১৭. পঞ্ঞাভূমিনিদ্দেসো
পটিচ্চসমুপ্পাদকথা
৫৭০. ইদানি ‘‘খন্ধাযতনধাতুইন্দ্রিযসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদা ধম্মা ভূমী’’তি এৰং ৰুত্তেসু ইমিস্সা পঞ্ঞায ভূমিভূতেসু ধম্মেসু যস্মা পটিচ্চসমুপ্পাদোচেৰ, আদিসদ্দেন সঙ্গহিতা পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা চ অৰসেসা হোন্তি, তস্মা তেসং ৰণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো.
তত্থ অৰিজ্জাদযো তাৰ ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (সং. নি. ২.১).
জরামরণাদযো পন পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মাতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা? জরামরণং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মং. জাতি, ভিক্খৰে…পে… ভৰো… উপাদানং… তণ্হা… ৰেদনা… ফস্সো… সল়াযতনং… নামরূপং… ৰিঞ্ঞাণং… সঙ্খারা… অৰিজ্জা, ভিক্খৰে, অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা’’তি (সং. নি. ২.২০).
৫৭১. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো. পটিচ্চসমুপ্পাদোতি পচ্চযধম্মা ৰেদিতব্বা. পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মাতি তেহি তেহি পচ্চযেহি নিব্বত্তধম্মা. কথমিদং জানিতব্বন্তি চে? ভগৰতো ৰচনেন. ভগৰতা হি পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মদেসনাসুত্তে –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? জাতিপচ্চযা, ভিক্খৰে, জরামরণং, উপ্পাদা ৰা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৰা তথাগতানং ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতা. তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি, অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা অভিসমেত্ৰা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতি, পস্সথাতি চাহ. জাতিপচ্চযা, ভিক্খৰে, জরামরণং. ভৰপচ্চযা, ভিক্খৰে, জাতি…পে… অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা উপ্পাদা ৰা তথাগতানং…পে… উত্তানীকরোতি পস্সথাতি চাহ. অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা. ইতি খো, ভিক্খৰে, যা তত্র তথতা অৰিতথতা অনঞ্ঞথতা ইদপ্পচ্চযতা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (সং. নি. ২.২০).
৫৭২. এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেন্তেন তথতাদীহি ৰেৰচনেহি পচ্চযধম্মাৰ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৰুত্তা. তস্মা জরামরণাদীনং ধম্মানং পচ্চযলক্খণো পটিচ্চসমুপ্পাদো, দুক্খানুবন্ধনরসো, কুম্মগ্গপচ্চুপট্ঠানোতি ৰেদিতব্বো.
সো পনাযং তেহি তেহি পচ্চযেহি অনূনাধিকেহেৰ তস্স তস্স ধম্মস্স সম্ভৰতো তথতাতি, সামগ্গিং উপগতেসু পচ্চযেসু মুহুত্তম্পি ততো নিব্বত্তধম্মানং অসম্ভৰাভাৰতো অৰিতথতাতি, অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহি অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতো অনঞ্ঞথতাতি, যথাৰুত্তানং এতেসং জরামরণাদীনং পচ্চযতো ৰা পচ্চযসমূহতো ৰা ইদপ্পচ্চযতাতি ৰুত্তো.
৫৭৩. তত্রাযং ৰচনত্থো, ইমেসং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা. ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতা. ইদপ্পচ্চযানং ৰা সমূহো ইদপ্পচ্চযতা. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো পরিযেসিতব্বং.
৫৭৪. কেচি পন পটিচ্চ সম্মা চ তিত্থিযপরিকপ্পিতপকতিপুরিসাদিকারণনিরপেক্খো উপ্পাদো পটিচ্চসমুপ্পাদোতি এৰং উপ্পাদমত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি. কস্মা? সুত্তাভাৰতো, সুত্তৰিরোধতো, গম্ভীরনযাসম্ভৰতো, সদ্দভেদতো চ. ‘‘উপ্পাদমত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি হি সুত্তং নত্থি. তং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি চ ৰদন্তস্স পদেসৰিহারসুত্তৰিরোধো আপজ্জতি. কথং? ভগৰতো হি ‘‘অথ খো ভগৰা রত্তিযা পঠমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসী’’তি (মহাৰ. ১) আদিৰচনতো পটিচ্চসমুপ্পাদমনসিকারো পঠমাভিসম্বুদ্ধৰিহারো, পদেসৰিহারো চ তস্সেকদেসৰিহারো. যথাহ ‘‘যেন স্ৰাহং, ভিক্খৰে, ৰিহারেন পঠমাভিসম্বুদ্ধো ৰিহরামি, তস্স পদেসেন ৰিহাসি’’ন্তি (সং. নি. ৫.১১). তত্র চ পচ্চযাকারদস্সনেন ৰিহাসি, ন উপ্পাদমত্তদস্সনেনাতি. যথাহ ‘‘সো এৰং পজানামি মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিতং সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিতং মিচ্ছাসঙ্কপ্পপচ্চযাপি ৰেদযিত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১১) সব্বং ৰিত্থারেতব্বং. এৰং উপ্পাদমত্তং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ৰদন্তস্স পদেসৰিহারসুত্তৰিরোধো আপজ্জতি. তথা কচ্চানসুত্তৰিরোধো.
কচ্চানসুত্তেপি হি ‘‘লোকসমুদযং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে নত্থিতা, সা ন হোতী’’তি (সং. নি. ২.১৫) অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদো লোকপচ্চযতো ‘‘লোকসমুদযো’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিসমুগ্ঘাতত্থং পকাসিতো, ন উপ্পাদমত্তং. ন হি উপ্পাদমত্তদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা সমুগ্ঘাতো হোতি. পচ্চযানুপরমদস্সনেন পন হোতি. পচ্চযানুপরমে ফলানুপরমতোতি. এৰং উপ্পাদমত্তং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ৰদন্তস্স কচ্চানসুত্তৰিরোধোপি আপজ্জতি.
গম্ভীরনযাসম্ভৰতোতি ৰুত্তং খো পনেতং ভগৰতা ‘‘গম্ভীরো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীরাৰভাসো চা’’তি (দী. নি. ২.৯৫; সং. নি. ২.৬০). গম্ভীরত্তঞ্চ নাম চতুব্বিধং, তং পরতো ৰণ্ণযিস্সাম. তং উপ্পাদমত্তে নত্থি. চতুব্বিধনযপটিমণ্ডিতঞ্চেতং পটিচ্চসমুপ্পাদং ৰণ্ণযন্তি, তম্পি নযচতুক্কং উপ্পাদমত্তে নত্থীতি গম্ভীরনযাসম্ভৰতোপি ন উপ্পাদমত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদো.
৫৭৫. সদ্দভেদতোতি পটিচ্চসদ্দো চ পনাযং সমানে কত্তরি পুব্বকালে পযুজ্জমানো অত্থসিদ্ধিকরো হোতি. সেয্যথিদং, ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৪৩). ইধ পন ভাৰসাধনেন উপ্পাদসদ্দেন সদ্ধিং পযুজ্জমানো সমানস্স কত্তু অভাৰতো সদ্দভেদং গচ্ছতি, ন চ কিঞ্চি অত্থং সাধেতীতি সদ্দভেদতোপি ন উপ্পাদমত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদোতি.
তত্থ সিযা – ‘‘হোতি-সদ্দেন সদ্ধিং যোজযিস্সাম ‘পটিচ্চসমুপ্পাদো হোতী’তি’’, তং ন যুত্তং. কস্মা? যোগাভাৰতো চেৰ, উপ্পাদস্স চ উপ্পাদপত্তিদোসতো. ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি. কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো…পে… অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (সং. নি. ২.১). ইমেসু হি পদেসু একেনপি সদ্ধিং হোতি-সদ্দো যোগং ন গচ্ছতি, ন চ উপ্পাদো হোতি. সচে ভৰেয্য, উপ্পাদস্সাপি উপ্পাদো পাপুণেয্যাতি.
৫৭৬. যেপি মঞ্ঞন্তি ‘‘ইদপ্পচ্চযানং ভাৰো ইদপ্পচ্চযতা, ভাৰো চ নাম যো আকারো অৰিজ্জাদীনং সঙ্খারাদিপাতুভাৰে হেতু, সো. তস্মিঞ্চ সঙ্খারৰিকারে পটিচ্চসমুপ্পাদসঞ্ঞা’’তি, তেসং তং ন যুজ্জতি. কস্মা? অৰিজ্জাদীনং হেতুৰচনতো. ভগৰতা হি ‘‘তস্মাতিহ, আনন্দ, এসেৰ হেতু, এতং নিদানং, এস সমুদযো, এস পচ্চযো জরামরণস্স যদিদং জাতি…পে… সঙ্খারানং, যদিদং অৰিজ্জা’’তি (দী. নি. ২.৯৮ আদযো) এৰং অৰিজ্জাদযোৰ হেতূতি ৰুত্তা, ন তেসং ৰিকারো. তস্মা ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদোতি পচ্চযধম্মা ৰেদিতব্বা’’তি ইতি যং তং ৰুত্তং, তং সম্মা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
৫৭৭. যা পনেত্থ ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ইমায ব্যঞ্জনচ্ছাযায উপ্পাদোযেৰাযং ৰুত্তোতি সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সা ইমস্স পদস্স এৰমত্থং গহেত্ৰা ৰূপসমেতব্বা. ভগৰতা হি,
দ্ৰেধা ততো পৰত্তে, ধম্মসমূহে যতো ইদং ৰচনং;
তপ্পচ্চযো ততোযং, ফলোপচারেন ইতি ৰুত্তো.
