ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধকথা

৪৫১. ইতরেসু পন যংকিঞ্চি ৰেদযিতলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা ৰেদনাক্খন্ধো; যংকিঞ্চি সঞ্জাননলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা সঞ্ঞাক্খন্ধো; যংকিঞ্চি অভিসঙ্খরণলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা সঙ্খারক্খন্ধো; যংকিঞ্চি ৰিজাননলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৰেদিতব্বো. তত্থ যস্মা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে ৰিঞ্ঞাতে ইতরে সুৰিঞ্ঞেয্যা হোন্তি, তস্মা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধং আদিং কত্ৰা ৰণ্ণনং করিস্সাম.

যংকিঞ্চি ৰিজাননলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৰেদিতব্বোতি হি ৰুত্তং. কিঞ্চ ৰিজাননলক্খণং ৰিঞ্ঞাণং? যথাহ ‘‘ৰিজানাতি ৰিজানাতীতি খো, আৰুসো, তস্মা ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.৪৪৯). ৰিঞ্ঞাণং চিত্তং মনোতি অত্থতো একং. তদেতং ৰিজাননলক্খণেন সভাৰতো একৰিধম্পি জাতিৰসেন তিৰিধং কুসলং, অকুসলং, অব্যাকতঞ্চ.

৪৫২. তত্থ কুসলং ভূমিভেদতো চতুব্বিধং কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরং লোকুত্তরঞ্চ. তত্থ কামাৰচরং সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খারভেদতো অট্ঠৰিধং. সেয্যথিদং – সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারং সসঙ্খারঞ্চ, তথা ঞাণৰিপ্পযুত্তং. উপেক্খাসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারং সসঙ্খারঞ্চ, তথা ঞাণৰিপ্পযুত্তং.

যদা হি দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিং অঞ্ঞং ৰা সোমনস্সহেতুং আগম্ম হট্ঠপহট্ঠো ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তং (ম. নি. ১.৪৪১) সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা অসংসীদন্তো অনুস্সাহিতো পরেহি দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোতি, তদাস্স সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং চিত্তং অসঙ্খারং হোতি. যদা পন ৰুত্তনযেন হট্ঠতুট্ঠো সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা অমুত্তচাগতাদিৰসেন সংসীদমানো ৰা পরেহি ৰা উস্সাহিতো করোতি, তদাস্স তদেৰ চিত্তং সসঙ্খারং হোতি. ইমস্মিঞ্হি অত্থে সঙ্খারোতি এতং অত্তনো ৰা পরেসং ৰা ৰসেন পৰত্তস্স পুব্বপযোগস্সাধিৰচনং. যদা পন ঞাতিজনস্স পটিপত্তিদস্সনেন জাতপরিচযা বালদারকা ভিক্খূ দিস্ৰা সোমনস্সজাতা সহসা কিঞ্চিদেৰ হত্থগতং দদন্তি ৰা ৰন্দন্তি ৰা, তদা ততিযং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন ‘‘দেথ ৰন্দথাতি’’ ঞাতীহি উস্সাহিতা এৰং পটিপজ্জন্তি, তদা চতুত্থং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদীনং অসম্পত্তিং অঞ্ঞেসং ৰা সোমনস্সহেতূনং অভাৰং আগম্ম চতূসুপি ৰিকপ্পেসু সোমনস্সরহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তারি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি. এৰং সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খারভেদতো অট্ঠৰিধং কামাৰচরকুসলং ৰেদিতব্বং.

রূপাৰচরং পন ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৰিধং হোতি. সেয্যথিদং, ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখসমাধিযুত্তং পঠমং, অতিক্কন্তৰিতক্কং দুতিযং, ততো অতিক্কন্তৰিচারং ততিযং, ততো ৰিরত্তপীতিকং চতুত্থং, অত্থঙ্গতসুখং উপেক্খাসমাধিযুত্তং পঞ্চমন্তি.

অরূপাৰচরং চতুন্নং আরুপ্পানং যোগৰসেন চতুব্বিধং. ৰুত্তপ্পকারেন হি আকাসানঞ্চাযতনজ্ঝানেন সম্পযুত্তং পঠমং, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীহি দুতিযততিযচতুত্থানি. লোকুত্তরং চতুমগ্গসম্পযোগতো চতুব্বিধন্তি এৰং তাৰ কুসলৰিঞ্ঞাণমেৰ একৰীসতিৰিধং হোতি.

