১৪. খন্ধনিদ্দেসো
পঞ্ঞাকথা
৪২১. ইদানি যস্মা এৰং অভিঞ্ঞাৰসেন অধিগতানিসংসায থিরতরায সমাধিভাৰনায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযন্তি এত্থ চিত্তসীসেন নিদ্দিট্ঠো সমাধি সব্বাকারেন ভাৰিতো হোতি.
তদনন্তরা পন পঞ্ঞা ভাৰেতব্বা. সা চ অতিসঙ্খেপদেসিতত্তা ৰিঞ্ঞাতুম্পি তাৰ ন সুকরা, পগেৰ ভাৰেতুং. তস্মা তস্সা ৰিত্থারং ভাৰনানযঞ্চ দস্সেতুং ইদং পঞ্হাকম্মং হোতি.
কা পঞ্ঞা, কেনট্ঠেন পঞ্ঞা, কানস্সা লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি, কতিৰিধা পঞ্ঞা, কথং ভাৰেতব্বা, পঞ্ঞাভাৰনায কো আনিসংসোতি?
৪২২. তত্রিদং ৰিস্সজ্জনং, কা পঞ্ঞাতি পঞ্ঞা বহুৰিধা নানপ্পকারা. তং সব্বং ৰিভাৰযিতুং আরব্ভমানং ৰিস্সজ্জনং অধিপ্পেতঞ্চেৰ অত্থং ন সাধেয্য, উত্তরি চ ৰিক্খেপায সংৰত্তেয্য, তস্মা ইধ অধিপ্পেতমেৰ সন্ধায ৰদাম. কুসলচিত্তসম্পযুত্তং ৰিপস্সনাঞাণং পঞ্ঞা.
৪২৩. কেনট্ঠেন পঞ্ঞাতি পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা. কিমিদং পজাননং নাম? সঞ্জাননৰিজাননাকারৰিসিট্ঠং নানপ্পকারতো জাননং. সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণপঞ্ঞানং হি সমানেপি জাননভাৰে, সঞ্ঞা ‘‘নীলং পীতক’’ন্তি আরম্মণসঞ্জাননমত্তমেৰ হোতি. ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি লক্খণপটিৰেধং পাপেতুং ন সক্কোতি. ৰিঞ্ঞাণং ‘‘নীলং পীতক’’ন্তি আরম্মণঞ্চ জানাতি, লক্খণপটিৰেধঞ্চ পাপেতি. উস্সক্কিত্ৰা পন মগ্গপাতুভাৰং পাপেতুং ন সক্কোতি. পঞ্ঞা ৰুত্তনযৰসেন আরম্মণঞ্চ জানাতি, লক্খণপটিৰেধঞ্চ পাপেতি, উস্সক্কিত্ৰা মগ্গপাতুভাৰঞ্চ পাপেতি.
যথা হি হেরঞ্ঞিকফলকে ঠপিতং কহাপণরাসিং একো অজাতবুদ্ধিদারকো, একো গামিকপুরিসো, একো হেরঞ্ঞিকোতি তীসু জনেসু পস্সমানেসু অজাতবুদ্ধিদারকো কহাপণানং চিত্তৰিচিত্তদীঘচতুরস্সপরিমণ্ডলভাৰমত্তমেৰ জানাতি, ‘‘ইদং মনুস্সানং উপভোগপরিভোগং রতনসম্মত’’ন্তি ন জানাতি. গামিকপুরিসো চিত্তৰিচিত্তাদিভাৰং জানাতি, ‘‘ইদং মনুস্সানং উপভোগপরিভোগং রতনসম্মত’’ন্তি চ. ‘‘অযং ছেকো, অযং কূটো, অযং অদ্ধসারো’’তি ইমং পন ৰিভাগং ন জানাতি. হেরঞ্ঞিকো সব্বেপি তে পকারে জানাতি, জানন্তো চ কহাপণং ওলোকেত্ৰাপি জানাতি, আকোটিতস্স সদ্দং সুত্ৰাপি, গন্ধং ঘাযিত্ৰাপি, রসং সাযিত্ৰাপি, হত্থেন ধারযিত্ৰাপি, অসুকস্মিং নাম গামে ৰা নিগমে ৰা নগরে ৰা পব্বতে ৰা নদীতীরে ৰা কতোতিপি, অসুকাচরিযেন কতোতিপি জানাতি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং.
সঞ্ঞা হি অজাতবুদ্ধিনো দারকস্স কহাপণদস্সনং ৰিয হোতি, নীলাদিৰসেন আরম্মণস্স উপট্ঠানাকারমত্তগহণতো. ৰিঞ্ঞাণং গামিকস্স পুরিসস্স কহাপণদস্সনমিৰ হোতি, নীলাদিৰসেন আরম্মণাকারগহণতো, উদ্ধংপি চ লক্খণপটিৰেধসম্পাপনতো. পঞ্ঞা হেরঞ্ঞিকস্স কহাপণদস্সনমিৰ হোতি, নীলাদিৰসেন আরম্মণাকারং গহেত্ৰা, লক্খণপটিৰেধঞ্চ পাপেত্ৰা, ততো উদ্ধম্পি মগ্গপাতুভাৰপাপনতো. তস্মা যদেতং সঞ্জাননৰিজাননাকারৰিসিট্ঠং নানপ্পকারতো জাননং. ইদং পজাননন্তি ৰেদিতব্বং. ইদং সন্ধায হি এতং ৰুত্তং ‘‘পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা’’তি.
সা পনেসা যত্থ সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণানি, ন তত্থ একংসেন হোতি. যদা পন হোতি, তদা অৰিনিব্ভুত্তা তেহি ধম্মেহি ‘‘অযং সঞ্ঞা, ইদং ৰিঞ্ঞাণং, অযং পঞ্ঞা’’তি ৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰা অলব্ভনেয্যনানত্তা সুখুমা দুদ্দসা. তেনাহ আযস্মা নাগসেনো ‘‘দুক্করং, মহারাজ, ভগৰতা কত’’ন্তি. কিং, ভন্তে, নাগসেন ভগৰতা দুক্করং কতন্তি? ‘দুক্করং, মহারাজ, ভগৰতা কতং যং অরূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একারম্মণে পৰত্তমানানং ৰৰত্থানং অক্খাতং অযং ফস্সো, অযং ৰেদনা, অযং সঞ্ঞা, অযং চেতনা, ইদং চিত্ত’’’ন্তি (মি. প. ২.৭.১৬).
৪২৪. কানস্সা লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানীতি এত্থ পন ধম্মসভাৰপটিৰেধলক্খণা পঞ্ঞা, ধম্মানং সভাৰপটিচ্ছাদকমোহন্ধকারৰিদ্ধংসনরসা, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা. ‘‘সমাহিতো যথাভূতং জানাতি পস্সতী’’তি (অ. নি. ১০.২) ৰচনতো পন সমাধি তস্সা পদট্ঠানং.