যো হি অযং পচ্চযতায পৰত্তো ধম্মসমূহো, তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইদং ৰচনং দ্ৰিধা ইচ্ছন্তি. সো হি যস্মা পতীযমানো হিতায সুখায চ সংৰত্ততি, তস্মা পচ্চেতুমরহন্তি নং পণ্ডিতাতি পটিচ্চো. উপ্পজ্জমানো চ সহ সম্মা চ উপ্পজ্জতি, ন একেকতো, নাপি অহেতুতোতি সমুপ্পাদো. এৰং পটিচ্চো চ সো সমুপ্পাদো চাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. অপিচ সহ উপ্পজ্জতীতি সমুপ্পাদো, পচ্চযসামগ্গিং পন পটিচ্চ অপচ্চক্খাযাতি এৰম্পি পটিচ্চসমুপ্পাদো. তস্স চাযং হেতুসমূহো পচ্চযোতি তপ্পচ্চযত্তা অযম্পি, যথা লোকে সেম্হস্স পচ্চযো গুল়ো সেম্হো গুল়োতি ৰুচ্চতি, যথা চ সাসনে সুখপ্পচ্চযো বুদ্ধানং উপ্পাদো ‘‘সুখো বুদ্ধানং উপ্পাদো’’তি ৰুচ্চতি, তথা পটিচ্চসমুপ্পাদো ইচ্চেৰ ফলৰোহারেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
৫৭৮. অথ ৰা,
পটিমুখমিতোতি ৰুত্তো, হেতুসমূহো অযং পটিচ্চোতি;
সহিতে উপ্পাদেতি চ, ইতি ৰুত্তো সো সমুপ্পাদো.
যো হি এস সঙ্খারাদীনং পাতুভাৰায অৰিজ্জাদিএকেকহেতুসীসেন নিদ্দিট্ঠো হেতুসমূহো, সো সাধারণফলনিপ্ফাদকট্ঠেন অৰেকল্লট্ঠেন চ সামগ্গিঅঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পটিমুখং ইতো গতোতি কত্ৰা পটিচ্চোতি ৰুচ্চতি. স্ৰাযং সহিতেযেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিনিব্ভোগৰুত্তিধম্মে উপ্পাদেতীতি সমুপ্পাদোতিপি ৰুত্তো. এৰম্পি পটিচ্চো চ সো সমুপ্পাদো চাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো.
৫৭৯. অপরো নযো –
পচ্চযতা অঞ্ঞোঞ্ঞং, পটিচ্চ যস্মা সমং সহ চ ধম্মে;
অযমুপ্পাদেতি ততোপি, এৰমিধ ভাসিতা মুনিনা.
অৰিজ্জাদিসীসেন নিদ্দিট্ঠপচ্চযেসু হি যে পচ্চযা যং সঙ্খারাদিকং ধম্মং উপ্পাদেন্তি, ন তে অঞ্ঞমঞ্ঞং অপটিচ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞৰেকল্লে সতি উপ্পাদেতুং সমত্থাতি. তস্মা পটিচ্চ সমং সহ চ ন একেকদেসং, নাপি পুব্বাপরভাৰেন অযং পচ্চযতা ধম্মে উপ্পাদেতীতি অত্থানুসারৰোহারকুসলেন মুনিনা এৰমিধ ভাসিতা, পটিচ্চসমুপ্পাদোত্ৰেৰ ভাসিতাতি অত্থো.
৫৮০. এৰং ভাসমানেন চ,
পুরিমেন সস্সতাদীন, মভাৰো পচ্ছিমেন চ পদেন;
উচ্ছেদাদিৰিঘাতো, দ্ৰযেন পরিদীপিতো ঞাযো.
পুরিমেনাতি পচ্চযসামগ্গিপরিদীপকেন পটিচ্চপদেন পৰত্তিধম্মানং পচ্চযসামগ্গিযং আযত্তৰুত্তিত্তা সস্সতাহেতুৰিসমহেতুৰসৰত্তিৰাদপ্পভেদানং সস্সতাদীনং অভাৰো পরিদীপিতো হোতি? কিং হি সস্সতানং, অহেতুআদিৰসেন ৰা পৰত্তানং পচ্চযসামগ্গিযাতি? পচ্ছিমেন চ পদেনাতি ধম্মানং উপ্পাদপরিদীপকেন সমুপ্পাদপদেন পচ্চযসামগ্গিযং ধম্মানং উপ্পত্তিতো ৰিহতা উচ্ছেদনত্থিকঅকিরিযৰাদাতি উচ্ছেদাদিৰিঘাতো পরিদীপিতো হোতি. পুরিমপুরিমপচ্চযৰসেন হি পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানেসু ধম্মেসু কুতো উচ্ছেদো, নত্থিকাকিরিযৰাদা চাতি. দ্ৰযেনাতি সকলেন পটিচ্চসমুপ্পাদৰচনেন তস্সা তস্সা পচ্চযসামগ্গিযা সন্ততিং অৰিচ্ছিন্দিত্ৰা তেসং তেসং ধম্মানং সম্ভৰতো মজ্ঝিমা পটিপদা, ‘‘সো করোতি সো পটিসংৰেদেতি, অঞ্ঞো করোতি অঞ্ঞো পটিসংৰেদেতী’’তি ৰাদপ্পহানং, জনপদনিরুত্তিযা অনভিনিৰেসো, সমঞ্ঞায অনতিধাৰনন্তি অযং ঞাযো পরিদীপিতো হোতীতি অযং তাৰ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৰচনমত্তস্স অত্থো.
৫৮১. যা পনাযং ভগৰতা পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেন্তেন ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা নযেন নিক্খিত্তা তন্তি, তস্সা অত্থসংৰণ্ণনং করোন্তেন ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলং ওতরিত্ৰা আচরিযে অনব্ভাচিক্খন্তেন সকসমযং অৰোক্কমন্তেন পরসমযং অনাযূহন্তেন সুত্তং অপ্পটিবাহন্তেন ৰিনযং অনুলোমেন্তেন মহাপদেসে ওলোকেন্তেন ধম্মং দীপেন্তেন অত্থং সঙ্গাহেন্তেন তমেৰত্থং পুনরাৰত্তেত্ৰা অপরেহিপি পরিযাযন্তরেহি নিদ্দিসন্তেন চ যস্মা অত্থসংৰণ্ণনা কাতব্বা হোতি, পকতিযাপি চ দুক্করাৰ পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অত্থসংৰণ্ণনা. যথাহু পোরাণা –
‘‘সচ্চং সত্তো পটিসন্ধি, পচ্চযাকারমেৰ চ;
দুদ্দসা চতুরো ধম্মা, দেসেতুং চ সুদুক্করা’’তি.
তস্মা অঞ্ঞত্র আগমাধিগমপ্পত্তেহি ন সুকরা পটিচ্চসমুপ্পাদস্সত্থৰণ্ণনাতি পরিতুলযিত্ৰা,
ৰত্তুকামো অহং অজ্জ, পচ্চযাকারৰণ্ণনং;
পতিট্ঠং নাধিগচ্ছামি, অজ্ঝোগাল়্হোৰ সাগরং.
সাসনং পনিদং নানা, দেসনানযমণ্ডিতং;
পুব্বাচরিযমগ্গো চ, অব্বোচ্ছিন্নো পৰত্ততি.
যস্মা তস্মা তদুভযং, সন্নিস্সাযত্থৰণ্ণনং;
আরভিস্সামি এতস্স, তং সুণাথ সমাহিতা.
ৰুত্তঞ্হেতং পুব্বাচরিযেহি –
‘‘যো কোচি মং অট্ঠিকত্ৰা সুণেয্য,
লভেথ পুব্বাপরিযং ৰিসেসং;
লদ্ধান পুব্বাপরিযং ৰিসেসং,
অদস্সনং মচ্চুরাজস্স গচ্ছে’’তি.
৫৮২. ইতি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতিআদীসু হি আদিতোযেৰ তাৰ,
দেসনাভেদতো অত্থ, লক্খণেকৰিধাদিতো. অঙ্গানঞ্চ ৰৰত্থানা, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
তত্থ দেসনাভেদতোতি ভগৰতো হি ৰল্লিহারকানং চতুন্নং পুরিসানং ৰল্লিগহণং ৰিয আদিতো ৰা মজ্ঝতো ৰা পট্ঠায যাৰ পরিযোসানং, তথা পরিযোসানতো ৰা মজ্ঝতো ৰা পট্ঠায যাৰ আদীতি চতুব্বিধা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা.
যথা হি ৰল্লিহারকেসু চতূসু পুরিসেসু একো ৰল্লিযা মূলমেৰ পঠমং পস্সতি, সো তং মূলে ছেত্ৰা সব্বং আকড্ঢিত্ৰা আদায কম্মে উপনেতি, এৰং ভগৰা ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা…পে… জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি (ম. নি. ১.৪০২; সং. নি. ২.২) আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানাপি পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেতি.
যথা পন তেসু পুরিসেসু একো ৰল্লিযা মজ্ঝং পঠমং পস্সতি, সো মজ্ঝে ছিন্দিত্ৰা উপরিভাগঞ্ঞেৰ আকড্ঢিত্ৰা আদায কম্মে উপনেতি, এৰং ভগৰা ‘‘তস্স তং ৰেদনং অভিনন্দতো অভিৰদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী. যা ৰেদনাসু নন্দী, তদুপাদানং. তস্সুপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৯; সং. নি. ৩.৫) মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানাপি দেসেতি.
যথা চ তেসু পুরিসেসু একো ৰল্লিযা অগ্গং পঠমং পস্সতি, সো অগ্গে গহেত্ৰা অগ্গানুসারেন যাৰ মূলা সব্বং আদায কম্মে উপনেতি, এৰং ভগৰা ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, জাতিপচ্চযা নু খো, ভিক্খৰে, জরামরণং নো ৰা কথং ৰো এত্থ হোতীতি? জাতিপচ্চযা, ভন্তে, জরামরণং. এৰং নো এত্থ হোতি জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি. ভৰপচ্চযা জাতি…পে… অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, অৰিজ্জাপচ্চযা নু খো, ভিক্খৰে, সঙ্খারা নো ৰা কথং ৰো এত্থ হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৩) পরিযোসানতো পট্ঠায যাৰ আদিতোপি পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেতি.