৪৫৩. অকুসলং পন ভূমিতো একৰিধং কামাৰচরমেৰ, মূলতো তিৰিধং লোভমূলং দোসমূলং মোহমূলঞ্চ.

তত্থ লোভমূলং সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিগতসঙ্খারভেদতো অট্ঠৰিধং. সেয্যথিদং, সোমনস্সসহগতং দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং অসঙ্খারং সসঙ্খারঞ্চ, তথা দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তং. উপেক্খাসহগতং দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং অসঙ্খারং সসঙ্খারঞ্চ, তথা দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তং.

যদা হি ‘‘নত্থি কামেসু আদীনৰো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৯) আদিনা নযেন মিচ্ছাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা হট্ঠতুট্ঠো কামে ৰা পরিভুঞ্জতি, দিট্ঠমঙ্গলাদীনি ৰা সারতো পচ্চেতি সভাৰতিক্খেনেৰ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা পঠমং অকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা দুতিযং. যদা মিচ্ছাদিট্ঠিং অপুরক্খত্ৰা কেৰলং হট্ঠতুট্ঠো মেথুনং ৰা সেৰতি, পরসম্পত্তিং ৰা অভিজ্ঝাযতি, পরভণ্ডং ৰা হরতি সভাৰতিক্খেনেৰ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা ততিযং. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা চতুত্থং. যদা পন কামানং ৰা অসম্পত্তিং আগম্ম অঞ্ঞেসং ৰা সোমনস্সহেতূনং অভাৰেন চতূসুপি ৰিকপ্পেসু সোমনস্সরহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তারি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি এৰং সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিগতসঙ্খারভেদতো অট্ঠৰিধং লোভমূলং ৰেদিতব্বং.

দোসমূলং পন দোমনস্সসহগতং পটিঘসম্পযুত্তং অসঙ্খারং সসঙ্খারন্তি দুৰিধমেৰ হোতি, তস্স পাণাতিপাতাদীসু তিক্খমন্দপ্পৰত্তিকালে পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

মোহমূলং উপেক্খাসহগতং ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তঞ্চাতি দুৰিধং. তস্স সন্নিট্ঠানৰিক্খেপকালে পৰত্তি ৰেদিতব্বাতি এৰং অকুসলৰিঞ্ঞাণং দ্ৰাদসৰিধং হোতি.

৪৫৪. অব্যাকতং জাতিভেদতো দুৰিধং ৰিপাকং কিরিযঞ্চ. তত্থ ৰিপাকং ভূমিতো চতুব্বিধং কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরং লোকুত্তরঞ্চ. তত্থ কামাৰচরং দুৰিধং কুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকঞ্চ. কুসলৰিপাকম্পি দুৰিধং অহেতুকং সহেতুকঞ্চ.

তত্থ অলোভাদিৰিপাকহেতুৰিরহিতং অহেতুকং, তং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণং, সম্পটিচ্ছনকিচ্চা মনোধাতু, সন্তীরণাদিকিচ্চা দ্ৰে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো চাতি অট্ঠৰিধং.

তত্থ চক্খুসন্নিস্সিতরূপৰিজাননলক্খণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, রূপমত্তারম্মণরসং, রূপাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানং, রূপারম্মণায কিরিযমনোধাতুযা অপগমপদট্ঠানং. সোতাদিসন্নিস্সিতসদ্দাদিৰিজাননলক্খণানি সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি, সদ্দাদিমত্তারম্মণরসানি, সদ্দাদিঅভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানানি, সদ্দারম্মণাদীনং কিরিযমনোধাতূনং অপগমপদট্ঠানানি.

চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তরং রূপাদিৰিজাননলক্খণা মনোধাতু, রূপাদিসম্পটিচ্ছনরসা, তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানা, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিঅপগমপদট্ঠানা.

