজ্ঝোহরণকালে অঙ্গারৰুট্ঠিসম্পরিকিণ্ণো ৰিয, লোণম্বিলাদিঅজ্ঝোহরণকালে খারাপটিচ্ছকাদিকম্মকারণপত্তো ৰিয তিব্বং দুক্খমনুভোতি, ইদং গব্ভপরিহরণমূলকং দুক্খং.

যং পনস্স মূল়্হগব্ভায মাতুযা মিত্তামচ্চসুহজ্জাদীহিপি অদস্সনারহে দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানে ছেদনফালনাদীহি দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং গব্ভৰিপত্তিমূলকং দুক্খং.

যং ৰিজাযমানায মাতুযা কম্মজেহি ৰাতেহি পরিৰত্তেত্ৰা নরকপপাতং ৰিয অতিভযানকং যোনিমগ্গং পটিপাতিযমানস্স পরমসম্বাধেন যোনিমুখেন তাল়চ্ছিগ্গল়েন ৰিয নিক্কড্ঢিযমানস্স মহানাগস্স নরকসত্তস্স ৰিয চ সঙ্ঘাতপব্বতেহি ৰিচুণ্ণিযমানস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং ৰিজাযনমূলকং দুক্খং.

যং পন জাতস্স তরুণৰণসদিসসুখুমালসরীরস্স হত্থগহণনহাপনধোৰনচোল়পরিমজ্জনাদিকালে সূচিমুখখুরধারাহি ৰিজ্ঝনফালনসদিসং দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং মাতুকুচ্ছিতো বহিনিক্খমনমূলকং দুক্খং.

যং ততো পরং পৰত্তিযং অত্তনাৰ অত্তানং ৰধেন্তস্স অচেলকৰতাদিৰসেন আতাপনপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তস্স, কোধৰসেন অভুঞ্জন্তস্স, উব্বন্ধন্তস্স চ দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং অত্তূপক্কমমূলকং দুক্খং. যং পন পরতো ৰধবন্ধনাদীনি অনুভৰন্তস্স উপ্পজ্জতি, ইদং পরূপক্কমমূলকং দুক্খন্তি.

ইতি ইমস্স সব্বস্সাপি দুক্খস্স অযং জাতি ৰত্থুমেৰ হোতি.

৫৪১. তেনেতং ৰুচ্চতি –

জাযেথ নো চে নরকেসু সত্তো,

তত্তগ্গিদাহাদিকমপ্পসয্হং;

লভেথ দুক্খং নু কুহিং পতিট্ঠং,

ইচ্চাহ দুক্খাতি মুনীধ জাতিং.

দুক্খং তিরচ্ছেসু কসাপতোদ-

দণ্ডাভিঘাতাদিভৰং অনেকং;

যং তং কথং তত্থ ভৰেয্য জাতিং,

ৰিনা তহিং জাতি ততোপি দুক্খা.

পেতেসু দুক্খং পন খুপ্পিপাসা-

ৰাতাতপাদিপ্পভৰং ৰিচিত্তং;

যস্মা অজাতস্স ন তত্থ অত্থি,

তস্মাপি দুক্খং মুনি জাতিমাহ.

তিব্বন্ধকারে চ অসয্হসীতে,

লোকন্তরে যং অসুরেসু দুক্খং;

ন তং ভৰে তত্থ ন চস্স জাতি,

যতো অযং জাতি ততোপি দুক্খা.

যঞ্চাপি গূথনরকে ৰিয মাতুগব্ভে,

সত্তো ৰসং চিরমতো বহি নিক্খমঞ্চ;

পপ্পোতি দুক্খমতিঘোরমিদম্পি নত্থি,

জাতিং ৰিনা ইতিপি জাতি অযঞ্হি দুক্খা.

কিং ভাসিতেন বহুনা ননু যং কুহিঞ্চি,

অত্থীধ কিঞ্চিদপি দুক্খমিদং কদাচি;

নেৰত্থি জাতিৰিরহেন যতো মহেসি,

দুক্খাতি সব্বপঠমং ইমমাহ জাতিন্তি.

অযং তাৰ জাতিযং ৰিনিচ্ছযো.