যথা পনেতেসু পুরিসেসু একো ৰল্লিযা মজ্ঝমেৰ পঠমং পস্সতি, সো মজ্ঝে ছিন্দিত্ৰা হেট্ঠা ওতরন্তো যাৰ মূলা আদায কম্মে উপনেতি, এৰং ভগৰা ‘‘ইমে চ, ভিক্খৰে, চত্তারো আহারা কিন্নিদানা, কিংসমুদযা, কিংজাতিকা, কিংপভৰা? ইমে চত্তারো আহারা তণ্হানিদানা, তণ্হাসমুদযা, তণ্হাজাতিকা, তণ্হাপভৰা. তণ্হা কিন্নিদানা… ৰেদনা… ফস্সো… সল়াযতনং… নামরূপং… ৰিঞ্ঞাণং… সঙ্খারা কিন্নিদানা…পে… সঙ্খারা অৰিজ্জানিদানা…পে… অৰিজ্জাপভৰা’’তি (সং. নি. ২.১১) মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ আদিতো দেসেতি.
৫৮৩. কস্মা পনেৰং দেসেতীতি? পটিচ্চসমুপ্পাদস্স সমন্তভদ্দকত্তা সযঞ্চ দেসনাৰিলাসপ্পত্তত্তা. সমন্তভদ্দকো হি পটিচ্চসমুপ্পাদো, ততো ততো ঞাযপটিৰেধায সংৰত্ততিযেৰ. দেসনাৰিলাসপ্পত্তো চ ভগৰা চতুৰেসারজ্জপটিসম্ভিদাযোগেন চতুব্বিধগম্ভীরভাৰপ্পত্তিযা চ. সো দেসনাৰিলাসপ্পত্তত্তা নানানযেহেৰ ধম্মং দেসেতি.
ৰিসেসতো পনস্স যা আদিতো পট্ঠায অনুলোমদেসনা, সা পৰত্তিকারণৰিভাগসংমূল়্হং ৰেনেয্যজনং সমনুপস্সতো যথাসকেহি কারণেহি পৰত্তিসন্দস্সনত্থং উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থঞ্চ পৰত্তাতি ৰিঞ্ঞাতব্বা. যা পরিযোসানতো পট্ঠায পটিলোমদেসনা, সা ‘‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৰতি চ উপপজ্জতি চা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৫৭; সং. নি. ২.৪) নযেন কিচ্ছাপন্নং লোকং অনুৰিলোকযতো পুব্বভাগপটিৰেধানুসারেন তস্স তস্স জরামরণাদিকস্স দুক্খস্স অত্তনা অধিগতকারণসন্দস্সনত্থং. যা মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ আদি পৰত্তা, সা আহারনিদানৰৰত্থাপনানুসারেন যাৰ অতীতং অদ্ধানং অতিহরিত্ৰা পুন অতীতদ্ধতো পভুতি হেতুফলপটিপাটিসন্দস্সনত্থং. যা পন মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানং পৰত্তা, সা পচ্চুপ্পন্নে অদ্ধানে অনাগতদ্ধহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি অনাগতদ্ধসন্দস্সনত্থং. তাসু যা পৰত্তিকারণসম্মূল়্হস্স ৰেনেয্যজনস্স যথাসকেহি কারণেহি পৰত্তিসন্দস্সনত্থং উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থঞ্চ আদিতো পট্ঠায অনুলোমদেসনা ৰুত্তা, সা ইধ নিক্খিত্তাতি ৰেদিতব্বা.
৫৮৪. কস্মা পনেত্থ অৰিজ্জা আদিতো ৰুত্তা, কিং পকতিৰাদীনং পকতি ৰিয অৰিজ্জাপি অকারণং মূলকারণং লোকস্সাতি? ন অকারণং. ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) হি অৰিজ্জায কারণং ৰুত্তং. অত্থি পন পরিযাযো যেন মূলকারণং সিযা, কো পন সোতি? ৰট্টকথায সীসভাৰো.
ভগৰা হি ৰট্টকথং কথেন্তো দ্ৰে ধম্মে সীসং কত্ৰা কথেতি, অৰিজ্জং ৰা. যথাহ – ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায ‘ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’তি, এৰঞ্চেতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি, অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ইদপ্পচ্চযা অৰিজ্জা’’তি (অ. নি. ১০.৬১). ভৰতণ্হং ৰা. যথাহ – ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৰতণ্হায ‘ইতো পুব্বে ভৰতণ্হা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’তি, এৰঞ্চেতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি, অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ইদপ্পচ্চযা ভৰতণ্হা’’তি (অ. নি. ১০.৬২).
৫৮৫. কস্মা পন ভগৰা ৰট্টকথং কথেন্তো ইমে দ্ৰে ধম্মে সীসং কত্ৰা কথেতীতি? সুগতিদুগ্গতিগামিনো কম্মস্স ৰিসেসহেতুভূতত্তা. দুগ্গতিগামিনো হি কম্মস্স ৰিসেসহেতু অৰিজ্জা. কস্মা? যস্মা অৰিজ্জাভিভূতো পুথুজ্জনো অগ্গিসন্তাপলগুল়াভিঘাতপরিস্সমাভিভূতা ৰজ্ঝগাৰী তায পরিস্সমাতুরতায নিরস্সাদম্পি অত্তনো অনত্থাৰহম্পি চ উণ্হোদকপানং ৰিয কিলেসসন্তাপতো নিরস্সাদম্পি দুগ্গতিনিপাতনতো চ অত্তনো অনত্থাৰহম্পি পাণাতিপাতাদিং অনেকপ্পকারং দুগ্গতিগামিকম্মং আরভতি. সুগতিগামিনো পন কম্মস্স ৰিসেসহেতু ভৰতণ্হা. কস্মা? যস্মা ভৰতণ্হাভিভূতো পুথুজ্জনো সা ৰুত্তপ্পকারা গাৰী সীতূদকতণ্হায সঅস্সাদং অত্তনো পরিস্সমৰিনোদনঞ্চ সীতূদকপানং ৰিয কিলেসসন্তাপৰিরহতো সঅস্সাদং সুগতিসম্পাপনেন অত্তনো দুগ্গতিদুক্খপরিস্সমৰিনোদনঞ্চ পাণাতিপাতা ৰেরমণিআদিং অনেকপ্পকারং সুগতিগামিকম্মং আরভতি.
৫৮৬. এতেসু পন ৰট্টকথায সীসভূতেসু ধম্মেসু কত্থচি ভগৰা একধম্মমূলিকং দেসনং দেসেতি. সেয্যথিদং, ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জূপনিসা সঙ্খারা, সঙ্খারূপনিসং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.২৩). তথা ‘‘উপাদানিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.৫২). কত্থচি উভযমূলিকম্পি. সেয্যথিদং, ‘‘অৰিজ্জানীৰরণস্স, ভিক্খৰে, বালস্স তণ্হায সম্পযুত্তস্স এৰমযং কাযো সমুদাগতো. ইতি অযঞ্চেৰ কাযো বহিদ্ধা চ নামরূপং ইত্থেতং দ্ৰযং. দ্ৰযং পটিচ্চ ফস্সো সল়েৰাযতনানি, যেহি ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৰেদেতী’’তিআদি (সং. নি. ২.১৯). তাসু দেসনাসু ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি অযমিধ অৰিজ্জাৰসেন একধম্মমূলিকা দেসনাতি ৰেদিতব্বা. এৰং তাৰেত্থ দেসনাভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫৮৭. অত্থতোতি অৰিজ্জাদীনং পদানং অত্থতো. সেয্যথিদং, পূরেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চরিতাদি অৰিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তং অৰিন্দিযং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. তব্বিপরীততো কাযসুচরিতাদি ৰিন্দিযং নাম, তং ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. খন্ধানং রাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, ইন্দ্রিযানং অধিপতিযট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং অৰিদিতং করোতীতিপি অৰিজ্জা. দুক্খাদীনং পীল়নাদিৰসেন ৰুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৰিদিতং করোতীতিপি অৰিজ্জা. অন্তৰিরহিতে সংসারে সব্বযোনিগতিভৰৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু সত্তে জৰাপেতীতি অৰিজ্জা. পরমত্থতো অৰিজ্জমানেসু ইত্থিপুরিসাদীসু জৰতি, ৰিজ্জমানেসুপি খন্ধাদীসু ন জৰতীতি অৰিজ্জা. অপিচ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণানং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নানঞ্চ ধম্মানং ছাদনতোপি অৰিজ্জা.
যং পটিচ্চ ফলমেতি, সো পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৰিনা অপচ্চক্খত্ৰাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চাতি অত্থো. অপিচ উপকারকট্ঠো পচ্চযট্ঠো. অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা.
সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা. অপিচ অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারাতি দুৰিধা সঙ্খারা. তত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারা তযো, কাযৰচীচিত্তসঙ্খারা তযোতি ইমে ছ অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা. তে সব্বেপি লোকিযকুসলাকুসলচেতনামত্তমেৰ হোন্তি.
সঙ্খতসঙ্খারো, অভিসঙ্খতসঙ্খারো, অভিসঙ্খরণকসঙ্খারো, পযোগাভিসঙ্খারোতি ইমে পন চত্তারো সঙ্খার-সদ্দেন আগতসঙ্খারা. তত্থ ‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২; সং. নি. ১.১৮৬) ৰুত্তা সব্বেপি সপ্পচ্চযা ধম্মা সঙ্খতসঙ্খারা নাম. কম্মনিব্বত্তা তেভূমকা রূপারূপধম্মা অভিসঙ্খতসঙ্খারাতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তা, তেপি ‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা’’তি (দী. নি. ২.২২১; ২৭২; সং. নি. ১.১৮৬) এত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ৰিসুং পন নেসং আগতট্ঠানং ন পঞ্ঞাযতি. তেভূমিককুসলাকুসলচেতনা পন অভিসঙ্খরণকসঙ্খারোতি ৰুচ্চতি, তস্স ‘‘অৰিজ্জাগতোযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চেৰ সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) আগতট্ঠানং পঞ্ঞাযতি. কাযিকচেতসিকং পন ৰীরিযং পযোগাভিসঙ্খারোতি ৰুচ্চতি, সো ‘‘যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি, তাৰতিকা গন্ত্ৰা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১৫) আগতো.