অহেতুকৰিপাকা সল়ারম্মণৰিজাননলক্খণা দুৰিধাপি সন্তীরণাদিকিচ্চা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু, সন্তীরণাদিরসা, তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানা, হদযৰত্থুপদট্ঠানা. সোমনস্সুপেক্খাযোগতো পন দ্ৰিপঞ্চট্ঠানভেদতো চ তস্সা ভেদো. এতাসু হি একা একন্তমিট্ঠারম্মণে পৰত্তিসব্ভাৰতো সোমনস্সসম্পযুত্তা হুত্ৰা সন্তীরণতদারম্মণৰসেন পঞ্চদ্ৰারে চেৰ জৰনাৰসানে চ পৰত্তনতো দ্ৰিট্ঠানা হোতি. একা ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণে পৰত্তিসব্ভাৰতো উপেক্খাসম্পযুত্তা হুত্ৰা সন্তীরণতদারম্মণপটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেন পৰত্তনতো পঞ্চট্ঠানা হোতি.

অট্ঠৰিধম্পি চেতং অহেতুকৰিপাকৰিঞ্ঞাণং নিযতানিযতারম্মণত্তা দুৰিধং. উপেক্খাসুখসোমনস্সভেদতো তিৰিধং. ৰিঞ্ঞাণপঞ্চকং হেত্থ নিযতারম্মণং যথাক্কমং রূপাদীসুযেৰ পৰত্তিতো, সেসং অনিযতারম্মণং. তত্র হি মনোধাতু পঞ্চসুপি রূপাদীসু পৰত্ততি, মনোৰিঞ্ঞাণধাতুদ্ৰযং ছসূতি. কাযৰিঞ্ঞাণং পনেত্থ সুখযুত্তং, দ্ৰিট্ঠানা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সোমনস্সযুত্তা, সেসং উপেক্খাযুত্তন্তি. এৰং তাৰ কুসলৰিপাকাহেতুকং অট্ঠৰিধং ৰেদিতব্বং.

অলোভাদিৰিপাকহেতুসম্পযুত্তং পন সহেতুকং, তং কামাৰচরকুসলং ৰিয সোমনস্সাদি ভেদতো অট্ঠৰিধং. যথা পন কুসলং দানাদিৰসেন ছসু আরম্মণেসু পৰত্ততি, ন ইদং তথা. ইদঞ্হি পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিতদারম্মণৰসেন পরিত্তধম্মপরিযাপন্নেসুযেৰ ছসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. সঙ্খারাসঙ্খারভাৰো পনেত্থ আগমনাদিৰসেন ৰেদিতব্বো. সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ ৰিসেসে অসতিপি আদাসতলাদীসু মুখনিমিত্তং ৰিয নিরুস্সাহং ৰিপাকং, মুখং ৰিয সউস্সাহং কুসলন্তি ৰেদিতব্বং.

কেৰলং হি অকুসলৰিপাকং অহেতুকমেৰ, তং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণং, সম্পটিচ্ছনকিচ্চা মনোধাতু, সন্তীরণাদিকিচ্চা পঞ্চট্ঠানা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি সত্তৰিধং. তং লক্খণাদিতো কুসলাহেতুকৰিপাকে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

কেৰলঞ্হি কুসলৰিপাকানি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণানি, ইমানি অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণানি. তানি চ উপেক্খাসুখসোমনস্সভেদতো তিৰিধানি, ইমানি দুক্খউপেক্খাৰসেন দুৰিধানি. এত্থ হি কাযৰিঞ্ঞাণং দুক্খসহগতমেৰ, সেসানি উপেক্খাসহগতানি. সা চ তেসু উপেক্খা হীনা দুক্খং ৰিয নাতিতিখিণা, ইতরেসু উপেক্খা পণীতা সুখং ৰিয নাতিতিখিণা. ইতি ইমেসং সত্তন্নং অকুসলৰিপাকানং পুরিমানঞ্চ সোল়সন্নং কুসলৰিপাকানং ৰসেন কামাৰচরং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং তেৰীসতিৰিধং.

রূপাৰচরং পন কুসলং ৰিয পঞ্চৰিধং. কুসলং পন সমাপত্তিৰসেন জৰনৰীথিযং পৰত্ততি. ইদং উপপত্তিযং পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেন. যথা চ রূপাৰচরং, এৰং অরূপাৰচরম্পি কুসলং ৰিয চতুব্বিধং. পৰত্তিভেদোপিস্স রূপাৰচরে ৰুত্তনযো এৰ. লোকুত্তরৰিপাকং চতুমগ্গযুত্তচিত্তফলত্তা চতুব্বিধং, তং মগ্গৰীথিৰসেন চেৰ সমাপত্তিৰসেন চ দ্ৰিধা পৰত্ততি. এৰং সব্বম্পি চতূসু ভূমীসু ছত্তিংসৰিধং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং হোতি.