পঞ্ঞাপভেদকথা
৪২৫. কতিৰিধা পঞ্ঞাতি ধম্মসভাৰপটিৰেধলক্খণেন তাৰ একৰিধা. লোকিযলোকুত্তরৰসেন দুৰিধা. তথা সাসৰানাসৰাদিৰসেন, নামরূপৰৰত্থাপনৰসেন, সোমনস্সুপেক্খাসহগতৰসেন, দস্সনভাৰনাভূমিৰসেন চ. তিৰিধা চিন্তাসুতভাৰনামযৰসেন. তথা পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণারম্মণৰসেন, আযাপাযউপাযকোসল্লৰসেন, অজ্ঝত্তাভিনিৰেসাদিৰসেন চ. চতুব্বিধা চতূসু সচ্চেসু ঞাণৰসেন চতুপটিসম্ভিদাৰসেন চাতি.
৪২৬. তত্থ একৰিধকোট্ঠাসো উত্তানত্থোযেৰ. দুৰিধকোট্ঠাসে লোকিযমগ্গসম্পযুত্তা লোকিযা. লোকুত্তরমগ্গসম্পযুত্তা লোকুত্তরাতি এৰং লোকিযলোকুত্তরৰসেন দুৰিধা.
দুতিযদুকে আসৰানং আরম্মণভূতা সাসৰা. তেসং অনারম্মণা অনাসৰা. অত্থতো পনেসা লোকিযলোকুত্তরাৰ হোতি. আসৰসম্পযুত্তা সাসৰা. আসৰৰিপ্পযুত্তা অনাসৰাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. এৰং সাসৰানাসৰাদিৰসেন দুৰিধা.
ততিযদুকে যা ৰিপস্সনং আরভিতুকামস্স চতুন্নং অরূপক্খন্ধানং ৰৰত্থাপনে পঞ্ঞা, অযং নামৰৰত্থাপনপঞ্ঞা. যা রূপক্খন্ধস্স ৰৰত্থাপনে পঞ্ঞা, অযং রূপৰৰত্থাপনপঞ্ঞাতি এৰং নামরূপৰৰত্থাপনৰসেন দুৰিধা.
চতুত্থদুকে দ্ৰীসু কামাৰচরকুসলচিত্তেসু সোল়সসু চ পঞ্চকনযেন চতুক্কজ্ঝানিকেসু মগ্গচিত্তেসু পঞ্ঞা সোমনস্সসহগতা. দ্ৰীসু কামাৰচরকুসলচিত্তেসু চতূসু চ পঞ্চমজ্ঝানিকেসু মগ্গচিত্তেসু পঞ্ঞা উপেক্খাসহগতাতি এৰং সোমনস্সুপেক্খাসহগতৰসেন দুৰিধা.
পঞ্চমদুকে পঠমমগ্গপঞ্ঞা দস্সনভূমি. অৰসেসমগ্গত্তযপঞ্ঞা ভাৰনাভূমীতি এৰং দস্সনভাৰনাভূমিৰসেন দুৰিধা.
৪২৭. তিকেসু পঠমত্তিকে পরতো অস্সুত্ৰা পটিলদ্ধপঞ্ঞা অত্তনো চিন্তাৰসেন নিপ্ফন্নত্তা চিন্তামযা. পরতো সুত্ৰা পটিলদ্ধপঞ্ঞা সুতৰসেন নিপ্ফন্নত্তা সুতমযা. যথা তথা ৰা ভাৰনাৰসেন নিপ্ফন্না অপ্পনাপ্পত্তা পঞ্ঞা ভাৰনামযা. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘তত্থ কতমা চিন্তামযা পঞ্ঞা? যোগৰিহিতেসু ৰা কম্মাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা সিপ্পাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা ৰিজ্জাট্ঠানেসু কম্মস্সকতং ৰা সচ্চানুলোমিকং ৰা রূপং অনিচ্চন্তি ৰা ৰেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তি ৰা, যং এৰরূপিং অনুলোমিকং খন্তিং দিট্ঠিং রুচিং মুতিং পেক্খং ধম্মনিজ্ঝানখন্তিং পরতো অস্সুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি চিন্তামযা পঞ্ঞা…পে… সুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি সুতমযা পঞ্ঞা. সব্বাপি সমাপন্নস্স পঞ্ঞা ভাৰনামযা পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৭৬৮).
এৰং চিন্তাসুতভাৰনামযৰসেন তিৰিধা.
দুতিযত্তিকে কামাৰচরধম্মে আরব্ভ পৰত্তা পঞ্ঞা পরিত্তারম্মণা. রূপাৰচরারূপাৰচরে আরব্ভ পৰত্তা মহগ্গতারম্মণা. সা লোকিযৰিপস্সনা. নিব্বানং আরব্ভ পৰত্তা অপ্পমাণারম্মণা. সা লোকুত্তরৰিপস্সনাতি এৰং পরিত্তমহগ্গতাপ্পমাণারম্মণৰসেন তিৰিধা.
ততিযত্তিকে আযো নাম ৰুদ্ধি, সা দুৰিধা অনত্থহানিতো অত্থুপ্পত্তিতো চ. তত্থ কোসল্লং আযকোসল্লং. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমং আযকোসল্লং? ইমে মে ধম্মে মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ অকুসলা ধম্মা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ অকুসলা ধম্মা পহীযন্তি, ইমে ৰা পনিমে ধম্মে মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি. উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা সংৰত্তন্তীতি, যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি, ইদং ৰুচ্চতি আযকোসল্ল’’ন্তি (ৰিভ. ৭৭১).
অপাযোতি পন অৰুদ্ধি, সাপি দুৰিধা অত্থহানিতো চ অনত্থুপ্পত্তিতো চ. তত্থ কোসল্লং অপাযকোসল্লং. যথাহ ‘‘তত্থ কতমং অপাযকোসল্লং? ইমে ধম্মে মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ কুসলা ধম্মা ন উপ্পজ্জন্তী’’তিআদি (ৰিভ. ৭৭১).
সব্বত্থ পন তেসং তেসং ধম্মানং উপাযেসু নিব্বত্তিকারণেসু তংখণপ্পৰত্তং ঠানুপ্পত্তিকং কোসল্লং উপাযকোসল্লং নাম. যথাহ – ‘‘সব্বাপি তত্রুপাযা পঞ্ঞা উপাযকোসল্ল’’ন্তি (ৰিভ. ৭৭১). এৰং আযাপাযউপাযকোসল্লৰসেন তিৰিধা.
চতুত্থত্তিকে অত্তনো খন্ধে গহেত্ৰা আরদ্ধা ৰিপস্সনা পঞ্ঞা অজ্ঝত্তাভিনিৰেসা. পরস্স খন্ধে বাহিরং ৰা অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপং গহেত্ৰা আরদ্ধা বহিদ্ধাভিনিৰেসা. উভযং গহেত্ৰা আরদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভিনিৰেসাতি এৰং অজ্ঝত্তাভিনিৰেসাদিৰসেন তিৰিধা.
৪২৮. চতুক্কেসু পঠমচতুক্কে দুক্খসচ্চং আরব্ভ পৰত্তং ঞাণং দুক্খে ঞাণং. দুক্খসমুদযং আরব্ভ পৰত্তং ঞাণং দুক্খসমুদযে ঞাণং. দুক্খনিরোধং আরব্ভ পৰত্তং ঞাণং দুক্খনিরোধে ঞাণং. দুক্খনিরোধগামিনিং পটিপদং আরব্ভ পৰত্তং ঞাণং দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণন্তি এৰং চতূসু সচ্চেসু ঞাণৰসেন চতুব্বিধা.