ন কেৰলঞ্চ এতেযেৰ, অঞ্ঞেপি ‘‘সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপজ্জন্তস্স খো, আৰুসো ৰিসাখ, ভিক্খুনো পঠমং নিরুজ্ঝতি ৰচীসঙ্খারো, ততো কাযসঙ্খারো, ততো চিত্তসঙ্খারো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৪) নযেন সঙ্খার-সদ্দেন আগতা অনেকে সঙ্খারা. তেসু নত্থি সো সঙ্খারো, যো সঙ্খতসঙ্খারেহি সঙ্গহং ন গচ্ছেয্য, ইতো পরং সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তিআদীসু ৰুত্তং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
অৰুত্তে পন ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. নমতীতি নামং. রুপ্পতীতি রূপং. আযে তনোতি আযতঞ্চ নযতীতি আযতনং. ফুসতীতি ফস্সো. ৰেদযতীতি ৰেদনা. পরিতস্সতীতি তণ্হা. উপাদিযতীতি উপাদানং. ভৰতি ভাৰযতি চাতি ভৰো. জননং জাতি. জিরণং জরা. মরন্তি এতেনাতি মরণং. সোচনং সোকো. পরিদেৰনং পরিদেৰো. দুক্খযতীতি দুক্খং. উপ্পাদট্ঠিতিৰসেন ৰা দ্ৰিধা খণতীতিপি দুক্খং. দুম্মনভাৰো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো.
সম্ভৰন্তীতি অভিনিব্বত্তন্তি. ন কেৰলঞ্চ সোকাদীহেৰ, অথ খো সব্বপদেহি সম্ভৰন্তি-সদ্দস্স যোজনা কাতব্বা. ইতরথা হি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি ৰুত্তে কিং করোন্তীতি ন পঞ্ঞাযেয্য, সম্ভৰন্তীতি পন যোজনায সতি অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তীতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰৰত্থানং কতং হোতি. এস নযো সব্বত্থ.
এৰন্তি নিদ্দিট্ঠনযনিদস্সনং. তেন অৰিজ্জাদীহেৰ কারণেহি, ন ইস্সরনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৰুত্তস্স. কেৰলস্সাতি অসম্মিস্সস্স, সকলস্স ৰা. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স, ন সুখসুভাদীনং. সমুদযোতি নিব্বত্তি. হোতীতি সম্ভৰতি. এৰমেত্থ অত্থতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫৮৮. লক্খণাদিতোতি অৰিজ্জাদীনং লক্খণাদিতো. সেয্যথিদং – অঞ্ঞাণলক্খণা অৰিজ্জা, সম্মোহনরসা, ছাদনপচ্চুপট্ঠানা, আসৰপদট্ঠানা. অভিসঙ্খরণলক্খণা সঙ্খারা, আযূহনরসা, চেতনাপচ্চুপট্ঠানা, অৰিজ্জাপদট্ঠানা. ৰিজাননলক্খণং ৰিঞ্ঞাণং, পুব্বঙ্গমরসং, পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং, সঙ্খারপদট্ঠানং, ৰত্থারম্মণপদট্ঠানং ৰা. নমনলক্খণং নামং, সম্পযোগরসং, অৰিনিব্ভোগপচ্চুপট্ঠানং, ৰিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. রুপ্পনলক্খণং রূপং, ৰিকিরণরসং, অব্যাকতপচ্চুপট্ঠানং, ৰিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. আযতনলক্খণং সল়াযতনং, দস্সনাদিরসং, ৰত্থুদ্ৰারভাৰপচ্চুপট্ঠানং, নামরূপপদট্ঠানং. ফুসনলক্খণো ফস্সো, সঙ্ঘট্টনরসো, সঙ্গতিপচ্চুপট্ঠানো, সল়াযতনপদট্ঠানো. অনুভৰনলক্খণা ৰেদনা, ৰিসযরসসম্ভোগরসা, সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা, ফস্সপদট্ঠানা. হেতুলক্খণা তণ্হা, অভিনন্দনরসা, অতিত্তভাৰপচ্চুপট্ঠানা, ৰেদনাপদট্ঠানা. গহণলক্খণং উপাদানং, অমুঞ্চনরসং, তণ্হাদল়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানং, তণ্হাপদট্ঠানং. কম্মকম্মফললক্খণো ভৰো, ভাৰনভৰনরসো, কুসলাকুসলাব্যাকতপচ্চুপট্ঠানো, উপাদানপদট্ঠানো. জাতিআদীনং লক্খণাদীনি সচ্চনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. এৰমেত্থ লক্খণাদিতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫৮৯. একৰিধাদিতোতি এত্থ অৰিজ্জা অঞ্ঞাণাদস্সনমোহাদিভাৰতো একৰিধা. অপ্পটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তিতো দুৰিধা. তথা সসঙ্খারাসঙ্খারতো. ৰেদনত্তযসম্পযোগতো তিৰিধা. চতুসচ্চপটিৰেধতো চতুব্বিধা. গতিপঞ্চকাদীনৰচ্ছাদনতো পঞ্চৰিধা. দ্ৰারারম্মণতো পন সব্বেসুপি অরূপধম্মেসু ছব্বিধতা ৰেদিতব্বা.
সঙ্খারা সাসৰৰিপাকধম্মধম্মাদিভাৰতো একৰিধা. কুসলাকুসলতো দুৰিধা. তথা পরিত্তমহগ্গতহীনমজ্ঝিমমিচ্ছত্তনিযতানিযততো. তিৰিধা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদিভাৰতো. চতুব্বিধা চতুযোনিসংৰত্তনতো. পঞ্চৰিধা পঞ্চগতিগামিতো.
ৰিঞ্ঞাণং লোকিযৰিপাকাদিভাৰতো একৰিধং. সহেতুকাহেতুকাদিতো দুৰিধং. ভৰত্তযপরিযাপন্নতো, ৰেদনত্তযসম্পযোগতো, অহেতুকদ্ৰিহেতুকতিহেতুকতো চ তিৰিধং. যোনিগতিৰসেন চতুব্বিধং, পঞ্চৰিধঞ্চ.
নামরূপং ৰিঞ্ঞাণসন্নিস্সযতো কম্মপচ্চযতো চ একৰিধং. সারম্মণনারম্মণতো দুৰিধং. অতীতাদিতো তিৰিধং. যোনিগতিৰসেন চতুব্বিধং, পঞ্চৰিধঞ্চ.
সল়াযতনং সঞ্জাতিসমোসরণট্ঠানতো একৰিধং. ভূতপ্পসাদৰিঞ্ঞাণাদিতো দুৰিধং. সম্পত্তাসম্পত্তনোভযগোচরতো তিৰিধং. যোনিগতিপরিযাপন্নতো চতুব্বিধং পঞ্চৰিধঞ্চাতি ইমিনা নযেন ফস্সাদীনম্পি একৰিধাদিভাৰো ৰেদিতব্বোতি এৰমেত্থ একৰিধাদিতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫৯০. অঙ্গানঞ্চ ৰৰত্থানাতি সোকাদযো চেত্থ ভৰচক্কস্স অৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৰুত্তা. জরামরণব্ভাহতস্স হি বালস্স তে সম্ভৰন্তি. যথাহ – ‘‘অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো সারীরিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহমাপজ্জতী’’তি (সং. নি. ৪.২৫২). যাৰ চ তেসং পৰত্তি, তাৰ অৰিজ্জাযাতি পুনপি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি সম্বন্ধমেৰ হোতি ভৰচক্কং. তস্মা তেসং জরামরণেনেৰ একসঙ্খেপং কত্ৰা দ্ৰাদসেৰ পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানীতি ৰেদিতব্বানি. এৰমেত্থ অঙ্গানং ৰৰত্থানতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
অযং তাৰেত্থ সঙ্খেপকথা.
অৰিজ্জাপচ্চযাসঙ্খারপদকথা
৫৬১. অযং পন ৰিত্থারনযো – অৰিজ্জাতি সুত্তন্তপরিযাযেন দুক্খাদীসু চতূসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং, অভিধম্মপরিযাযেন পুব্বন্তাদীহি সদ্ধিং অট্ঠসু. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘তত্থ কতমা অৰিজ্জা, দুক্খে অঞ্ঞাণং…পে… দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপরন্তে, পুব্বন্তাপরন্তে, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণ’’ন্তি (ধ. স. ১১০৬). তত্থ কিঞ্চাপি ঠপেত্ৰা লোকুত্তরং সচ্চদ্ৰযং সেসট্ঠানেসু আরম্মণৰসেন অৰিজ্জা উপ্পজ্জতি, এৰং সন্তেপি পটিচ্ছাদনৰসেনেৰ ইধ অধিপ্পেতা. সা হি উপ্পন্না দুক্খসচ্চং পটিচ্ছাদেত্ৰা তিট্ঠতি, যাথাৰসরসলক্খণং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতি, তথা সমুদযং, নিরোধং, মগ্গং, পুব্বন্তসঙ্খাতং অতীতং খন্ধপঞ্চকং, অপরন্তসঙ্খাতং অনাগতং খন্ধপঞ্চকং, পুব্বন্তাপরন্তসঙ্খাতং তদুভযং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মসঙ্খাতং ইদপ্পচ্চযতঞ্চেৰ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মে চ পটিচ্ছাদেত্ৰা তিট্ঠতি. ‘‘অযং অৰিজ্জা, ইমে সঙ্খারা’’তি এৰং যাথাৰসরসলক্খণমেত্থ পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতি. তস্মা দুক্খে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতি.
৫৯২. সঙ্খারাতি পুঞ্ঞাদযো তযো কাযসঙ্খারাদযো তযোতি এৰং পুব্বে সঙ্খেপতো ৰুত্তা ছ, ৰিত্থারতো পনেত্থ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো দানসীলাদিৰসেন পৰত্তা অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা চেৰ ভাৰনাৰসেন পৰত্তা পঞ্চ রূপাৰচরকুসলচেতনা চাতি তেরস চেতনা হোন্তি. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো পাণাতিপাতাদিৰসেন পৰত্তা দ্ৰাদস অকুসলচেতনা. আনেঞ্জাভিসঙ্খারো ভাৰনাৰসেনেৰ পৰত্তা চতস্সো অরূপাৰচরকুসলচেতনা চাতি তযোপি সঙ্খারা একূনতিংস চেতনা হোন্তি.