কিরিযং পন ভূমিভেদতো তিৰিধং কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরঞ্চ. তত্থ কামাৰচরং দুৰিধং অহেতুকং সহেতুকঞ্চ. তত্থ অলোভাদিকিরিযহেতুৰিরহিতং অহেতুকং, তং মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভেদতো দুৰিধং.

তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিপুরেচররূপাদিৰিজাননলক্খণা মনোধাতু, আৰজ্জনরসা, রূপাদিঅভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানা, ভৰঙ্গৰিচ্ছেদপদট্ঠানা, সা উপেক্খাযুত্তাৰ হোতি.

মনোৰিঞ্ঞাণধাতু পন দুৰিধা সাধারণা অসাধারণা চ. তত্থ সাধারণা উপেক্খাসহগতাহেতুককিরিযা সল়ারম্মণৰিজাননলক্খণা, কিচ্চৰসেন পঞ্চদ্ৰারমনোদ্ৰারেসু ৰোট্ঠব্বনাৰজ্জনরসা, তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানা, অহেতুকৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু ভৰঙ্গানং অঞ্ঞতরাপগমপদট্ঠানা.

অসাধারণা সোমনস্সসহগতাহেতুককিরিযা সল়ারম্মণৰিজাননলক্খণা, কিচ্চৰসেন অরহতং অনুল়ারেসু ৰত্থূসু হসিতুপ্পাদনরসা, তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানা, একন্ততো হদযৰত্থুপদট্ঠানাতি. ইতি কামাৰচরকিরিযং অহেতুকং তিৰিধং.

সহেতুকং পন সোমনস্সাদিভেদতো কুসলং ৰিয অট্ঠৰিধং. কেৰলঞ্হি কুসলং সেক্খপুথুজ্জনানং উপ্পজ্জতি, ইদং অরহতংযেৰাতি অযমেত্থ ৰিসেসো. এৰং তাৰ কামাৰচরং একাদসৰিধং.

রূপাৰচরং পন অরূপাৰচরঞ্চ কুসলং ৰিয পঞ্চৰিধং চতুব্বিধঞ্চ হোতি. অরহতং উপ্পত্তিৰসেনেৰ চস্স কুসলতো ৰিসেসো ৰেদিতব্বোতি. এৰং সব্বম্পি তীসু ভূমীসু ৰীসতিৰিধং কিরিযৰিঞ্ঞাণং হোতি.

৪৫৫. ইতি একৰীসতি কুসলানি দ্ৰাদসাকুসলানি ছত্তিংস ৰিপাকানি ৰীসতি কিরিযানীতি সব্বানিপি একূননৰুতি ৰিঞ্ঞাণানি হোন্তি. যানি পটিসন্ধিভৰঙ্গাৰজ্জনদস্সনসৰনঘাযনসাযনফুসনসম্পটিচ্ছনসন্তীরণৰোট্ঠব্বনজৰনতদারম্মণচুতিৰসেন চুদ্দসহি আকারেহি পৰত্তন্তি.

কথং? যদা হি অট্ঠন্নং কামাৰচরকুসলানং আনুভাৰেন দেৰমনুস্সেসু সত্তা নিব্বত্তন্তি, তদা নেসং মরণকালে পচ্চুপট্ঠিতং কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানং অঞ্ঞতরং আরম্মণং কত্ৰা অট্ঠ সহেতুককামাৰচরৰিপাকানি, মনুস্সেসু পণ্ডকাদিভাৰং আপজ্জমানানং দুব্বলদ্ৰিহেতুককুসলৰিপাকউপেক্খাসহগতাহেতুকৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু চাতি পটিসন্ধিৰসেন নৰ ৰিপাকচিত্তানি পৰত্তন্তি. যদা রূপাৰচরারূপাৰচরকুসলানুভাৰেন রূপারূপভৰেসু নিব্বত্তন্তি, তদা নেসং মরণকালে পচ্চুপট্ঠিতং কম্মনিমিত্তমেৰ আরম্মণং কত্ৰা নৰ রূপারূপাৰচরৰিপাকানি পটিসন্ধিৰসেন পৰত্তন্তি.