দুতিযচতুক্কে চতস্সো পটিসম্ভিদা নাম অত্থাদীসু পভেদগতানি চত্তারি ঞাণানি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. তত্রধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৮).
তত্থ অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলস্সেতং অধিৰচনং. হেতুফলং হি যস্মা হেতুঅনুসারেন অরিযতি অধিগমিযতি সম্পাপুণিযতি, তস্মা অত্থোতি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যং কিঞ্চি পচ্চযসম্ভূতং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৰিপাকো, কিরিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থোতি ৰেদিতব্বা. তং অত্থং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মোতিপি সঙ্খেপতো পচ্চযস্সেতং অধিৰচনং. পচ্চযো হি যস্মা তং তং দহতি পৰত্তেতি ৰা সম্পাপুণিতুং ৰা দেতি, তস্মা ধম্মোতি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অরিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মোতি ৰেদিতব্বা. তং ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.
অযমেৰ হি অত্থো অভিধম্মে –
‘‘দুক্খে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. দুক্খসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. যে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. যম্হা ধম্মা তে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, তেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. জরামরণে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. জরামরণসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা…পে… সঙ্খারনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. সঙ্খারনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি সুত্তং গেয্যং…পে… ৰেদল্লং. অযং ৰুচ্চতি ধম্মপটিসম্ভিদা. সো তস্স তস্সেৰ ভাসিতস্স অত্থং জানাতি ‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’তি. অযং ৰুচ্চতি অত্থপটিসম্ভিদা. কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি…পে… ইমে ধম্মা কুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৭১৯ আদযো) নযেন ৰিভজিত্ৰা দস্সিতো.
তত্রধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণন্তি তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৰনিরুত্তি অব্যভিচারী ৰোহারো. তদভিলাপে তস্স ভাসনে উদীরণে তং ভাসিতং লপিতং উদীরিতং সুত্ৰাৰ অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং ন সভাৰনিরুত্তীতি এৰং তস্সা ধম্মনিরুত্তিসঞ্ঞিতায সভাৰনিরুত্তিযা মাগধিকায সব্বসত্তানং মূলভাসায পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপটিসম্ভিদাপ্পত্তো হি ফস্সো ৰেদনাতি এৰমাদিৰচনং সুত্ৰাৰ অযং সভাৰনিরুত্তীতি জানাতি. ফস্সা ৰেদনোতি এৰমাদিকং পন অযং ন সভাৰনিরুত্তীতি.
ঞাণেসু ঞাণন্তি সব্বত্থ ঞাণমারম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স ঞাণারম্মণং ঞাণং, যথাৰুত্তেসু ৰা তেসু ঞাণেসু সগোচরকিচ্চাদিৰসেন ৰিত্থারতো ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদাতি অত্থো.
৪২৯. চতস্সোপি চেতা পটিসম্ভিদা দ্ৰীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি সেক্খভূমিযঞ্চ অসেক্খভূমিযঞ্চ.
তত্থ অগ্গসাৰকানং মহাসাৰকানঞ্চ অসেক্খভূমিযং পভেদগতা. আনন্দত্থেরচিত্তগহপতিধম্মিকউপাসকউপালিগহপতিখুজ্জুত্তরাউপাসিকাদীনং সেক্খভূমিযং. এৰং দ্ৰীসু ভূমীসু পভেদং গচ্ছন্তিযোপি চেতা অধিগমেন পরিযত্তিযা সৰনেন পরিপুচ্ছায পুব্বযোগেন চাতি ইমেহি পঞ্চহাকারেহি ৰিসদা হোন্তি.
তত্থ অধিগমো নাম অরহত্তপ্পত্তি. পরিযত্তি নাম বুদ্ধৰচনস্স পরিযাপুণনং. সৰনং নাম সক্কচ্চং অত্থিং কত্ৰা ধম্মস্সৰনং. পরিপুচ্ছা নাম পাল়িঅট্ঠকথাদীসু গণ্ঠিপদঅত্থপদৰিনিচ্ছযকথা, পুব্বযোগো নাম পুব্ববুদ্ধানং সাসনে গতপচ্চাগতিকভাৰেন যাৰ অনুলোমং গোত্রভুসমীপং, তাৰ ৰিপস্সনানুযোগো.
অপরে আহু –
‘‘পুব্বযোগো বাহুসচ্চং, দেসভাসা চ আগমো;
পরিপুচ্ছা অধিগমো, গরুসন্নিস্সযো তথা;
মিত্তসম্পত্তি চেৰাতি, পটিসম্ভিদপচ্চযা’’তি.
তত্থ পুব্বযোগো ৰুত্তনযোৰ. বাহুসচ্চং নাম তেসু তেসু সত্থেসু চ সিপ্পাযতনেসু চ কুসলতা. দেসভাসা নাম একসতৰোহারকুসলতা. ৰিসেসেন পন মাগধিকে কোসল্লং. আগমো নাম অন্তমসো ওপম্মৰগ্গমত্তস্সপি বুদ্ধৰচনস্স পরিযাপুণনং. পরিপুচ্ছা নাম একগাথাযপি অত্থৰিনিচ্ছযপুচ্ছনং. অধিগমো নাম সোতাপন্নতা ৰা…পে… অরহত্তং ৰা. গরুসন্নিস্সযো নাম সুতপটিভানবহুলানং গরূনং সন্তিকে ৰাসো. মিত্তসম্পত্তি নাম তথারূপানংযেৰ মিত্তানং পটিলাভোতি.
তত্থ বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ পুব্বযোগঞ্চেৰ অধিগমঞ্চ নিস্সায পটিসম্ভিদা পাপুণন্তি. সাৰকা সব্বানিপি এতানি কারণানি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তিযা চ পাটিযেক্কো কম্মট্ঠানভাৰনানুযোগো নাম নত্থি. সেক্খানং পন সেক্খফলৰিমোক্খন্তিকা. অসেক্খানং অসেক্খফলৰিমোক্খন্তিকাৰ পটিসম্ভিদাপ্পত্তি হোতি. তথাগতানং হি দসবলানি ৰিয অরিযানং অরিযফলেনেৰ পটিসম্ভিদা ইজ্ঝন্তীতি ইমা পটিসম্ভিদা সন্ধায ৰুত্তং চতুপটিসম্ভিদাৰসেন চতুব্বিধাতি.
পঞ্ঞাভূমি-মূল-সরীরৰৰত্থানং
৪৩০. কথং ভাৰেতব্বাতি এত্থ পন যস্মা ইমায পঞ্ঞায খন্ধাযতনধাতুইন্দ্রিযসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদা ধম্মা ভূমি. সীলৰিসুদ্ধি চেৰ চিত্তৰিসুদ্ধি চাতি ইমা দ্ৰে ৰিসুদ্ধিযো মূলং. দিট্ঠিৰিসুদ্ধি, কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি, মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি, পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি, ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি ইমা পঞ্চ ৰিসুদ্ধিযো সরীরং. তস্মা তেসু ভূমিভূতেসু ধম্মেসু উগ্গহপরিপুচ্ছাৰসেন ঞাণপরিচযং কত্ৰা মূলভূতা দ্ৰে ৰিসুদ্ধিযো সম্পাদেত্ৰা সরীরভূতা পঞ্চ ৰিসুদ্ধিযো সম্পাদেন্তেন ভাৰেতব্বা. অযমেত্থ সঙ্খেপো.