ইতরেসু পন তীসু কাযসঞ্চেতনা কাযসঙ্খারো, ৰচীসঞ্চেতনা ৰচীসঙ্খারো, মনোসঞ্চেতনা চিত্তসঙ্খারো. অযং তিকো কম্মাযূহনক্খণে পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং দ্ৰারতো পৰত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তো. কাযৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৰা হি কাযদ্ৰারতো পৰত্তা অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা, দ্ৰাদস অকুসলচেতনাতি সমৰীসতি চেতনা কাযসঙ্খারো নাম. তা এৰ ৰচীৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৰা ৰচীদ্ৰারতো পৰত্তা ৰচীসঙ্খারো নাম. অভিঞ্ঞাচেতনা পনেত্থ পরতো ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতীতি ন গহিতা. যথা চ অভিঞ্ঞাচেতনা, এৰং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতি. তস্মা সাপি ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৰে অপনেতব্বা, অৰিজ্জাপচ্চযা পন সব্বাপেতা হোন্তি. উভোপি ৰিঞ্ঞত্তিযো অসমুট্ঠাপেত্ৰা মনোদ্ৰারে উপ্পন্না পন সব্বাপি একূনতিংসতি চেতনা চিত্তসঙ্খারোতি. ইতি অযং তিকো পুরিমত্তিকমেৰ পৰিসতীতি অত্থতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনংযেৰ ৰসেন অৰিজ্জায পচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো.
৫৯৩. তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ইমে সঙ্খারা অৰিজ্জা পচ্চযা হোন্তী’’তি? অৰিজ্জাভাৰে ভাৰতো. যস্স হি দুক্খাদীসু অৰিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি, সো দুক্খে তাৰ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসারদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৰা তস্সেৰ হেতুভূতে তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি. সমুদযে অঞ্ঞাণেন দুক্খহেতুভূতেপি তণ্হাপরিক্খারে সঙ্খারে সুখহেতুতো মঞ্ঞমানো আরভতি. নিরোধে পন মগ্গে চ অঞ্ঞাণেন দুক্খস্স অনিরোধভূতেপি গতিৰিসেসে দুক্খনিরোধসঞ্ঞী হুত্ৰা নিরোধস্স চ অমগ্গভূতেসুপি যঞ্ঞামরতপাদীসু নিরোধমগ্গসঞ্ঞী হুত্ৰা দুক্খনিরোধং পত্থযমানো যঞ্ঞামরতপাদিমুখেন তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি.
অপিচ সো তায চতূসু সচ্চেসু অপ্পহীনাৰিজ্জতায ৰিসেসতো জাতিজরারোগমরণাদিঅনেকাদীনৰৰোকিণ্ণম্পি পুঞ্ঞফলসঙ্খাতং দুক্খং দুক্খতো অজানন্তো তস্স অধিগমায কাযৰচীচিত্তসঙ্খারভেদং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি দেৰচ্ছরকামকো ৰিয মরুপ্পপাতং. সুখসম্মতস্সাপি চ তস্স পুঞ্ঞফলস্স অন্তে মহাপরিল়াহজনিকং ৰিপরিণামদুক্খতং অপ্পস্সাদতঞ্চ অপস্সন্তোপি তপ্পচ্চযং ৰুত্তপ্পকারমেৰ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি সলভো ৰিয দীপসিখাভিনিপাতং, মধুবিন্দুগিদ্ধো ৰিয চ মধুলিত্তসত্থধারালেহনং. কামুপসেৰনাদীসু চ সৰিপাকেসু আদীনৰং অপস্সন্তো সুখসঞ্ঞায চেৰ কিলেসাভিভূততায চ দ্ৰারত্তযপ্পৰত্তম্পি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি, বালো ৰিয গূথকীল়নং, মরিতুকামো ৰিয চ ৰিসখাদনং. আরুপ্পৰিপাকেসু চাপি সঙ্খারৰিপরিণামদুক্খতং অনৰবুজ্ঝমানো সস্সতাদিৰিপল্লাসেন চিত্তসঙ্খারভূতং আনেঞ্জাভিসঙ্খারং আরভতি, দিসামূল়্হো ৰিয পিসাচনগরাভিমুখমগ্গগমনং.
এৰং যস্মা অৰিজ্জাভাৰতোৰ সঙ্খারভাৰো, ন অভাৰতো. তস্মা জানিতব্বমেতং ‘‘ইমে সঙ্খারা অৰিজ্জাপচ্চযা হোন্তী’’তি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘অৰিদ্ৰা, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতি, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতি, আনেঞ্জাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতি. যতো চ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অৰিজ্জা পহীনা, ৰিজ্জা উপ্পন্না; সো অৰিজ্জাৰিরাগা ৰিজ্জুপ্পাদা নেৰ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতী’’তি.
পট্ঠানপচ্চযকথা
৫৯৪. এত্থাহ – গণ্হাম তাৰ এতং অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযোতি, ইদং পন ৰত্তব্বং কতমেসং সঙ্খারানং কথং পচ্চযো হোতীতি? তত্রিদং ৰুচ্চতি, ভগৰতা হি ‘‘হেতুপচ্চযো, আরম্মণপচ্চযো, অধিপতিপচ্চযো, অনন্তরপচ্চযো, সমনন্তরপচ্চযো, সহজাতপচ্চযো, অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো, নিস্সযপচ্চযো, উপনিস্সযপচ্চযো, পুরেজাতপচ্চযো, পচ্ছাজাতপচ্চযো, আসেৰনপচ্চযো, কম্মপচ্চযো, ৰিপাকপচ্চযো, আহারপচ্চযো, ইন্দ্রিযপচ্চযো, ঝানপচ্চযো, মগ্গপচ্চযো, সম্পযুত্তপচ্চযো, ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো, অত্থিপচ্চযো, নত্থিপচ্চযো, ৰিগতপচ্চযো, অৰিগতপচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.পচ্চযুদ্দেস) চতুৰীসতি পচ্চযা ৰুত্তা.
তত্থ হেতু চ সো পচ্চযো চাতি হেতুপচ্চযো, হেতু হুত্ৰা পচ্চযো, হেতুভাৰেন পচ্চযোতি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণপচ্চযাদীসুপি এসেৰ নযো.
৫৯৫. তত্থ হেতূতি ৰচনাৰযৰকারণমূলানমেতং অধিৰচনং. ‘‘পটিঞ্ঞা, হেতূ’’তিআদীসু হি লোকে ৰচনাৰযৰো হেতূতি ৰুচ্চতি. সাসনে পন ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৰা’’তিআদীসু (মহাৰ. ৬০) কারণং. ‘‘তযো কুসলহেতূ, তযো অকুসলহেতূ’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৫৯) মূলং হেতূতি ৰুচ্চতি, তং ইধ অধিপ্পেতং. পচ্চযোতি এত্থ পন অযং ৰচনত্থো, পটিচ্চ এতস্মা এতীতি পচ্চযো. অপচ্চক্খায নং ৰত্ততীতি অত্থো. যো হি ধম্মো যং ধম্মং অপচ্চক্খায তিট্ঠতি ৰা উপ্পজ্জতি ৰা, সো তস্স পচ্চযোতি ৰুত্তং হোতি. লক্খণতো পন উপকারকলক্খণো পচ্চযো. যো হি ধম্মো যস্স ধম্মস্স ঠিতিযা ৰা উপ্পত্তিযা ৰা উপকারকো হোতি, সো তস্স পচ্চযোতি ৰুচ্চতি. পচ্চযো, হেতু, কারণং, নিদানং, সম্ভৰো, পভৰোতিআদি অত্থতো একং, ব্যঞ্জনতো নানং. ইতি মূলট্ঠেন হেতু, উপকারকট্ঠেন পচ্চযোতি সঙ্খেপতো মূলট্ঠেন উপকারকো ধম্মো হেতুপচ্চযো.
সো সালিআদীনং সালিবীজাদীনি ৰিয, মণিপভাদীনং ৰিয চ মণিৰণ্ণাদযো কুসলাদীনং কুসলাদিভাৰসাধকোতি আচরিযানং অধিপ্পাযো. এৰং সন্তে পন তংসমুট্ঠানরূপেসু হেতুপচ্চযতা ন সম্পজ্জতি. ন হি সো তেসং কুসলাদিভাৰং সাধেতি, ন চ পচ্চযো ন হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১). অহেতুকচিত্তানঞ্চ ৰিনা এতেন অব্যাকতভাৰো সিদ্ধো, সহেতুকানম্পি চ যোনিসোমনসিকারাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৰো, ন সম্পযুত্তহেতুপটিবদ্ধো. যদি চ সম্পযুত্তহেতূসু সভাৰতোৰ কুসলাদিভাৰো সিযা, সম্পযুত্তেসু হেতুপটিবদ্ধো অলোভো কুসলো ৰা সিযা অব্যাকতো ৰা. যস্মা পন উভযথাপি হোতি, তস্মা যথা সম্পযুত্তেসু, এৰং হেতূসুপি কুসলাদিতা পরিযেসিতব্বা.
কুসলাদিভাৰসাধনৰসেন পন হেতূনং মূলট্ঠং অগহেত্ৰা সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনৰসেন গয্হমানে ন কিঞ্চি ৰিরুজ্ঝতি. লদ্ধহেতুপচ্চযা হি ধম্মা ৰিরূল়্হমূলা ৰিয পাদপা থিরা হোন্তি সুপ্পতিট্ঠিতা, অহেতুকা তিলবীজকাদিসেৰালা ৰিয ন সুপ্পতিট্ঠিতা. ইতি মূলট্ঠেন উপকারকোতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনেন উপকারকো ধম্মো হেতুপচ্চযোতি ৰেদিতব্বো.