জরানিদ্দেসো

৫৪২. জরাপি দুক্খাতি এত্থ দুৰিধা জরা সঙ্খতলক্খণঞ্চ, খণ্ডিচ্চাদিসম্মতো সন্ততিযং একভৰপরিযাপন্নখন্ধপুরাণভাৰো চ, সা ইধ অধিপ্পেতা. সা পনেসা জরা খন্ধপরিপাকলক্খণা, মরণূপনযনরসা, যোব্বনৰিনাসপচ্চুপট্ঠানা. দুক্খা সঙ্খারদুক্খভাৰতো চেৰ দুক্খৰত্থুতো চ. যং হি অঙ্গপচ্চঙ্গসিথিলীভাৰইন্দ্রিযৰিকারৰিরূপতাযোব্বনৰিনাসবলূপঘাতসতিমতিৰিপ্পৰাসপরপরিভৰাদিঅনেকপচ্চযং কাযিকচেতসিকদুক্খং উপ্পজ্জতি, জরা তস্স ৰত্থু. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘অঙ্গানং সিথিলীভাৰা, ইন্দ্রিযানং ৰিকারতো;

যোব্বনস্স ৰিনাসেন, বলস্স উপঘাততো.

‘‘ৰিপ্পৰাসা সতাদীনং, পুত্তদারেহি অত্তনো;

অপসাদনীযতো চেৰ, ভিয্যো বালত্তপত্তিযা.

‘‘পপ্পোতি দুক্খং যং মচ্চো, কাযিকং মানসং তথা;

সব্বমেতং জরাহেতু, যস্মা তস্মা জরা দুখা’’তি.

অযং জরাযং ৰিনিচ্ছযো.

মরণনিদ্দেসো

৫৪৩. মরণম্পি দুক্খন্তি এত্থাপি দুৰিধং মরণং সঙ্খতলক্খণঞ্চ, যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘জরামরণং দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৭১). একভৰপরিযাপন্নজীৰিতিন্দ্রিযপ্পবন্ধৰিচ্ছেদো চ, যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘নিচ্চং মরণতো ভয’’ন্তি (সু. নি. ৫৮১). তং ইধ অধিপ্পেতং. জাতিপচ্চযা মরণং উপক্কমমরণং সরসমরণং আযুক্খযমরণং পুঞ্ঞক্খযমরণন্তিপি তস্সেৰ নামং. তযিদং চুতিলক্খণং, ৰিযোগরসং, গতিৰিপ্পৰাসপচ্চুপট্ঠানং. দুক্খস্স পন ৰত্থুভাৰতো দুক্খন্তি ৰেদিতব্বং. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘পাপস্স পাপকম্মাদি-নিমিত্তমনুপস্সতো;

ভদ্দস্সাপসহন্তস্স, ৰিযোগং পিযৰত্থুকং;

মীযমানস্স যং দুক্খং, মানসং অৰিসেসতো.

সব্বেসঞ্চাপি যং সন্ধি-বন্ধনচ্ছেদনাদিকং;

ৰিতুজ্জমানমম্মানং, হোতি দুক্খং সরীরজং.

অসয্হমপ্পতিকারং, দুক্খস্সেতস্সিদং যতো;

মরণং ৰত্থু তেনেতং, দুক্খমিচ্চেৰ ভাসিত’’ন্তি.

অযং মরণে ৰিনিচ্ছযো.

সোকাদিনিদ্দেসা

৫৪৪. সোকাদীসু সোকো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স চিত্তসন্তাপো. সো কিঞ্চাপি অত্থতো দোমনস্সমেৰ হোতি. এৰং সন্তেপি অন্তোনিজ্ঝানলক্খণো, চেতসো পরিজ্ঝাপনরসো, অনুসোচনপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন দুক্খদুক্খতো দুক্খৰত্থুতো চ. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘সত্তানং হদযং সোকো, ৰিসসল্লংৰ তুজ্জতি;

অগ্গিতত্তোৰ নারাচো, ভুসংৰ দহতে পুন.

‘‘সমাৰহতি চ ব্যাধি-জরামরণভেদনং;

দুক্খম্পি ৰিৰিধং যস্মা, তস্মা দুক্খোতি ৰুচ্চতী’’তি.

অযং সোকে ৰিনিচ্ছযো.