যদা পন অকুসলানুভাৰেন অপাযে নিব্বত্তন্তি, তদা নেসং মরণকালে পচ্চুপট্ঠিতং কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানং অঞ্ঞতরং আরম্মণং কত্ৰা একা অকুসলৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু পটিসন্ধিৰসেন পৰত্ততীতি এৰং তাৰেত্থ একূনৰীসতিযা ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং পটিসন্ধিৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণে পন নিরুদ্ধে তং তং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণমনুবন্ধমানং তস্স তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকভূতং তস্মিঞ্ঞেৰ আরম্মণে তাদিসমেৰ ভৰঙ্গৰিঞ্ঞাণং নাম পৰত্ততি, পুনপি তাদিসন্তি এৰং অসতি সন্তানৰিনিৰত্তকে অঞ্ঞস্মিং চিত্তুপ্পাদে নদীসোতং ৰিয সুপিনং অপস্সতো নিদ্দোক্কমনকালাদীসু অপরিমাণসঙ্খ্যম্পি পৰত্ততিযেৰাতি এৰং তেসঞ্ঞেৰ ৰিঞ্ঞাণানং ভৰঙ্গৰসেনাপি পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

এৰং পৰত্তে পন ভৰঙ্গসন্তানে যদা সত্তানং ইন্দ্রিযানি আরম্মণগহণক্খমানি হোন্তি, তদা চক্খুস্সাপাথগতে রূপে রূপং পটিচ্চ চক্খুপসাদস্স ঘট্টনা হোতি, ততো ঘট্টনানুভাৰেন ভৰঙ্গচলনং হোতি, অথ নিরুদ্ধে ভৰঙ্গে তদেৰ রূপং আরম্মণং কত্ৰা ভৰঙ্গং ৰিচ্ছিন্দমানা ৰিয আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা কিরিযমনোধাতু উপ্পজ্জতি. সোতদ্ৰারাদীসুপি এসেৰ নযো. মনোদ্ৰারে পন ছব্বিধেপি আরম্মণে আপাথগতে ভৰঙ্গচলনানন্তরং ভৰঙ্গং ৰিচ্ছিন্দমানা ৰিয আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা অহেতুককিরিযমনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপ্পজ্জতি উপেক্খাসহগতাতি এৰং দ্ৰিন্নং কিরিযৰিঞ্ঞাণানং আৰজ্জনৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

আৰজ্জনানন্তরং পন চক্খুদ্ৰারে তাৰ দস্সনকিচ্চং সাধযমানং চক্খুপসাদৰত্থুকং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতদ্ৰারাদীসু সৰনাদিকিচ্চং সাধযমানানি সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি পৰত্তন্তি. তানি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তেসু ৰিসযেসু কুসলৰিপাকানি, অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তেসু ৰিসযেসু অকুসলৰিপাকানীতি এৰং দসন্নং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং দস্সনসৰনঘাযনসাযনফুসনৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং তজ্জা মনোধাতূ’’তিআদিৰচনতো (ৰিভ. ১৮৪) পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তরা তেসঞ্ঞেৰ ৰিসযং সম্পটিচ্ছমানা কুসলৰিপাকানন্তরং কুসলৰিপাকা, অকুসলৰিপাকানন্তরং অকুসলৰিপাকা মনোধাতু উপ্পজ্জতি. এৰং দ্ৰিন্নং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং সম্পটিচ্ছনৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

‘‘মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮৪) ৰচনতো পন মনোধাতুযা সম্পটিচ্ছিতমেৰ ৰিসযং সন্তীরযমানা অকুসলৰিপাকমনোধাতুযা অনন্তরা অকুসলৰিপাকা, কুসলৰিপাকায অনন্তরা ইট্ঠারম্মণে সোমনস্সসহগতা, ইট্ঠমজ্ঝত্তে উপেক্খাসহগতা উপ্পজ্জতি ৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি এৰং তিণ্ণং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং সন্তীরণৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