৫৯৬. ততো পরেসু আরম্মণভাৰেন উপকারকো ধম্মো আরম্মণপচ্চযো. সো ‘‘রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.২) আরভিত্ৰাপি ‘‘যং যং ধম্মং আরব্ভ যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.২) ওসাপিতত্তা ন কোচি ধম্মো ন হোতি. যথা হি দুব্বলো পুরিসো দণ্ডং ৰা রজ্জুং ৰা আলম্বিত্ৰাৰ উট্ঠহতি চেৰ তিট্ঠতি চ, এৰং চিত্তচেতসিকা ধম্মা রূপাদিআরম্মণং আরব্ভেৰ উপ্পজ্জন্তি চেৰ তিট্ঠন্তি চ. তস্মা সব্বেপি চিত্তচেতসিকানং আরম্মণভূতা ধম্মা আরম্মণপচ্চযোতি ৰেদিতব্বা.
৫৯৭. জেট্ঠকট্ঠেন উপকারকো ধম্মো অধিপতিপচ্চযো, সো সহজাতারম্মণৰসেন দুৰিধো. তত্থ ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৰচনতো (পট্ঠা. ১.৩.৩) ছন্দৰীরিযচিত্তৰীমংসাসঙ্খাতা চত্তারো ধম্মা অধিপতিপচ্চযোতি ৰেদিতব্বা, নো চ খো একতো. যদা হি ছন্দং ধুরং ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৰা চিত্তং পৰত্ততি, তদা ছন্দোৰ অধিপতি, ন ইতরে. এস নযো সেসেসুপি.
যং পন ধম্মং গরুং কত্ৰা অরূপধম্মা পৰত্তন্তি, সো নেসং আরম্মণাধিপতি. তেন ৰুত্তং ‘‘যং যং ধম্মং গরুং কত্ৰা যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৩).
৫৯৮. অনন্তরভাৰেন উপকারকো ধম্মো অনন্তরপচ্চযো. সমনন্তরভাৰেন উপকারকো ধম্মো সমনন্তরপচ্চযো. ইদঞ্চ পচ্চযদ্ৰযং বহুধা পপঞ্চযন্তি. অযং পনেত্থ সারো, যো হি এস চক্খুৰিঞ্ঞাণানন্তরা মনোধাতু, মনোধাতুঅনন্তরা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতিআদি চিত্তনিযমো, সো যস্মা পুরিমপুরিমচিত্তৰসেনেৰ ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথা, তস্মা অত্তনো অত্তনো অনন্তরং অনুরূপস্স চিত্তুপ্পাদস্স উপ্পাদনসমত্থো ধম্মো অনন্তরপচ্চযো. তেনেৰাহ – ‘‘অনন্তরপচ্চযোতি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪). যো অনন্তরপচ্চযো, স্ৰেৰ সমনন্তরপচ্চযো. ব্যঞ্জনমত্তমেৰ হেত্থ নানং, উপচযসন্ততীসু ৰিয অধিৰচননিরুত্তিদুকাদীসু ৰিয চ. অত্থতো পন নানং নত্থি.
যম্পি ‘‘অত্থানন্তরতায অনন্তরপচ্চযো, কালানন্তরতায সমনন্তরপচ্চযো’’তি আচরিযানং মতং, তং ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলং ফলসমাপত্তিযা সমনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদীহি (পট্ঠা. ১.১.৪১৮) ৰিরুজ্ঝতি. যম্পি তত্থ ৰদন্তি ‘‘ধম্মানং সমুট্ঠাপনসমত্থতা ন পরিহাযতি, ভাৰনাবলেন পন ৰারিতত্তা ধম্মা সমনন্তরা নুপ্পজ্জন্তী’’তি, তম্পি কালানন্তরতায অভাৰমেৰ সাধেতি. ভাৰনাবলেন হি তত্থ কালানন্তরতা নত্থীতি, মযম্পি এতদেৰ ৰদাম. যস্মা চ কালানন্তরতা নত্থি, তস্মা সমনন্তরপচ্চযতা ন যুজ্জতি. কালানন্তরতায হি তেসং সমনন্তরপচ্চযো হোতীতি লদ্ধি. তস্মা অভিনিৰেসং অকত্ৰা ব্যঞ্জনমত্ততোৰেত্থ নানাকরণং পচ্চেতব্বং, ন অত্থতো. কথং? নত্থি এতেসং অন্তরন্তি হি অনন্তরা. সণ্ঠানাভাৰতো সুট্ঠু অনন্তরাতি সমনন্তরা.
৫৯৯. উপ্পজ্জমানোৰ সহ উপ্পাদনভাৰেন উপকারকো ধম্মো সহজাতপচ্চযো পকাসস্স পদীপো ৰিয. সো অরূপক্খন্ধাদিৰসেন ছব্বিধো হোতি. যথাহ – ‘‘চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. চত্তারো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং, ওক্কন্তিক্খণে নামরূপং অঞ্ঞমঞ্ঞং, চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং, মহাভূতা উপাদারূপানং, রূপিনো ধম্মা অরূপীনং ধম্মানং কিঞ্চিকালে সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, কিঞ্চিকালে ন সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৬). ইদং হদযৰত্থুমেৰ সন্ধায ৰুত্তং.
৬০০. অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদনুপত্থম্ভনভাৰেন উপকারকো ধম্মো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভকং তিদণ্ডকং ৰিয. সো অরূপক্খন্ধাদিৰসেন তিৰিধো হোতি. যথাহ – ‘‘চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. চত্তারো মহাভূতা ওক্কন্তিক্খণে নামরূপং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৭).
৬০১. অধিট্ঠানাকারেন নিস্সযাকারেন চ উপকারকো ধম্মো নিস্সযপচ্চযো তরুচিত্তকম্মাদীনং পথৰীপটাদযো ৰিয. সো ‘‘চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰং সহজাতে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ছট্ঠো পনেত্থ কোট্ঠাসো ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… সোত… ঘান… জিৰ্হা… কাযাযতনং কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. যং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ ৰত্তন্তি, তং রূপং মনোধাতুযা চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮) এৰং ৰিভত্তো.
৬০২. উপনিস্সযপচ্চযোতি এত্থ পন অযং তাৰ ৰচনত্থো, তদধীনৰুত্তিতায অত্তনো ফলেন নিস্সিতো ন পটিক্খিত্তোতি নিস্সযো. যথা পন ভুসো আযাসো উপাযাসো, এৰং ভুসো নিস্সযো উপনিস্সযো, বলৰকারণস্সেতং অধিৰচনং. তস্মা বলৰকারণভাৰেন উপকারকো ধম্মো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৰেদিতব্বো.
সো আরম্মণূপনিস্সযো অনন্তরূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোতি তিৰিধো হোতি. তত্থ ‘‘দানং দত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা তং গরুংকত্ৰা পচ্চৰেক্খতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি গরুংকত্ৰা পচ্চৰেক্খতি, ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা ঝানং গরুংকত্ৰা পচ্চৰেক্খতি, সেক্খা গোত্রভুং গরুংকত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তি, ৰোদানং গরুংকত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তি. সেক্খা মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰা মগ্গং গরুংকত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) এৰমাদিনা নযেন আরম্মণূপনিস্সযো তাৰ আরম্মণাধিপতিনা সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৰাৰ ৰিভত্তো. তত্থ যং আরম্মণং গরুংকত্ৰা চিত্তচেতসিকা উপ্পজ্জন্তি, তং নিযমতো তেসু আরম্মণেসু বলৰারম্মণং হোতি. ইতি গরুকত্তব্বমত্তট্ঠেন আরম্মণাধিপতি, বলৰকারণট্ঠেন আরম্মণূপনিস্সযোতি এৰমেতেসং নানত্তং ৰেদিতব্বং.
অনন্তরূপনিস্সযোপি ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং খন্ধানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৯) নযেন অনন্তরপচ্চযেন সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৰাৰ ৰিভত্তো. মাতিকানিক্খেপে পন নেসং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪) নযেন অনন্তরস্স, ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৯) নযেন উপনিস্সযস্স আগতত্তা নিক্খেপে ৰিসেসো অত্থি. সোপি অত্থতো একীভাৰমেৰ গচ্ছতি. এৰং সন্তেপি অত্তনো অত্তনো অনন্তরা অনুরূপস্স চিত্তুপ্পাদস্স পৰত্তনসমত্থতায অনন্তরতা, পুরিমচিত্তস্স পচ্ছিমচিত্তুপ্পাদনে বলৰতায অনন্তরূপনিস্সযতা ৰেদিতব্বা. যথা হি হেতুপচ্চযাদীসু কিঞ্চি ধম্মং ৰিনাপি চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন এৰং অনন্তরচিত্তং ৰিনা চিত্তস্স উপ্পত্তি নাম অত্থি. তস্মা বলৰপচ্চযো হোতি. ইতি অত্তনো অত্তনো অনন্তরা অনুরূপচিত্তুপ্পাদনৰসেন অনন্তরপচ্চযো, বলৰকারণৰসেন অনন্তরূপনিস্সযোতি এৰমেতেসং নানত্তং ৰেদিতব্বং.
পকতূপনিস্সযো পন পকতো উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. পকতো নাম অত্তনো সন্তানে নিপ্ফাদিতো ৰা সদ্ধাসীলাদি উপসেৰিতো ৰা উতুভোজনাদি. পকতিযা এৰ ৰা উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো, আরম্মণানন্তরেহি অসম্মিস্সোতি অত্থো. তস্স পকতূপনিস্সযো ‘‘সদ্ধং উপনিস্সায দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং করোতি, ঝানং উপ্পাদেতি, ৰিপস্সনং উপ্পাদেতি, মগ্গং উপ্পাদেতি, অভিঞ্ঞং উপ্পাদেতি, সমাপত্তিং উপ্পাদেতি. সীলং, সুতং, চাগং, পঞ্ঞং উপনিস্সায দানং দেতি…পে… সমাপত্তিং উপ্পাদেতি. সদ্ধা, সীলং, সুতং, চাগো, পঞ্ঞা সদ্ধায, সীলস্স, সুতস্স, চাগস্স, পঞ্ঞায, উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) নযেন অনেকপ্পকারতো পভেদো ৰেদিতব্বো. ইতি ইমে সদ্ধাদযো পকতা চেৰ বলৰকারণট্ঠেন উপনিস্সযা চাতি পকতূপনিস্সযোতি.