পরিদেৰো

৫৪৫. পরিদেৰো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স ৰচীপলাপো. সো লালপ্পনলক্খণো, গুণদোসকিত্তনরসো, সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন সঙ্খারদুক্খভাৰতো দুক্খৰত্থুতো চ. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘যং সোকসল্লৰিহতো পরিদেৰমানো,

কণ্ঠোট্ঠতালুতলসোসজমপ্পসয্হং;

ভিয্যোধিমত্তমধিগচ্ছতিযেৰ দুক্খং,

দুক্খোতি তেন ভগৰা পরিদেৰমাহা’’তি.

অযং পরিদেৰে ৰিনিচ্ছযো.

দুক্খং

৫৪৬. দুক্খং নাম কাযিকং দুক্খং, তং কাযপীল়নলক্খণং, দুপ্পঞ্ঞানং দোমনস্সকরণরসং, কাযিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং. দুক্খং পন দুক্খদুক্খতো মানসদুক্খাৰহনতো চ. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘পীল়েতি কাযিকমিদং, দুক্খঞ্চ মানসং ভিয্যো;

জনযতি যস্মা তস্মা, দুক্খন্তি ৰিসেসতো ৰুত্ত’’ন্তি.

অযং দুক্খে ৰিনিচ্ছযো.

দোমনস্সং

৫৪৭. দোমনস্সং নাম মানসং দুক্খং. তং চিত্তপীল়নলক্খণং, মনোৰিঘাতরসং, মানসব্যাধিপচ্চুপট্ঠানং. দুক্খং পন দুক্খদুক্খতো কাযিকদুক্খাৰহনতো চ. চেতোদুক্খসমপ্পিতা হি কেসে পকিরিয কন্দন্তি, উরানি পটিপিসন্তি, আৰট্টন্তি, ৰিৰট্টন্তি, উদ্ধংপাদং পপতন্তি, সত্থং আহরন্তি, ৰিসং খাদন্তি, রজ্জুযা উব্বন্ধন্তি, অগ্গিং পৰিসন্তীতি তং নানপ্পকারকং দুক্খমনুভৰন্তি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘পীল়েতি যতো চিত্তং, কাযস্স চ পীল়নং সমাৰহতি;

দুক্খন্তি দোমনস্সং, ৰিদোমনস্সা ততো আহূ’’তি.

অযং দোমনস্সে ৰিনিচ্ছযো.

উপাযাসো

৫৪৮. উপাযাসো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স অধিমত্তচেতোদুক্খপ্পভাৰিতো দোসোযেৰ. সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নো একো ধম্মোতি একে. সো চিত্তপরিদহনলক্খণো, নিত্থুননরসো, ৰিসাদপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন সঙ্খারদুক্খভাৰতো চিত্তপরিদহনতো কাযৰিসাদনতো চ. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘চিত্তস্স চ পরিদহনা, কাযস্স ৰিসাদনা চ অধিমত্তং;

যং দুক্খমুপাযাসো, জনেতি দুক্খো ততো ৰুত্তো’’তি.

অযং উপাযাসে ৰিনিচ্ছযো.

এত্থ চ মন্দগ্গিনা অন্তোভাজনে পাকো ৰিয সোকো. তিক্খগ্গিনা পচ্চমানস্স ভাজনতো বহিনিক্খমনং ৰিয পরিদেৰো. বহিনিক্খন্তাৰসেসস্স নিক্খমিতুং অপ্পহোন্তস্স অন্তোভাজনেযেৰ যাৰ পরিক্খযা পাকো ৰিয উপাযাসো দট্ঠব্বো.

অপ্পিযসম্পযোগো

৫৪৯. অপ্পিযসম্পযোগো নাম অমনাপেহি সত্তসঙ্খারেহি সমোধানং. সো অনিট্ঠসমোধানলক্খণো, চিত্তৰিঘাতকরণরসো, অনত্থভাৰপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন দুক্খৰত্থুতো. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘দিস্ৰাৰ অপ্পিযে দুক্খং, পঠমং হোতি চেতসি;

তদুপক্কমসম্ভূত-মথকাযে যতো ইধ.