৪৩১. অযং পন ৰিত্থারো, যং তাৰ ৰুত্তং ‘‘খন্ধাযতনধাতুইন্দ্রিযসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদা ধম্মা ভূমী’’তি, এত্থ খন্ধাতি পঞ্চ খন্ধা রূপক্খন্ধো ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি.
রূপক্খন্ধকথা
৪৩২. তত্থ যং কিঞ্চি সীতাদীহি রুপ্পনলক্খণং ধম্মজাতং, সব্বং তং একতো কত্ৰা রূপক্খন্ধোতি ৰেদিতব্বং.
তদেতং রুপ্পনলক্খণেন একৰিধম্পি ভূতোপাদাযভেদতো দুৰিধং.
তত্থ ভূতরূপং চতুব্বিধং – পথৰীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৰাযোধাতূতি. তাসং লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানানি চতুধাতুৰৰত্থানে ৰুত্তানি. পদট্ঠানতো পন তা সব্বাপি অৰসেসধাতুত্তযপদট্ঠানা.
উপাদারূপং চতুৰীসতিৰিধং – চক্খু, সোতং, ঘানং, জিৰ্হা, কাযো, রূপং, সদ্দো, গন্ধো, রসো, ইত্থিন্দ্রিযং, পুরিসিন্দ্রিযং, জীৰিতিন্দ্রিযং, হদযৰত্থু, কাযৰিঞ্ঞত্তি, ৰচীৰিঞ্ঞত্তি, আকাসধাতু, রূপস্স লহুতা, রূপস্স মুদুতা, রূপস্স কম্মঞ্ঞতা, রূপস্স উপচযো, রূপস্স সন্ততি, রূপস্স জরতা, রূপস্স অনিচ্চতা, কবল়ীকারো আহারোতি.
৪৩৩. তত্থ রূপাভিঘাতারহতপ্পসাদলক্খণং দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৰা চক্খু, রূপেসু আৰিঞ্ছনরসং, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানং, দট্ঠুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
সদ্দাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণং, সোতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৰা সোতং, সদ্দেসু আৰিঞ্ছনরসং, সোতৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানং, সোতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
গন্ধাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণং, ঘাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৰা ঘানং, গন্ধেসু আৰিঞ্ছনরসং, ঘানৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানং, ঘাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
রসাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণা, সাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণা ৰা জিৰ্হা, রসেসু আৰিঞ্ছনরসা, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানা, সাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানা.
ফোট্ঠব্বাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণো, ফুসিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণো ৰা কাযো, ফোট্ঠব্বেসু আৰিঞ্ছনরসো, কাযৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানো, ফুসিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানো.
৪৩৪. কেচি পন ‘‘তেজাধিকানং ভূতানং পসাদো চক্খু, ৰাযুপথৰীআপাধিকানং ভূতানং পসাদা সোতঘানজিৰ্হা, কাযো সব্বেসম্পী’’তি ৰদন্তি. অপরে ‘‘তেজাধিকানং পসাদো চক্খু, ৰিৰরৰাযুআপপথৰাধিকানং সোতঘানজিৰ্হাকাযা’’তি ৰদন্তি. তে ৰত্তব্বা ‘‘সুত্তং আহরথা’’তি. অদ্ধা সুত্তমেৰ ন দক্খিস্সন্তি. কেচি পনেত্থ ‘‘তেজাদীনং গুণেহি রূপাদীহি অনুগয্হভাৰতো’’তি কারণং দস্সেন্তি. তে ৰত্তব্বা ‘‘কো পনেৰমাহরূপাদযো তেজাদীনং গুণা’তি. অৰিনিব্ভোগৰুত্তীসু হি ভূতেসু অযং ইমস্স গুণো অযং ইমস্স গুণোতি ন লব্ভা ৰত্তু’’ন্তি. অথাপি ৰদেয্যুং ‘‘যথা তেসু তেসু সম্ভারেসু তস্স তস্স ভূতস্স অধিকতায পথৰীআদীনং সন্ধারণাদীনি কিচ্চানি ইচ্ছথ, এৰং তেজাদিঅধিকেসু সম্ভারেসু রূপাদীনং অধিকভাৰদস্সনতো ইচ্ছিতব্বমেতং রূপাদযো তেসং গুণা’’তি. তে ৰত্তব্বা ‘‘ইচ্ছেয্যাম, যদি আপাধিকস্স আসৰস্স গন্ধতো পথৰীঅধিকে কপ্পাসে গন্ধো অধিকতরো সিযা, তেজাধিকস্স চ উণ্হোদকস্স ৰণ্ণতো সীতুদকস্স ৰণ্ণো পরিহাযেথ’’. যস্মা পনেতং উভযম্পি নত্থি, তস্মা পহাযেতং এতেসং নিস্সযভূতানং ৰিসেসকপ্পনং, ‘‘যথা অৰিসেসেপি এককলাপে ভূতানং রূপরসাদযো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসা হোন্তি, এৰং চক্খুপসাদাদযো অৰিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্মিং ৰিসেসকারণে’’তি গহেতব্বমেতং.
কিং পন তং যং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসাধারণং? কম্মমেৰ নেসং ৰিসেসকারণং. তস্মা কম্মৰিসেসতো এতেসং ৰিসেসো, ন ভূতৰিসেসতো. ভূতৰিসেসে হি সতি পসাদোৰ ন উপ্পজ্জতি. সমানানঞ্হি পসাদো, ন ৰিসমানানন্তি পোরাণা.
৪৩৫. এৰং কম্মৰিসেসতো ৰিসেসৰন্তেসু চ এতেসু চক্খুসোতানি অসম্পত্তৰিসযগাহকানি, অত্তনো নিস্সযং অনল্লীননিস্সযে এৰ ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণহেতুত্তা. ঘানজিৰ্হাকাযা সম্পত্তৰিসযগাহকা, নিস্সযৰসেন চেৰ, সযঞ্চ, অত্তনো নিস্সযং অল্লীনেযেৰ ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণহেতুত্তা.
৪৩৬. চক্খু চেত্থ যদেতং লোকে নীলপখুমসমাকিণ্ণকণ্হসুক্কমণ্ডলৰিচিত্তং নীলুপ্পলদলসন্নিভং চক্খূতি ৰুচ্চতি. তস্স সসম্ভারচক্খুনো সেতমণ্ডলপরিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে অভিমুখে ঠিতানং সরীরসণ্ঠানুপ্পত্তিপদেসে সত্তসু পিচুপটলেসু আসিত্ততেলং পিচুপটলানি ৰিয সত্ত অক্খিপটলানিব্যাপেত্ৰা ধারণন্হাপনমণ্ডনবীজনকিচ্চাহি চতূহি ধাতীহি খত্তিযকুমারো ৰিয সন্ধারণবন্ধনপরিপাচনসমুদীরণকিচ্চাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকারং উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা অনুপালিযমানং ৰণ্ণগন্ধরসাদীহি পরিৰুতং পমাণতো ঊকাসিরমত্তং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. ৰুত্তম্পি চেতং ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘যেন চক্খুপসাদেন, রূপানি মনুপস্সতি;
পরিত্তং সুখুমং এতং, ঊকাসিরসমূপম’’ন্তি.