৬০৩. পঠমতরং উপ্পজ্জিত্ৰা ৰত্তমানভাৰেন উপকারকো ধম্মো পুরেজাতপচ্চযো. সো পঞ্চদ্ৰারে ৰত্থারম্মণহদযৰত্থুৰসেন একাদসৰিধো হোতি. যথাহ – ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. সোত…পে… ঘান, জিৰ্হা, কাযাযতনং, রূপ, সদ্দ, গন্ধ, রস, ফোট্ঠব্বাযতনং কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. রূপ, সদ্দ, গন্ধ, রস, ফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা. যং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ ৰত্তন্তি, তং রূপং মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং কিঞ্চিকালে পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. কিঞ্চিকালে ন পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১০).
৬০৪. পুরেজাতানং রূপধম্মানং উপত্থম্ভকত্তেন উপকারকো অরূপধম্মো পচ্ছাজাতপচ্চযো গিজ্ঝপোতকসরীরানং আহারাসাচেতনা ৰিয. তেন ৰুত্তং ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১).
৬০৫. আসেৰনট্ঠেন অনন্তরানং পগুণবলৰভাৰায উপকারকো ধম্মো আসেৰনপচ্চযো গন্থাদীসু পুরিমপুরিমাভিযোগো ৰিয. সো কুসলাকুসলকিরিযজৰনৰসেন তিৰিধো হোতি. যথাহ – ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো. পুরিমা পুরিমা অকুসলা…পে… কিরিযাব্যাকতা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কিরিযাব্যাকতানং ধম্মানং আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১২).
৬০৬. চিত্তপযোগসঙ্খাতেন কিরিযভাৰেন উপকারকো ধম্মো কম্মপচ্চযো. সো নানক্খণিকায চেৰ কুসলাকুসলচেতনায সহজাতায চ সব্বাযপি চেতনায ৰসেন দুৰিধো হোতি. যথাহ – ‘‘কুসলাকুসলং কম্মং ৰিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো. চেতনা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৩).
৬০৭. নিরুস্সাহসন্তভাৰেন নিরুস্সাহসন্তভাৰায উপকারকো ৰিপাকধম্মো ৰিপাকপচ্চযো. সো পৰত্তে তংসমুট্ঠানানং, পটিসন্ধিযং কটত্তা চ রূপানং, সব্বত্থ চ সম্পযুত্তধম্মানং পচ্চযো হোতি. যথাহ –‘‘ৰিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং ৰিপাকপচ্চযেন পচ্চযো…পে… পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং. তযো খন্ধা একস্স খন্ধস্স. দ্ৰে খন্ধা দ্ৰিন্নং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং ৰিপাকপচ্চযেন পচ্চযো. খন্ধা ৰত্থুস্স ৰিপাকপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.
৬০৮. রূপারূপানং উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকারকা চত্তারো আহারা আহারপচ্চযো. যথাহ –‘‘কবল়ীকারো আহারো ইমস্স কাযস্স আহারপচ্চযেন পচ্চযো. অরূপিনো আহারা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং আহারপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৫). পঞ্হাৰারে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা আহারা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং আহারপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি (পট্ঠা. ১.১.৪২৯) ৰুত্তং.
৬০৯. অধিপতিযট্ঠেন উপকারকা ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযৰজ্জা ৰীসতিন্দ্রিযা ইন্দ্রিযপচ্চযো. তত্থ চক্খুন্দ্রিযাদযো অরূপধম্মানংযেৰ, সেসা রূপারূপানং পচ্চযা হোন্তি. যথাহ – ‘‘চক্খুন্দ্রিযং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… সোত… ঘান… জিৰ্হা… কাযিন্দ্রিযং কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো. রূপজীৰিতিন্দ্রিযং কটত্তারূপানং ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো. অরূপিনো ইন্দ্রিযা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৬). পঞ্হাৰারে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা ইন্দ্রিযা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি (পট্ঠা. ১.১.৪৩০) ৰুত্তং.
৬১০. উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন উপকারকানি ঠপেত্ৰা দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণে সুখদুক্খৰেদনাদ্ৰযং সব্বানিপি কুসলাদিভেদানি সত্ত ঝানঙ্গানি ঝানপচ্চযো. যথাহ –‘‘ঝানঙ্গানি ঝানসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৭). পঞ্হাৰারে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতানি ঝানঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি (পট্ঠা. ১.১.৪৩১) ৰুত্তং.
৬১১. যতো ততো ৰা নিয্যানট্ঠেন উপকারকানি কুসলাদিভেদানি দ্ৰাদস মগ্গঙ্গানি মগ্গপচ্চযো. যথাহ – ‘‘মগ্গঙ্গানি মগ্গসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৮). পঞ্হাৰারে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতানি মগ্গঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি (পট্ঠা. ১.১.৪৩২) ৰুত্তং. এতে পন দ্ৰেপি ঝানমগ্গপচ্চযা দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণাহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তীতি ৰেদিতব্বা.
৬১২. একৰত্থুকএকারম্মণএকুপ্পাদেকনিরোধসঙ্খাতেন সম্পযুত্তভাৰেন উপকারকা অরূপধম্মা সম্পযুত্তপচ্চযো. যথাহ – ‘‘চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৯).
৬১৩. একৰত্থুকাদিভাৰানুপগমেন উপকারকা রূপিনো ধম্মা অরূপীনং ধম্মানং, অরূপিনোপি রূপীনং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো. সো সহজাতপচ্ছাজাতপুরেজাতৰসেন তিৰিধো হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সহজাতা কুসলা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. পচ্ছাজাতা কুসলা খন্ধা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪৩৪). অব্যাকতপদস্স পন সহজাতৰিভঙ্গে ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা খন্ধা কটত্তারূপানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. খন্ধা ৰত্থুস্স. ৰত্থু খন্ধানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি (পট্ঠা. ১.১.৪৩৪) ৰুত্তং. পুরেজাতং পন চক্খুন্দ্রিযাদিৰত্থুৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. যথাহ – ‘‘পুরেজাতং চক্খাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স…পে… কাযাযতনং কাযৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. ৰত্থু ৰিপাকাব্যাকতানং কিরিযাব্যাকতানং খন্ধানং…পে… ৰত্থু কুসলানং খন্ধানং…পে… ৰত্থু অকুসলানং খন্ধানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪৩৪).
৬১৪. পচ্চুপ্পন্নলক্খণেন অত্থিভাৰেন তাদিসস্সেৰ ধম্মস্স উপত্থম্ভকত্তেন উপকারকো ধম্মো অত্থিপচ্চযো. তস্স অরূপক্খন্ধমহাভূতনামরূপচিত্তচেতসিকমহাভূতআযতনৰত্থুৰসেন সত্তধা মাতিকা নিক্খিত্তা. যথাহ –‘‘চত্তারো খন্ধা অরূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, চত্তারো মহাভূতা, ওক্কন্তিক্খণে নামরূপং অঞ্ঞমঞ্ঞং. চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং. মহাভূতা উপাদারূপানং. চক্খাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযাযতনং…পে… রূপাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. রূপাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং. যং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ ৰত্তন্তি, তং রূপং মনোধাতুযা চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.২১).
পঞ্হাৰারে পন সহজাতং পুরেজাতং পচ্ছাজাতং আহারং ইন্দ্রিযন্তিপি নিক্খিপিত্ৰা সহজাতে তাৰ ‘‘একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪৩৫) নযেন নিদ্দেসো কতো, পুরেজাতে পুরেজাতানং চক্খাদীনং ৰসেন নিদ্দেসো কতো. পচ্ছাজাতে পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতানং চিত্তচেতসিকানং পচ্চযৰসেন নিদ্দেসো কতো. আহারিন্দ্রিযেসু ‘‘কবল়ীকারো আহারো ইমস্স কাযস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. রূপজীৰিতিন্দ্রিযং কটত্তারূপানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪৩৫) এৰং নিদ্দেসো কতোতি.
৬১৫. অত্তনো অনন্তরা উপ্পজ্জমানানং অরূপধম্মানং পৰত্তিওকাসদানেন উপকারকা সমনন্তরনিরুদ্ধা অরূপধম্মা নত্থিপচ্চযো. যথাহ –‘‘সমনন্তরনিরুদ্ধা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পটুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং নত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.
তে এৰ ৰিগতভাৰেন উপকারকত্তা ৰিগতপচ্চযো. যথাহ – ‘‘সমনন্তরৰিগতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পটুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং ৰিগতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.
অত্থি পচ্চযধম্মা এৰ চ অৰিগতভাৰেন উপকারকত্তা অৰিগতপচ্চযোতি ৰেদিতব্বা. দেসনাৰিলাসেন পন তথা ৰিনেতব্বৰেনেয্যৰসেন ৰা অযং দুকো ৰুত্তো, অহেতুকদুকং ৰত্ৰাপি হেতুৰিপ্পযুত্তদুকো ৰিযাতি.
অৰিজ্জাপচ্চযাসঙ্খারপদৰিত্থারকথা
৬১৬. এৰমিমেসু চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু অযং অৰিজ্জা,
পচ্চযো হোতি পুঞ্ঞানং, দুৰিধানেকধা পন;
পরেসং পচ্ছিমানং সা, একধা পচ্চযো মতাতি.
তত্থ পুঞ্ঞানং দুৰিধাতি আরম্মণপচ্চযেন চ উপনিস্সযপচ্চযেন চাতি দ্ৰেধা পচ্চযো হোতি. সা হি অৰিজ্জং খযতো ৰযতো সম্মসনকালে কামাৰচরানং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. অভিঞ্ঞাচিত্তেন সমোহচিত্তং জাননকালে রূপাৰচরানং. অৰিজ্জাসমতিক্কমত্থায পন দানাদীনি চেৰ কামাৰচরপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি পূরেন্তস্স, রূপাৰচরজ্ঝানানি চ উপ্পাদেন্তস্স দ্ৰিন্নম্পি তেসং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. তথা অৰিজ্জাসম্মূল়্হত্তা কামভৰরূপভৰসম্পত্তিযো পত্থেত্ৰা তানেৰ পুঞ্ঞানি করোন্তস্স.