‘‘ততো দুক্খদ্ৰযস্সাপি, ৰত্থুতো সো মহেসিনা;

দুক্খো ৰুত্তোতি ৰিঞ্ঞেয্যো, অপ্পিযেহি সমাগমো’’তি.

অযং অপ্পিযসম্পযোগে ৰিনিচ্ছযো.

পিযৰিপ্পযোগো

৫৫০. পিযৰিপ্পযোগো নাম মনাপেহি সত্তসঙ্খারেহি ৰিনাভাৰো. সো ইট্ঠৰত্থুৰিযোগলক্খণো, সোকুপ্পাদনরসো, ব্যসনপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন সোকদুক্খস্স ৰত্থুতো. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘ঞাতিধনাদিৰিযোগা,

সোকসরসমপ্পিতা ৰিতুজ্জন্তি;

বালা যতো ততো যং,

দুক্খোতি মতো পিযৰিপ্পযোগো’’তি.

অযং পিযৰিপ্পযোগে ৰিনিচ্ছযো.

ইচ্ছিতালাভো

৫৫১. যম্পিচ্ছং ন লভতীতি এত্থ ‘‘অহো ৰত মযং ন জাতিধম্মা অস্সামা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৯৮; ৰিভ. ২০১) অলব্ভনেয্যৰত্থূসু ইচ্ছাৰ যম্পিচ্ছং ন লভতি, তম্পি দুক্খন্তি ৰুত্তা. সা অলব্ভনেয্যৰত্থুইচ্ছনলক্খণা, তপ্পরিযেসনরসা, তেসং অপ্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা. দুক্খা পন দুক্খৰত্থুতো. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘তং তং পত্থযমানানং, তস্স তস্স অলাভতো;

যং ৰিঘাতমযং দুক্খং, সত্তানং ইধ জাযতি.

‘‘অলব্ভনেয্যৰত্থূনং, পত্থনা তস্স কারণং;

যস্মা তস্মা জিনো দুক্খং, ইচ্ছিতালাভমব্রৰী’’তি.

অযং ইচ্ছিতালাভে ৰিনিচ্ছযো.

পঞ্চুপাদানক্খন্ধা

৫৫২. সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খাতি এত্থ পন –

জাতিপ্পভুতিকং দুক্খং, যং ৰুত্তমিধ তাদিনা;

অৰুত্তং যঞ্চ তং সব্বং, ৰিনা এতে ন ৰিজ্জতি.

যস্মা তস্মা উপাদান-ক্খন্ধা সঙ্খেপতো ইমে;

দুক্খাতি ৰুত্তা দুক্খন্ত-দেসকেন মহেসিনা.

তথা হি ইন্ধনমিৰ পাৰকো, লক্খমিৰ পহরণানি, গোরূপং ৰিয ডংসমকসাদযো, খেত্তমিৰ লাযকা, গামং ৰিয গামঘাতকা উপাদানক্খন্ধপঞ্চকমেৰ জাতিআদযো নানপ্পকারেহি ৰিবাধেন্তা তিণলতাদীনি ৰিয ভূমিযং, পুপ্ফফলপল্লৰানি ৰিয রুক্খেসু উপাদানক্খন্ধেসুযেৰ নিব্বত্তন্তি. উপাদানক্খন্ধানঞ্চ আদিদুক্খং জাতি, মজ্ঝেদুক্খং জরা, পরিযোসানদুক্খং মরণং, মারণন্তিকদুক্খাভিঘাতেন পরিডয্হনদুক্খং সোকো, তদসহনতো লালপ্পনদুক্খং পরিদেৰো, ততো ধাতুক্খোভসঙ্খাতঅনিট্ঠফোট্ঠব্বসমাযোগতো কাযস্স আবাধনদুক্খং দুক্খং, তেন বাধিযমানানং পুথুজ্জনানং তত্থ পটিঘুপ্পত্তিতো চেতোবাধনদুক্খং দোমনস্সং, সোকাদিৰুদ্ধিযা জনিতৰিসাদানং অনুত্থুননদুক্খং উপাযাসো, মনোরথৰিঘাতপ্পত্তানং ইচ্ছাৰিঘাতদুক্খং ইচ্ছিতালাভোতি এৰং নানপ্পকারতো উপপরিক্খিযমানা উপাদানক্খন্ধাৰ দুক্খাতি. যদেতং একমেকং দস্সেত্ৰা ৰুচ্চমানং অনেকেহিপি কপ্পেহি ন সক্কা অসেসতো ৰত্তুং, তস্মা তং সব্বম্পি দুক্খং একজলবিন্দুম্হি সকলসমুদ্দজলরসং ৰিয যেসু কেসুচি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সংখিপিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি ভগৰা অৰোচাতি. অযং উপাদানক্খন্ধেসু ৰিনিচ্ছযো.