সসম্ভারসোতবিলস্স অন্তো তনুতম্বলোমাচিতে অঙ্গুলিৰেধকসণ্ঠানে পদেসে সোতং ৰুত্তপ্পকারাহি ধাতূহি কতূপকারং উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা অনুপালিযমানং ৰণ্ণাদীহি পরিৰুতং সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি.
সসম্ভারঘানবিলস্স অন্তো অজপদসণ্ঠানে পদেসে ঘানং যথাৰুত্তপ্পকারুপকারুপত্থম্ভনানুপালনপরিৰারং ঘানৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি.
সসম্ভারজিৰ্হামজ্ঝস্স উপরি উপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসে জিৰ্হা যথাৰুত্তপ্পকারুপকারুপত্থম্ভনানুপালনপরিৰারা জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানা তিট্ঠতি.
যাৰতা পন ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণরূপং নাম অত্থি. সব্বত্থ কাযো কপ্পাসপটলে স্নেহো ৰিয ৰুত্তপ্পকারুপকারুপত্থম্ভনানুপালনপরিৰারোৰ হুত্ৰা কাযৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানো তিট্ঠতি.
ৰম্মিকউদকাকাসগামসিৰথিকসঙ্খাতসগোচরনিন্না ৰিয চ অহিসুসুমারপক্খীকুক্কুরসিঙ্গালারূপাদিসগোচরনিন্নাৰ এতে চক্খাদযোতি দট্ঠব্বা.
৪৩৭. ততো পরেসু পন রূপাদীসু চক্খুপটিহননলক্খণং রূপং, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসং, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানং, চতুমহাভূতপদট্ঠানং. যথা চেতং তথা সব্বানিপি উপাদারূপানি. যত্থ পন ৰিসেসো অত্থি, তত্থ ৰক্খাম. তযিদং নীলং পীতকন্তিআদিৰসেন অনেকৰিধং.
সোতপটিহননলক্খণো সদ্দো, সোতৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসো, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানো. ভেরিসদ্দো মুদিঙ্গসদ্দোতিআদিনা নযেন অনেকৰিধো.
ঘানপটিহননলক্খণো গন্ধো, ঘানৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসো, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানো. মূলগন্ধো সারগন্ধোতিআদিনা নযেন অনেকৰিধো.
জিৰ্হাপটিহননলক্খণো রসো, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসো, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানো. মূলরসো খন্ধরসোতিআদিনা নযেন অনেকৰিধো.
৪৩৮. ইত্থিভাৰলক্খণং ইত্থিন্দ্রিযং, ইত্থীতি পকাসনরসং, ইত্থিলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কারণভাৰপচ্চুপট্ঠানং. পুরিসভাৰলক্খণং পুরিসিন্দ্রিযং, পুরিসোতি পকাসনরসং, পুরিসলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কারণভাৰপচ্চুপট্ঠানং. তদুভযম্পি কাযপ্পসাদো ৰিয সকলসরীরং ব্যাপকমেৰ, ন চ কাযপসাদেন ঠিতোকাসে ঠিতন্তি ৰা অট্ঠিতোকাসে ঠিতন্তি ৰাতি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি, রূপরসাদযো ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্করো নত্থি.
৪৩৯. সহজরূপানুপালনলক্খণং জীৰিতিন্দ্রিযং, তেসং পৰত্তনরসং, তেসঞ্ঞেৰ ঠপনপচ্চুপট্ঠানং, যাপযিতব্বভূতপদট্ঠানং. সন্তেপি চ অনুপালনলক্খণাদিম্হি ৰিধানে অত্থিক্খণেযেৰ তং সহজরূপানি অনুপালেতি উদকং ৰিয উপ্পলাদীনি. যথাসকং পচ্চযুপ্পন্নেপি চ ধম্মে পালেতি ধাতি ৰিয কুমারং. সযং পৰত্তিতধম্মসম্বন্ধেনেৰ চ পৰত্ততি নিযামকো ৰিয. ন ভঙ্গতো উদ্ধং পৰত্ততি, অত্তনো চ পৰত্তযিতব্বানঞ্চ অভাৰা. ন ভঙ্গক্খণে ঠপেতি, সযং ভিজ্জমানত্তা. খীযমানো ৰিয ৰট্টিস্নেহো দীপসিখং. ন চ অনুপালনপৰত্তনট্ঠপনানুভাৰৰিরহিতং, যথাৰুত্তক্খণে তস্স তস্স সাধনতোতি দট্ঠব্বং.
৪৪০. মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযলক্খণং হদযৰত্থু, তাসঞ্ঞেৰ ধাতূনং আধারণরসং, উব্বহনপচ্চুপট্ঠানং. হদযস্স অন্তো কাযগতাসতিকথাযং ৰুত্তপ্পকারং লোহিতং নিস্সায সন্ধারণাদিকিচ্চেহি ভূতেহি কতূপকারং উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা অনুপালিযমানং মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনঞ্চেৰ তংসম্পযুত্তধম্মানঞ্চ ৰত্থুভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি.
৪৪১. অভিক্কমাদিপৰত্তকচিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুযা সহজরূপকাযথম্ভনসন্ধারণচলনস্স পচ্চযো আকারৰিকারো কাযৰিঞ্ঞত্তি, অধিপ্পাযপকাসনরসা, কাযৰিপ্ফন্দনহেতুভাৰপচ্চুপট্ঠানা, চিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুপদট্ঠানা. সা পনেসা কাযৰিপ্ফন্দনেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনহেতুত্তা, সযঞ্চ তেন কাযৰিপ্ফন্দনসঙ্খাতেন কাযেন ৰিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘কাযৰিঞ্ঞত্তী’’তি ৰুচ্চতি. তায চ পন চলিতেহি চিত্তজরূপেহি অভিসম্বন্ধানং উতুজাদীনম্পি চলনতো অভিক্কমাদযো পৰত্তন্তীতি ৰেদিতব্বা.
ৰচীভেদপৰত্তকচিত্তসমুট্ঠানপথৰীধাতুযা উপাদিণ্ণঘট্টনস্স পচ্চযো আকারৰিকারো ৰচীৰিঞ্ঞত্তি, অধিপ্পাযপ্পকাসনরসা, ৰচীঘোসহেতুভাৰপচ্চুপট্ঠানা, চিত্তসমুট্ঠানপথৰীধাতুপদট্ঠানা. সা পনেসা ৰচীঘোসেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনহেতুত্তা, সযঞ্চ তায ৰচীঘোসসঙ্খাতায ৰাচায ৰিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘ৰচীৰিঞ্ঞত্তী’’তি ৰুচ্চতি. যথা হি অরঞ্ঞে উস্সাপেত্ৰা বন্ধগোসীসাদিউদকনিমিত্তং দিস্ৰা উদকমেত্থ অত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতি, এৰং কাযৰিপ্ফন্দনঞ্চেৰ ৰচীঘোসঞ্চ গহেত্ৰা কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিযোপি ৰিঞ্ঞাযন্তি.