সন্তীরণানন্তরং পন তমেৰ ৰিসযং ৰৰত্থাপযমানা উপ্পজ্জতি কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপেক্খাসহগতাতি এৰং একস্সেৰ কিরিযৰিঞ্ঞাণস্স ৰোট্ঠব্বনৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

ৰোট্ঠব্বনানন্তরং পন সচে মহন্তং হোতি রূপাদিআরম্মণং, অথ যথাৰৰত্থাপিতে ৰিসযে অট্ঠন্নং ৰা কামাৰচরকুসলানং দ্ৰাদসন্নং ৰা অকুসলানং নৰন্নং ৰা অৰসেসকামাৰচরকিরিযানং অঞ্ঞতরৰসেন ছ সত্ত ৰা জৰনানি জৰন্তি, এসো তাৰ পঞ্চদ্ৰারে নযো.

মনোদ্ৰারে পন মনোদ্ৰারাৰজ্জনানন্তরং তানিযেৰ. গোত্রভুতো উদ্ধং রূপাৰচরতো পঞ্চ কুসলানি পঞ্চ কিরিযানি, অরূপাৰচরতো চত্তারি কুসলানি চত্তারি কিরিযানি, লোকুত্তরতো চত্তারি মগ্গচিত্তানি চত্তারি ফলচিত্তানীতি ইমেসু যং যং লদ্ধপচ্চযং হোতি, তং তং জৰতীতি এৰং পঞ্চপঞ্ঞাসায কুসলাকুসলকিরিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং জৰনৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

জৰনাৰসানে পন সচে পঞ্চদ্ৰারে অতিমহন্তং, মনোদ্ৰারে চ ৰিভূতমারম্মণং হোতি, অথ কামাৰচরসত্তানং কামাৰচরজৰনাৰসানে ইট্ঠারম্মণাদীনং পুরিমকম্মজৰনচিত্তাদীনঞ্চ ৰসেন যো যো পচ্চযো লদ্ধো হোতি, তস্স তস্স ৰসেন অট্ঠসু সহেতুককামাৰচরৰিপাকেসু তীসু ৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূসু চ অঞ্ঞতরং পটিসোতগতং নাৰং অনুবন্ধমানং কিঞ্চি অন্তরং উদকমিৰ ভৰঙ্গস্সারম্মণতো অঞ্ঞস্মিং আরম্মণে জৰিতং জৰনমনুবন্ধং দ্ৰিক্খত্তুং সকিং ৰা ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. তদেতং জৰনাৰসানে ভৰঙ্গস্স আরম্মণে পৰত্তনারহং সমানং তস্স জৰনস্স আরম্মণং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তত্তা তদারম্মণন্তি ৰুচ্চতি. এৰং একাদসন্নং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং তদারম্মণৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

তদারম্মণাৰসানে পন পুন ভৰঙ্গমেৰ পৰত্ততি, ভৰঙ্গে ৰিচ্ছিন্নে পুন আৰজ্জনাদীনীতি এৰং লদ্ধপচ্চযচিত্তসন্তানং ভৰঙ্গানন্তরং আৰজ্জনং আৰজ্জনানন্তরং দস্সনাদীনীতি চিত্তনিযমৰসেনেৰ পুনপ্পুনং তাৰ পৰত্ততি, যাৰ একস্মিং ভৰে ভৰঙ্গস্স পরিক্খযো. একস্মিং হি ভৰে যং সব্বপচ্ছিমং ভৰঙ্গচিত্তং, তং ততো চৰনত্তা চুতীতি ৰুচ্চতি. তস্মা তম্পি একূনৰীসতিৰিধমেৰ হোতি. এৰং একূনৰীসতিযা ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং চুতিৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

চুতিতো পন পুন পটিসন্ধি, পটিসন্ধিতো পুন ভৰঙ্গন্তি এৰং ভৰগতিঠিতিনিৰাসেসু সংসরমানানং সত্তানং অৰিচ্ছিন্নং চিত্তসন্তানং পৰত্ততিযেৰ. যো পনেত্থ অরহত্তং পাপুণাতি, তস্স চুতিচিত্তে নিরুদ্ধে নিরুদ্ধমেৰ হোতীতি.

ইদং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে ৰিত্থারকথামুখং.