অযং তাৰ দুক্খনিদ্দেসে নযো.

সমুদযনিদ্দেসকথা

৫৫৩. সমুদযনিদ্দেসে পন যাযং তণ্হাতি যা অযং তণ্হা. পোনোব্ভৰিকাতি পুনব্ভৰকরণং পুনোব্ভৰো, পুনোব্ভৰো সীলমেতিস্সাতি পোনোব্ভৰিকা. নন্দীরাগেন সহগতাতি নন্দীরাগসহগতা, নন্দীরাগেন সদ্ধিং অত্থতো একত্তমেৰ গতাতি ৰুত্তং হোতি. তত্র তত্রাভিনন্দিনীতি যত্র যত্র অত্তভাৰো নিব্বত্ততি, তত্র তত্রাভিনন্দিনী. সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স সা কতমাতি চেতি অত্থো. কামতণ্হা ভৰতণ্হা ৰিভৰতণ্হাতি ইমা পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে আৰিভৰিস্সন্তি. ইধ পনাযং তিৰিধাপি দুক্খসচ্চস্স নিব্বত্তকট্ঠেন একত্তং উপনেত্ৰা দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চন্তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.

অযং সমুদযনিদ্দেসে নযো.

নিরোধনিদ্দেসকথা

৫৫৪. দুক্খনিরোধনিদ্দেসে যো তস্সাযেৰ তণ্হাযাতিআদিনা নযেন সমুদযনিরোধো ৰুত্তো, সো কস্মাতি চে? সমুদযনিরোধেন দুক্খনিরোধো. সমুদযনিরোধেন হি দুক্খং নিরুজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথা. তেনাহ –

‘‘যথাপি মূলে অনুপদ্দৰে দল়্হে,

ছিন্নোপি রুক্খো পুনদেৰ রূহতি;

এৰম্পি তণ্হানুসযে অনূহতে,

নিব্বত্ততী দুক্খমিদং পুনপ্পুন’’ন্তি. (ধ. প. ৩৩৮);

ইতি যস্মা সমুদযনিরোধেনেৰ দুক্খং নিরুজ্ঝতি, তস্মা ভগৰা দুক্খনিরোধং দেসেন্তো সমুদযনিরোধেনেৰ দেসেসি. সীহসমানৰুত্তিনো হি তথাগতা. তে দুক্খং নিরোধেন্তা দুক্খনিরোধঞ্চ দেসেন্তা হেতুম্হি পটিপজ্জন্তি, ন ফলে. সুৰানৰুত্তিনো পন তিত্থিযা. তে দুক্খং নিরোধেন্তা দুক্খনিরোধঞ্চ দেসেন্তা অত্তকিলমথানুযোগদেসনাদীহি ফলে পটিপজ্জন্তি, ন হেতুম্হীতি. এৰং তাৰ দুক্খনিরোধস্স সমুদযনিরোধৰসেন দেসনায পযোজনং ৰেদিতব্বং.

৫৫৫. অযং পনত্থো – তস্সাযেৰ তণ্হাযাতি তস্সা ‘‘পোনোব্ভৰিকা’’তি ৰত্ৰা কামতণ্হাদিৰসেন ৰিভত্ততণ্হায. ৰিরাগো ৰুচ্চতি মগ্গো. ‘‘ৰিরাগা ৰিমুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.২৪৫; সং. নি. ৩.১৪) হি ৰুত্তং. ৰিরাগেন নিরোধো ৰিরাগনিরোধো. অনুসযসমুগ্ঘাততো অসেসো ৰিরাগনিরোধো অসেসৰিরাগনিরোধো. অথ ৰা ৰিরাগোতি পহানং ৰুচ্চতি, তস্মা অসেসো ৰিরাগো অসেসো নিরোধোতি এৰম্পেত্থ যোজনা দট্ঠব্বা. অত্থতো পন সব্বানেৰ এতানি নিব্বানস্স ৰেৰচনানি. পরমত্থতো হি দুক্খনিরোধো অরিযসচ্চন্তি নিব্বানং ৰুচ্চতি. যস্মা পন তং আগম্ম তণ্হা ৰিরজ্জতি চেৰ নিরুজ্ঝতি চ, তস্মা ৰিরাগোতি চ নিরোধোতি চ ৰুচ্চতি. যস্মা চ তদেৰ আগম্ম তস্সা চাগাদযো হোন্তি, কামগুণালযেসু চেত্থ একোপি আলযো নত্থি, তস্মা ‘‘চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো’’তি ৰুচ্চতি.