৪৪২. রূপপরিচ্ছেদলক্খণা আকাসধাতু, রূপপরিযন্তপ্পকাসনরসা, রূপমরিযাদাপচ্চুপট্ঠানা, অসম্ফুট্ঠভাৰচ্ছিদ্দৰিৰরভাৰপচ্চুপট্ঠানা ৰা, পরিচ্ছিন্নরূপপদট্ঠানা. যায পরিচ্ছিন্নেসু রূপেসু ইদমিতো উদ্ধমধো তিরিযন্তি চ হোতি.
৪৪৩. অদন্ধতালক্খণা রূপস্স লহুতা, রূপানং গরুভাৰৰিনোদনরসা, লহুপরিৰত্তিতাপচ্চুপট্ঠানা, লহুরূপপদট্ঠানা. অথদ্ধতালক্খণা রূপস্স মুদুতা, রূপানং থদ্ধভাৰৰিনোদনরসা, সব্বকিরিযাসু অৰিরোধিতাপচ্চুপট্ঠানা, মুদুরূপপদট্ঠানা. সরীরকিরিযানুকূলকম্মঞ্ঞভাৰলক্খণা রূপস্স কম্মঞ্ঞতা, অকম্মঞ্ঞতাৰিনোদনরসা, অদুব্বলভাৰপচ্চুপট্ঠানা, কম্মঞ্ঞরূপপদট্ঠানা.
এতা পন তিস্সো ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিজহন্তি, এৰং সন্তেপি যো অরোগিনো ৰিয রূপানং লহুভাৰো অদন্ধতা লহুপরিৰত্তিপ্পকারো রূপদন্ধত্তকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো রূপৰিকারো রূপস্স লহুতা. যো পন সুপরিমদ্দিতচম্মস্সেৰ রূপানং মুদুভাৰো সব্বকিরিযাৰিসেসেসু ৰসৰত্তনভাৰমদ্দৰপ্পকারো রূপত্থদ্ধত্তকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো রূপৰিকারো রূপস্স মুদুতা. যো পন সুদন্তসুৰণ্ণস্সেৰ রূপানং কম্মঞ্ঞভাৰো সরীরকিরিযানুকূলভাৰপ্পকারো সরীরকিরিযানং অননুকূলকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো রূপৰিকারো রূপস্স কম্মঞ্ঞতাতি এৰমেতাসং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
৪৪৪. আচযলক্খণো রূপস্স উপচযো, পুব্বন্ততো রূপানং উম্মুজ্জাপনরসো, নিয্যাতনপচ্চুপট্ঠানো, পরিপুণ্ণভাৰপচ্চুপট্ঠানো ৰা, উপচিতরূপপদট্ঠানো. পৰত্তিলক্খণা রূপস্স সন্ততি, অনুপ্পবন্ধনরসা, অনুপচ্ছেদপচ্চুপট্ঠানা, অনুপ্পবন্ধকরূপপদট্ঠানা. উভযম্পেতং জাতিরূপস্সেৰাধিৰচনং, আকারনানত্ততো পন ৰেনেয্যৰসেন চ ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি উদ্দেসদেসনা কতা. যস্মা পনেত্থ অত্থতো নানত্তং নত্থি, তস্মা ইমেসং পদানং নিদ্দেসে ‘‘যো আযতনানং আচযো, সো রূপস্স উপচযো. যো রূপস্স উপচযো, সা রূপস্স সন্ততী’’তি (ধ. স. ৬৪১-৬৪২) ৰুত্তং. অট্ঠকথাযম্পি ‘‘আচযো নাম নিব্বত্তি, উপচযো নাম ৰড্ঢি, সন্ততি নাম পৰত্তী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৬৪১) ৰত্ৰা ‘‘নদীতীরে খতকূপকম্হি উদকুগ্গমনকালো ৰিয আচযো নিব্বত্তি, পরিপুণ্ণকালো ৰিয উপচযো ৰড্ঢি, অজ্ঝোত্থরিত্ৰা গমনকালো ৰিয সন্ততি পৰত্তী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৬৪১) উপমা কতা.
উপমাৰসানে চ ‘‘এৰং কিং কথিতং হোতি? আযতনেন আচযো কথিতো, আচযেন আযতনং কথিত’’ন্তি ৰুত্তং. তস্মা যা রূপানং পঠমাভিনিব্বত্তি, সা আচযো. যা তেসং উপরি অঞ্ঞেসম্পি নিব্বত্তমানানং নিব্বত্তি, সা ৰড্ঢিআকারেন উপট্ঠানতো উপচযো. যা তেসম্পি উপরি পুনপ্পুনং অঞ্ঞেসং নিব্বত্তমানানং নিব্বত্তি, সা অনুপবন্ধাকারেন উপট্ঠানতো সন্ততীতি চ পৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বা.
রূপপরিপাকলক্খণা জরতা, উপনযনরসা, সভাৰানপগমেপি নৰভাৰাপগমপচ্চুপট্ঠানা ৰীহিপুরাণভাৰো ৰিয, পরিপচ্চমানরূপপদট্ঠানা. খণ্ডিচ্চাদিভাৰেন দন্তাদীসু ৰিকারদস্সনতো ইদং পাকটজরং সন্ধায ৰুত্তং. অরূপধম্মানং পন পটিচ্ছন্নজরা নাম হোতি, তস্সা এস ৰিকারো নত্থি, যা চ পথৰী উদকপব্বতচন্দিমসূরিযাদীসু অৰীচিজরা নাম.
পরিভেদলক্খণা রূপস্স অনিচ্চতা, সংসীদনরসা, খযৰযপচ্চুপট্ঠানা, পরিভিজ্জমানরূপপদট্ঠানা.
৪৪৫. ওজালক্খণো কবল়ীকারো আহারো, রূপাহরণরসো, উপত্থম্ভনপচ্চুপট্ঠানো, কবল়ং কত্ৰা আহরিতব্বৰত্থুপদট্ঠানো. যায ওজায সত্তা যাপেন্তি, তস্সা এতং অধিৰচনং.
৪৪৬. ইমানি তাৰ পাল়িযং আগতরূপানেৰ. অট্ঠকথাযং পন বলরূপং সম্ভৰরূপং জাতিরূপং রোগরূপং একচ্চানং মতেন মিদ্ধরূপন্তি এৰং অঞ্ঞানিপি রূপানি আহরিত্ৰা ‘‘অদ্ধা মুনীসি সম্বুদ্ধো, নত্থি নীৰরণা তৰা’’তিআদীনি (সু. নি. ৫৪৬) ৰত্ৰা মিদ্ধরূপং তাৰ নত্থিযেৰাতি পটিক্খিত্তং. ইতরেসু রোগরূপং জরতাঅনিচ্চতাগ্গহণেন গহিতমেৰ, জাতিরূপং উপচযসন্ততিগ্গহণেন, সম্ভৰরূপং আপোধাতুগ্গহণেন, বলরূপং ৰাযোধাতুগ্গহণেন গহিতমেৰ. তস্মা তেসু একম্পি ৰিসুং নত্থীতি সন্নিট্ঠানং কতং.
ইতি ইদং চতুৰীসতিৰিধং উপাদারূপং পুব্বে ৰুত্তং চতুব্বিধং ভূতরূপঞ্চাতি অট্ঠৰীসতিৰিধং রূপং হোতি অনূনমনধিকং.
৪৪৭. তং সব্বম্পি ন হেতু অহেতুকং হেতুৰিপ্পযুত্তং সপ্পচ্চযং লোকিযং সাসৰমেৰাতিআদিনা নযেন একৰিধং.