অনেকধা পন পরেসন্তি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারানং অনেকধা পচ্চযো হোতি. কথং? এসা হি অৰিজ্জং আরব্ভ রাগাদীনং উপ্পজ্জনকালে আরম্মণপচ্চযেন, গরুংকত্ৰা অস্সাদনকালে আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযেহি, অৰিজ্জাসম্মূল়্হস্স অনাদীনৰদস্সাৰিনো পাণাতিপাতাদীনি করোন্তস্স উপনিস্সযপচ্চযেন, দুতিযজৰনাদীনং অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযাসেৰননত্থিৰিগতপচ্চযেহি, যংকিঞ্চি অকুসলং করোন্তস্স হেতু সহজাত অঞ্ঞমঞ্ঞ নিস্সয সম্পযুত্ত অত্থি অৰিগতপচ্চযেহীতি অনেকধা পচ্চযো হোতি.
পচ্ছিমানং সা একধা পচ্চযো মতাতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারানং উপনিস্সযপচ্চযেনেৰ একধা পচ্চযো মতা. সো পনস্সা উপনিস্সযভাৰো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বোতি.
৬১৭. এত্থাহ – কিং পনাযমেকাৰ অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো, উদাহু অঞ্ঞেপি পচ্চযা সন্তীতি? কিং পনেত্থ, যদি তাৰ একাৰ, এককারণৰাদো আপজ্জতি. অথঞ্ঞেপি সন্তি, ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি এককারণনিদ্দেসো নুপপজ্জতীতি? ন নুপপজ্জতি. কস্মা? যস্মা –
একং ন একতো ইধ, নানেকমনেকতোপি নো একং;
ফলমত্থি অত্থি পন এক-হেতুফলদীপনে অত্থো.
একতো হি কারণতো ন ইধ কিঞ্চি একং ফলমত্থি, ন অনেকং. নাপি অনেকেহি কারণেহি একং. অনেকেহি পন কারণেহি অনেকমেৰ হোতি. তথা হি অনেকেহি উতুপথৰীবীজসলিলসঙ্খাতেহি কারণেহি অনেকমেৰ রূপগন্ধরসাদিকং অঙ্কুরসঙ্খাতং ফলং উপ্পজ্জমানং দিস্সতি. যং পনেতং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি একেকহেতুফলদীপনং কতং, তত্থ অত্থো অত্থি, পযোজনং ৰিজ্জতি.
ভগৰা হি কত্থচি পধানত্তা, কত্থচি পাকটত্তা, কত্থচি অসাধারণত্তা দেসনাৰিলাসস্স চ ৰেনেয্যানঞ্চ অনুরূপতো একমেৰ হেতুং ৰা ফলং ৰা দীপেতি. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তি হি পধানত্তা একমেৰ হেতুফলমাহ. ফস্সো হি ৰেদনায পধানহেতু যথাফস্সং ৰেদনা ৰৰত্থানতো. ৰেদনা চ ফস্সস্স পধানফলং যথাৰেদনং ফস্সৰৰত্থানতো. ‘‘সেম্হসমুট্ঠানা আবাধা’’তি (অ. নি. ১০.৬০) পাকটত্তা একং হেতুমাহ. পাকটো হি এত্থ সেম্হো, ন কম্মাদযো. ‘‘যে কেচি, ভিক্খৰে, অকুসলা ধম্মা, সব্বে তে অযোনিসোমনসিকারমূলকা’’তি অসাধারণত্তা একং হেতুমাহ. অসাধারণো হি অযোনিসোমনসিকারো অকুসলানং, সাধারণানি ৰত্থারম্মণাদীনীতি. তস্মা অযমিধ অৰিজ্জা ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৰত্থারম্মণসহজাতধম্মাদীসু সঙ্খারকারণেসু ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২) চ ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা আসৰসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৪) চ ৰচনতো অঞ্ঞেসম্পি তণ্হাদীনং সঙ্খারহেতূনং হেতূতি পধানত্তা, ‘‘অৰিদ্ৰা, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতী’’তি পাকটত্তা, অসাধারণত্তা চ সঙ্খারানং হেতুভাৰেন দীপিতাতি ৰেদিতব্বা. এতেনেৰ চ একেকহেতুফলদীপনপরিহারৰচনেন সব্বত্থ একেকহেতুফলদীপনে পযোজনং ৰেদিতব্বন্তি.
৬১৮. এত্থাহ – এৰং সন্তেপি একন্তানিট্ঠফলায সাৰজ্জায অৰিজ্জায কথং পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারপচ্চযত্তং যুজ্জতি? ন হি নিম্ববীজতো উচ্ছু উপ্পজ্জতীতি. কথং ন যুজ্জিস্সতি? লোকস্মিঞ্হি –
ৰিরুদ্ধো চাৰিরুদ্ধো চ, সদিসাসদিসো তথা;
ধম্মানং পচ্চযো সিদ্ধো, ৰিপাকা এৰ তে চ ন.
ধম্মানং হি ঠানসভাৰকিচ্চাদিৰিরুদ্ধো চাৰিরুদ্ধো চ পচ্চযো লোকে সিদ্ধো. পুরিমচিত্তং হি অপরচিত্তস্স ঠানৰিরুদ্ধো পচ্চযো, পুরিমসিপ্পাদিসিক্খা চ পচ্ছা পৰত্তমানানং সিপ্পাদিকিরিযানং. কম্মং রূপস্স সভাৰৰিরুদ্ধো পচ্চযো, খীরাদীনি চ দধিআদীনং. আলোকো চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স কিচ্চৰিরুদ্ধো, গুল়াদযো চ আসৰাদীনং. চক্খুরূপাদযো পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ঠানাৰিরুদ্ধা পচ্চযা. পুরিমজৰনাদযো পচ্ছিমজৰনাদীনং সভাৰাৰিরুদ্ধা কিচ্চাৰিরুদ্ধা চ.
যথা চ ৰিরুদ্ধাৰিরুদ্ধা পচ্চযা সিদ্ধা, এৰং সদিসাসদিসাপি. সদিসমেৰ হি উতুআহারসঙ্খাতং রূপং রূপস্স পচ্চযো, সালিবীজাদীনি চ সালিফলাদীনং. অসদিসম্পি রূপং অরূপস্স, অরূপঞ্চ রূপস্স পচ্চযো হোতি, গোলোমাৰিলোম-ৰিসাণ-দধিতিলপিট্ঠাদীনি চ দুব্বা-সরভূতিণকাদীনং. যেসঞ্চ ধম্মানং তে ৰিরুদ্ধাৰিরুদ্ধসদিসাসদিসপচ্চযা, ন তে ধম্মা তেসং ধম্মানং ৰিপাকা এৰ.
ইতি অযং অৰিজ্জা ৰিপাকৰসেন একন্তানিট্ঠফলা, সভাৰৰসেন চ সাৰজ্জাপি সমানা সব্বেসম্পি এতেসং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং যথানুরূপং ঠানকিচ্চসভাৰৰিরুদ্ধাৰিরুদ্ধপচ্চযৰসেন, সদিসাসদিসপচ্চযৰসেন চ পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বা. সো চস্সা পচ্চযভাৰো ‘‘যস্স হি দুক্খাদীসু অৰিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি, সো দুক্খে তাৰ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসারদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৰা তস্স হেতুভূতে তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতী’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো এৰ.
৬১৯. অপিচ অযং অঞ্ঞোপি পরিযাযো –
চুতূপপাতে সংসারে, সঙ্খারানঞ্চ লক্খণে;
যো পটিচ্চসমুপ্পন্ন-ধম্মেসু চ ৰিমুয্হতি.
অভিসঙ্খরোতি সো এতে, সঙ্খারে তিৰিধে যতো;
অৰিজ্জা পচ্চযো তেসং, তিৰিধানম্পযং ততোতি.
কথং পন যো এতেসু ৰিমুয্হতি, সো তিৰিধেপেতে সঙ্খারে করোতীতি চে. চুতিযা তাৰ ৰিমূল়্হো ‘‘সব্বত্থ খন্ধানং ভেদো মরণ’’ন্তি চুতিং অগণ্হন্তো ‘‘সত্তো মরতি, সত্তস্স দেহন্তরসঙ্কমন’’ন্তিআদীনি ৰিকপ্পেতি.
উপপাতে ৰিমূল়্হো ‘‘সব্বত্থ খন্ধানং পাতুভাৰো জাতী’’তি উপপাতং অগণ্হন্তো ‘‘সত্তো উপপজ্জতি, সত্তস্স নৰসরীরপাতুভাৰো’’তিআদীনি ৰিকপ্পেতি.
সংসারে ৰিমূল়্হো যো এস,
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতী’’তি. –
এৰং ৰণ্ণিতো সংসারো, তং এৰং অগণ্হন্তো ‘‘অযং সত্তো অস্মা লোকা পরং লোকং গচ্ছতি, পরস্মা লোকা ইমং লোকং আগচ্ছতী’’তিআদীনি ৰিকপ্পেতি.
সঙ্খারানং লক্খণে ৰিমূল়্হো সঙ্খারানং সভাৰলক্খণং সামঞ্ঞলক্খণঞ্চ অগণ্হন্তো সঙ্খারে অত্ততো অত্তনিযতো ধুৰতো সুখতো সুভতো ৰিকপ্পেতি.
পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু ৰিমূল়্হো অৰিজ্জাদীহি সঙ্খারাদীনং পৰত্তিং অগণ্হন্তো ‘‘অত্তা জানাতি ৰা ন জানাতি ৰা, সো এৰ করোতি চ কারেতি চ. সো পটিসন্ধিযং উপপজ্জতি, তস্স অণুইস্সরাদযো কললাদিভাৰেন সরীরং সণ্ঠপেন্তো ইন্দ্রিযানি সম্পাদেন্তি. সো ইন্দ্রিযসম্পন্নো ফুসতি, ৰেদিযতি, তণ্হীযতি, উপাদিযতি, ঘটিযতি. সো পুন ভৰন্তরে ভৰতী’’তি ৰা, ‘‘সব্বে সত্তা নিযতিসঙ্গতিভাৰপরিণতা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮) ৰা ৰিকপ্পেতি.