৫৫৬. তযিদং সন্তিলক্খণং, অচ্চুতিরসং, অস্সাসকরণরসং ৰা, অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং, নিপ্পপঞ্চপচ্চুপট্ঠানং ৰা.

নিব্বানকথা

৫৫৭. নত্থেৰ নিব্বানং, সসৰিসাণং ৰিয অনুপলব্ভনীযতোতি চে? ন, উপাযেন উপলব্ভনীযতো. উপলব্ভতি হি তং তদনুরূপপটিপত্তিসঙ্খাতেন উপাযেন, চেতোপরিযঞাণেন পরেসং লোকুত্তরচিত্তং ৰিয, তস্মা ‘‘অনুপলব্ভনীযতো নত্থী’’তি ন ৰত্তব্বং. ন হি ‘‘যং বালপুথুজ্জনা ন উপলভন্তি, তং নত্থী’’তি ৰত্তব্বং.

৫৫৮. অপিচ নিব্বানং নত্থীতি ন ৰত্তব্বং, কস্মা? পটিপত্তিযা ৰঞ্ঝভাৰাপজ্জনতো. অসতি হি নিব্বানে সম্মাদিট্ঠিপুরেজৰায সীলাদিখন্ধত্তযসঙ্গহায সম্মাপটিপত্তিযা ৰঞ্ঝভাৰো আপজ্জতি. ন চাযং ৰঞ্ঝা, নিব্বানপাপনতোতি. ন পটিপত্তিযা ৰঞ্ঝভাৰাপত্তি, অভাৰপাপকত্তাতি চে. ন, অতীতানাগতাভাৰেপি নিব্বানপত্তিযা অভাৰতো. ৰত্তমানানম্পি অভাৰো নিব্বানন্তি চে. ন, তেসং অভাৰাসম্ভৰতো, অভাৰে চ অৰত্তমানভাৰাপজ্জনতো, ৰত্তমানক্খন্ধনিস্সিতমগ্গক্খণে চ সোপাদিসেসনিব্বানধাতুপ্পত্তিযা অভাৰদোসতো. তদা কিলেসানং অৰত্তমানত্তা ন দোসোতি চে. ন, অরিযমগ্গস্স নিরত্থকভাৰাপজ্জনতো. এৰঞ্হি সতি অরিযমগ্গক্খণতো পুব্বেপি কিলেসা ন সন্তীতি অরিযমগ্গস্স নিরত্থকভাৰো আপজ্জতি. তস্মা অকারণমেতং.

৫৫৯. ‘‘যো খো, আৰুসো, রাগক্খযো’’তিআদিৰচনতো (সং. নি. ৪.৩১৫) ‘‘খযো নিব্বান’’ন্তি চে. ন, অরহত্তস্সাপি খযমত্তাপজ্জনতো. তম্পি হি ‘‘যো খো, আৰুসো, রাগক্খযো’’তিআদিনা (স. নি. ৪.৩১৫) নযেন নিদ্দিট্ঠং. কিঞ্চ ভিয্যো নিব্বানস্স ইত্তরকালাদিপ্পত্তিদোসতো. এৰঞ্হি সতি নিব্বানং ইত্তরকালং, সঙ্খতলক্খণং, সম্মাৰাযামনিরপেক্খাধিগমনীযভাৰঞ্চ আপজ্জতি. সঙ্খতলক্খণত্তাযেৰ চ সঙ্খতপরিযাপন্নং, সঙ্খতপরিযাপন্নত্তা রাগাদীহি অগ্গীহি আদিত্তং, আদিত্তত্তা দুক্খঞ্চাতিপি আপজ্জতি. যস্মা খযা পট্ঠায ন ভিয্যো পৰত্তি নাম হোতি, তস্স নিব্বানভাৰতো ন দোসোতি চে. ন, তাদিসস্স খযস্স অভাৰতো. ভাৰেপি চস্স ৰুত্তপ্পকারদোসানতিৰত্তনতো, অরিযমগ্গস্স চ নিব্বানভাৰাপজ্জনতো. অরিযমগ্গো হি দোসে খীণেতি, তস্মা খযোতি ৰুচ্চতি. ততো চ পট্ঠায ন ভিয্যো দোসানং পৰত্তীতি.