অজ্ঝত্তিকং বাহিরং, ওল়ারিকং সুখুমং, দূরে সন্তিকে, নিপ্ফন্নং অনিপ্ফন্নং, পসাদরূপং নপসাদরূপং, ইন্দ্রিযং অনিন্দ্রিযং, উপাদিণ্ণং অনুপাদিণ্ণন্তিআদিৰসেন দুৰিধং.
তত্থ চক্খাদিপঞ্চৰিধং অত্তভাৰং অধিকিচ্চ পৰত্তত্তা অজ্ঝত্তিকং, সেসং ততো বাহিরত্তা বাহিরং. চক্খাদীনি নৰ আপোধাতুৰজ্জিতা তিস্সো ধাতুযো চাতি দ্ৰাদসৰিধং ঘট্টনৰসেন গহেতব্বতো ওল়ারিকং, সেসং ততো ৰিপরীতত্তা সুখুমং. যং সুখুমং তদেৰ দুপ্পটিৰিজ্ঝসভাৰত্তা দূরে, ইতরং সুপ্পটিৰিজ্ঝসভাৰত্তা সন্তিকে. চতস্সো ধাতুযো, চক্খাদীনি তেরস, কবল়ীকারাহারো চাতি অট্ঠারসৰিধং রূপং পরিচ্ছেদৰিকারলক্খণভাৰং অতিক্কমিত্ৰা সভাৰেনেৰ পরিগ্গহেতব্বতো নিপ্ফন্নং, সেসং তব্বিপরীততায অনিপ্ফন্নং. চক্খাদিপঞ্চৰিধং রূপাদীনং গহণপচ্চযভাৰেন আদাসতলং ৰিয ৰিপ্পসন্নত্তা পসাদরূপং, ইতরং ততো ৰিপরীতত্তা নপসাদরূপং. পসাদরূপমেৰ ইত্থিন্দ্রিযাদিত্তযেন সদ্ধিং অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্রিযং, সেসং ততো ৰিপরীতত্তা অনিন্দ্রিযং. যং কম্মজন্তি পরতো ৰক্খাম, তং কম্মেন উপাদিণ্ণত্তা উপাদিণ্ণং, সেসং ততো ৰিপরীতত্তা অনুপাদিণ্ণং.
৪৪৮. পুন সব্বমেৰ রূপং সনিদস্সনকম্মজাদীনং তিকানং ৰসেন তিৰিধং হোতি. তত্থ ওল়ারিকে রূপং সনিদস্সনসপ্পটিঘং, সেসং অনিদস্সনসপ্পটিঘং. সব্বম্পি সুখুমং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং. এৰং তাৰ সনিদস্সনত্তিকৰসেন তিৰিধং. কম্মজাদিত্তিকৰসেন পন কম্মতো জাতং কম্মজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অকম্মজং, নকুতোচিজাতং নেৰ কম্মজং নাকম্মজং. চিত্ততো জাতং চিত্তজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অচিত্তজং, নকুতোচিজাতং নেৰ চিত্তজং নাচিত্তজং, আহারতো জাতং আহারজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অনাহারজং, নকুতোচিজাতং নেৰ আহারজং নঅনাহারজং. উতুতো জাতং উতুজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অনুতুজং, নকুতোচিজাতং নেৰ উতুজং নঅনুতুজন্তি এৰং কম্মজাদিত্তিকৰসেন তিৰিধং.
৪৪৯. পুন দিট্ঠাদিরূপরূপাদিৰত্থাদিচতুক্কৰসেন চতুব্বিধং. তত্থ রূপাযতনং দিট্ঠং নাম দস্সনৰিসযত্তা, সদ্দাযতনং সুতং নাম সৰনৰিসযত্তা, গন্ধরসফোট্ঠব্বত্তযং মুতং নাম সম্পত্তগাহকইন্দ্রিযৰিসযত্তা, সেসং ৰিঞ্ঞাতং নাম ৰিঞ্ঞাণস্সেৰ ৰিসযত্তাতি এৰং তাৰ দিট্ঠাদিচতুক্কৰসেন চতুব্বিধং.
নিপ্ফন্নরূপং পনেত্থ রূপরূপং নাম, আকাসধাতু পরিচ্ছেদরূপং নাম, কাযৰিঞ্ঞত্তিআদি কম্মঞ্ঞতাপরিযন্তং ৰিকাররূপং নাম, জাতিজরাভঙ্গং লক্খণরূপং নামাতি এৰং রূপরূপাদিচতুক্কৰসেন চতুব্বিধং.
যং পনেত্থ হদযরূপং নাম, তং ৰত্থু ন দ্ৰারং. ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং দ্ৰারং ন ৰত্থু. পসাদরূপং ৰত্থু চেৰ দ্ৰারঞ্চ. সেসং নেৰ ৰত্থু ন দ্ৰারন্তি এৰং ৰত্থাদিচতুক্কৰসেন চতুব্বিধং.
৪৫০. পুন একজং, দ্ৰিজং, তিজং, চতুজং, নকুতোচিজাতন্তি ইমেসং ৰসেন পঞ্চৰিধং. তত্থ কম্মজমেৰ চিত্তজমেৰ চ একজং নাম. তেসু সদ্ধিং হদযৰত্থুনা ইন্দ্রিযরূপং কম্মজমেৰ. ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং চিত্তজমেৰ. যং পন চিত্ততো চ উতুতো চ জাতং, তং দ্ৰিজং নাম, তং সদ্দাযতনমেৰ. যং উতুচিত্তাহারেহি জাতং, তং তিজং নাম, তং পন লহুতাদিত্তযমেৰ. যং চতূহিপি কম্মাদীহি জাতং, তং চতুজং নাম, তং লক্খণরূপৰজ্জং অৰসেসং হোতি. লক্খণরূপং পন নকুতোচিজাতং. কস্মা? ন হি উপ্পাদস্স উপ্পাদো অত্থি, উপ্পন্নস্স চ পরিপাকভেদমত্তং ইতরদ্ৰযং. যম্পি ‘‘রূপাযতনং সদ্দাযতনং গন্ধাযতনং রসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং আকাসধাতু আপোধাতু রূপস্স লহুতা, রূপস্স মুদুতা, রূপস্স কম্মঞ্ঞতা, রূপস্স উপচযো, রূপস্স সন্ততি, কবল়ীকারো আহারো, ইমে ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানা’’তিআদীসু (ধ. স. ১২০১) জাতিযা কুতোচিজাতত্তং অনুঞ্ঞাতং, তং পন রূপজনকপচ্চযানং কিচ্চানুভাৰক্খণে দিট্ঠত্তাতি ৰেদিতব্বং.
ইদং তাৰ রূপক্খন্ধে ৰিত্থারকথামুখং.
ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধকথা
৪৫১. ইতরেসু পন যংকিঞ্চি ৰেদযিতলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা ৰেদনাক্খন্ধো; যংকিঞ্চি সঞ্জাননলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা সঞ্ঞাক্খন্ধো; যংকিঞ্চি অভিসঙ্খরণলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা সঙ্খারক্খন্ধো; যংকিঞ্চি ৰিজাননলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৰেদিতব্বো. তত্থ যস্মা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে ৰিঞ্ঞাতে ইতরে সুৰিঞ্ঞেয্যা হোন্তি, তস্মা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধং আদিং কত্ৰা ৰণ্ণনং করিস্সাম.