অনুপ্পত্তিনিরোধসঙ্খাতস্স পন খযস্স পরিযাযেন উপনিস্সযত্তা, যস্স উপনিস্সযো হোতি তদুপচারেন ‘‘খযো’’তি ৰুত্তং. সরূপেনেৰ কস্মা ন ৰুত্তন্তি চে. অতিসুখুমত্তা. অতিসুখুমতা চস্স ভগৰতো অপ্পোসুক্কভাৰাৰহনতো, অরিযেন চক্খুনা পস্সিতব্বতো চ সিদ্ধাতি.

৫৬০. তযিদং মগ্গসমঙ্গিনা পত্তব্বতো অসাধারণং, পুরিমকোটিযা অভাৰতো অপ্পভৰং. মগ্গভাৰে ভাৰতো ন অপ্পভৰন্তি চে. ন, মগ্গেন অনুপ্পাদনীযতো. পত্তব্বমেৰ হেতং মগ্গেন, ন উপ্পাদেতব্বং. তস্মা অপ্পভৰমেৰ. অপ্পভৰত্তা অজরামরণং. পভৰজরামরণানং অভাৰতো নিচ্চং.

নিব্বানস্সেৰ অণুআদীনম্পি নিচ্চভাৰাপত্তীতি চে. ন, হেতুনো অভাৰা. নিব্বানস্স নিচ্চত্তা তে নিচ্চাতি চে. ন, হেতুলক্খণস্স অনুপপত্তিতো. নিচ্চা উপ্পাদাদীনং অভাৰতো নিব্বানং ৰিযাতি চে. ন, অণুআদীনং অসিদ্ধত্তা.

৫৬১. যথাৰুত্তযুত্তিসব্ভাৰতো পন ইদমেৰ নিচ্চং, রূপসভাৰাতিক্কমতো অরূপং. বুদ্ধাদীনং নিট্ঠায ৰিসেসাভাৰতো একাৰ নিট্ঠা. যেন ভাৰনায পত্তং, তস্স কিলেসৰূপসমং, উপাদিসেসঞ্চ উপাদায পঞ্ঞাপনীযত্তা সহ উপাদিসেসেন পঞ্ঞাপিযতীতি সউপাদিসেসং. যো চস্স সমুদযপ্পহানেন উপহতাযতিকম্মফলস্স চরিমচিত্ততো চ উদ্ধং পৰত্তিখন্ধানং অনুপ্পাদনতো, উপ্পন্নানঞ্চ অন্তরধানতো উপাদিসেসাভাৰো, তং উপাদায পঞ্ঞাপনীযতো নত্থি এত্থ উপাদিসেসোতি অনুপাদিসেসং.

অসিথিলপরক্কমসিদ্ধেন ঞাণৰিসেসেন অধিগমনীযতো, সব্বঞ্ঞুৰচনতো চ পরমত্থেন সভাৰতো নিব্বানং নাৰিজ্জমানং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি.

ইদং দুক্খনিরোধনিদ্দেসে ৰিনিচ্ছযকথামুখং.

মগ্গনিদ্দেসকথা

৫৬২. দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদানিদ্দেসে ৰুত্তা পন অট্ঠ ধম্মা কামং খন্ধনিদ্দেসেপি অত্থতো পকাসিতাযেৰ, ইধ পন নেসং একক্খণে পৰত্তমানানং ৰিসেসাৰবোধনত্থং ৰদাম. সঙ্খেপতো হি চতুসচ্চপটিৰেধায পটিপন্নস্স যোগিনো নিব্বানারম্মণং অৰিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতকং পঞ্ঞাচক্খু সম্মাদিট্ঠি. সা সম্মা দস্সনলক্খণা, ধাতুপ্পকাসনরসা, অৰিজ্জন্ধকারৰিদ্ধংসনপচ্চুপট্ঠানা. তথা সম্পন্নদিট্ঠিনো তংসম্পযুত্তং মিচ্ছাসঙ্কপ্পনিঘাতকং চেতসো নিব্বানপদাভিনিরোপনং সম্মাসঙ্কপ্পো. সো সম্মা চিত্তাভিনিরোপনলক্খণো, অপ্পনারসো, মিচ্ছাসঙ্কপ্পপ্পহানপচ্চুপট্ঠানো.

তথা পস্সতো ৰিতক্কযতো চ তংসম্পযুত্তাৰ ৰচীদুচ্চরিতসমুগ্ঘাতিকা মিচ্ছাৰাচায ৰিরতি সম্মাৰাচা নাম. সা পরিগ্গহলক্খণা, ৰিরমণরসা, মিচ্ছাৰাচাপ্পহানপচ্চুপট্ঠানা. তথা ৰিরমতো তংসম্পযুত্তাৰ মিচ্ছাকম্মন্তসমুচ্ছেদিকা পাণাতিপাতাদিৰিরতি সম্মাকম্মন্তো নাম. সো সমুট্ঠাপনলক্খণো, ৰিরমণরসো, মিচ্ছাকম্মন্তপ্পহানপচ্চুপট্ঠানো. যা পনস্স তেসং সম্মাৰাচাকম্মন্তানং ৰিসুদ্ধিভূতা তংসম্পযুত্তাৰ কুহনাদিউপচ্ছেদিকা মিচ্ছাজীৰৰিরতি, সো সম্মাআজীৰো নাম. সো ৰোদানলক্খণো, ঞাযাজীৰপৰত্তিরসো, মিচ্ছাজীৰপ্পহানপচ্চুপট্ঠানো.

অথস্স যো তস্সা সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰসঙ্খাতায সীলভূমিযং পতিট্ঠিতস্স তদনুরূপো তংসম্পযুত্তোৰ কোসজ্জসমুচ্ছেদকো ৰীরিযারম্ভো, এস সম্মাৰাযামো নাম. সো পগ্গহলক্খণো, অনুপ্পন্নঅকুসলানুপ্পাদনাদিরসো, মিচ্ছাৰাযামপ্পহানপচ্চুপট্ঠানো. তস্সেৰং ৰাযমতো তংসম্পযুত্তোৰ মিচ্ছাসতিৰিনিদ্ধুননো চেতসো অসম্মোসো সম্মাসতি নাম. সা উপট্ঠানলক্খণা, অসম্মুস্সনরসা, মিচ্ছাসতিপ্পহানপচ্চুপট্ঠানা. এৰং অনুত্তরায সতিযা সংরক্খিযমানচিত্তস্স তংসম্পযুত্তাৰ মিচ্ছাসমাধিৰিদ্ধংসিকা চিত্তেকগ্গতা সম্মাসমাধি নাম. সো অৰিক্খেপলক্খণো, সমাধানরসো, মিচ্ছাসমাধিপ্পহানপচ্চুপট্ঠানোতি. অযং দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদানিদ্দেসে নযো. এৰমেত্থ জাতিআদীনং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

৫৬৩. ঞাণকিচ্চতোতি সচ্চঞাণস্স কিচ্চতোপি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. দুৰিধং হি সচ্চঞাণং – অনুবোধঞাণং পটিৰেধঞাণঞ্চ. তত্থ অনুবোধঞাণং লোকিযং অনুস্সৰাদিৰসেন নিরোধে মগ্গে চ পৰত্ততি. পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং নিরোধমারম্মণং কত্ৰা কিচ্চতো চত্তারি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি. যথাহ – ‘‘যো, ভিক্খৰে, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতি, দুক্খনিরোধম্পি পস্সতি, দুক্খনিরোধগামিনিং পটিপদম্পি পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) সব্বং ৰত্তব্বং. তং পনস্স কিচ্চং ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযং আৰিভৰিস্সতি.