যংকিঞ্চি ৰিজাননলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৰেদিতব্বোতি হি ৰুত্তং. কিঞ্চ ৰিজাননলক্খণং ৰিঞ্ঞাণং? যথাহ ‘‘ৰিজানাতি ৰিজানাতীতি খো, আৰুসো, তস্মা ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.৪৪৯). ৰিঞ্ঞাণং চিত্তং মনোতি অত্থতো একং. তদেতং ৰিজাননলক্খণেন সভাৰতো একৰিধম্পি জাতিৰসেন তিৰিধং কুসলং, অকুসলং, অব্যাকতঞ্চ.
৪৫২. তত্থ কুসলং ভূমিভেদতো চতুব্বিধং কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরং লোকুত্তরঞ্চ. তত্থ কামাৰচরং সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খারভেদতো অট্ঠৰিধং. সেয্যথিদং – সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারং সসঙ্খারঞ্চ, তথা ঞাণৰিপ্পযুত্তং. উপেক্খাসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারং সসঙ্খারঞ্চ, তথা ঞাণৰিপ্পযুত্তং.
যদা হি দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিং অঞ্ঞং ৰা সোমনস্সহেতুং আগম্ম হট্ঠপহট্ঠো ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তং (ম. নি. ১.৪৪১) সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা অসংসীদন্তো অনুস্সাহিতো পরেহি দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোতি, তদাস্স সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং চিত্তং অসঙ্খারং হোতি. যদা পন ৰুত্তনযেন হট্ঠতুট্ঠো সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা অমুত্তচাগতাদিৰসেন সংসীদমানো ৰা পরেহি ৰা উস্সাহিতো করোতি, তদাস্স তদেৰ চিত্তং সসঙ্খারং হোতি. ইমস্মিঞ্হি অত্থে সঙ্খারোতি এতং অত্তনো ৰা পরেসং ৰা ৰসেন পৰত্তস্স পুব্বপযোগস্সাধিৰচনং. যদা পন ঞাতিজনস্স পটিপত্তিদস্সনেন জাতপরিচযা বালদারকা ভিক্খূ দিস্ৰা সোমনস্সজাতা সহসা কিঞ্চিদেৰ হত্থগতং দদন্তি ৰা ৰন্দন্তি ৰা, তদা ততিযং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন ‘‘দেথ ৰন্দথাতি’’ ঞাতীহি উস্সাহিতা এৰং পটিপজ্জন্তি, তদা চতুত্থং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদীনং অসম্পত্তিং অঞ্ঞেসং ৰা সোমনস্সহেতূনং অভাৰং আগম্ম চতূসুপি ৰিকপ্পেসু সোমনস্সরহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তারি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি. এৰং সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খারভেদতো অট্ঠৰিধং কামাৰচরকুসলং ৰেদিতব্বং.
রূপাৰচরং পন ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৰিধং হোতি. সেয্যথিদং, ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখসমাধিযুত্তং পঠমং, অতিক্কন্তৰিতক্কং দুতিযং, ততো অতিক্কন্তৰিচারং ততিযং, ততো ৰিরত্তপীতিকং চতুত্থং, অত্থঙ্গতসুখং উপেক্খাসমাধিযুত্তং পঞ্চমন্তি.
অরূপাৰচরং চতুন্নং আরুপ্পানং যোগৰসেন চতুব্বিধং. ৰুত্তপ্পকারেন হি আকাসানঞ্চাযতনজ্ঝানেন সম্পযুত্তং পঠমং, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীহি দুতিযততিযচতুত্থানি. লোকুত্তরং চতুমগ্গসম্পযোগতো চতুব্বিধন্তি এৰং তাৰ কুসলৰিঞ্ঞাণমেৰ একৰীসতিৰিধং হোতি.
৪৫৩. অকুসলং পন ভূমিতো একৰিধং কামাৰচরমেৰ, মূলতো তিৰিধং লোভমূলং দোসমূলং মোহমূলঞ্চ.
তত্থ লোভমূলং সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিগতসঙ্খারভেদতো অট্ঠৰিধং. সেয্যথিদং, সোমনস্সসহগতং দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং অসঙ্খারং সসঙ্খারঞ্চ, তথা দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তং. উপেক্খাসহগতং দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং অসঙ্খারং সসঙ্খারঞ্চ, তথা দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তং.
যদা হি ‘‘নত্থি কামেসু আদীনৰো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৯) আদিনা নযেন মিচ্ছাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা হট্ঠতুট্ঠো কামে ৰা পরিভুঞ্জতি, দিট্ঠমঙ্গলাদীনি ৰা সারতো পচ্চেতি সভাৰতিক্খেনেৰ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা পঠমং অকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা দুতিযং. যদা মিচ্ছাদিট্ঠিং অপুরক্খত্ৰা কেৰলং হট্ঠতুট্ঠো মেথুনং ৰা সেৰতি, পরসম্পত্তিং ৰা অভিজ্ঝাযতি, পরভণ্ডং ৰা হরতি সভাৰতিক্খেনেৰ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা ততিযং. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা চতুত্থং. যদা পন কামানং ৰা অসম্পত্তিং আগম্ম অঞ্ঞেসং ৰা সোমনস্সহেতূনং অভাৰেন চতূসুপি ৰিকপ্পেসু সোমনস্সরহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তারি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি এৰং সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিগতসঙ্খারভেদতো অট্ঠৰিধং লোভমূলং ৰেদিতব্বং.
দোসমূলং পন দোমনস্সসহগতং পটিঘসম্পযুত্তং অসঙ্খারং সসঙ্খারন্তি দুৰিধমেৰ হোতি, তস্স পাণাতিপাতাদীসু তিক্খমন্দপ্পৰত্তিকালে পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
মোহমূলং উপেক্খাসহগতং ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তঞ্চাতি দুৰিধং. তস্স সন্নিট্ঠানৰিক্খেপকালে পৰত্তি ৰেদিতব্বাতি এৰং অকুসলৰিঞ্ঞাণং দ্ৰাদসৰিধং হোতি.
৪৫৪. অব্যাকতং জাতিভেদতো দুৰিধং ৰিপাকং কিরিযঞ্চ. তত্থ ৰিপাকং ভূমিতো চতুব্বিধং কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরং লোকুত্তরঞ্চ. তত্থ কামাৰচরং দুৰিধং কুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকঞ্চ. কুসলৰিপাকম্পি দুৰিধং অহেতুকং সহেতুকঞ্চ.
তত্থ অলোভাদিৰিপাকহেতুৰিরহিতং অহেতুকং, তং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণং, সম্পটিচ্ছনকিচ্চা মনোধাতু, সন্তীরণাদিকিচ্চা দ্ৰে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো চাতি অট্ঠৰিধং.
তত্থ চক্খুসন্নিস্সিতরূপৰিজাননলক্খণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, রূপমত্তারম্মণরসং, রূপাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানং, রূপারম্মণায কিরিযমনোধাতুযা অপগমপদট্ঠানং. সোতাদিসন্নিস্সিতসদ্দাদিৰিজাননলক্খণানি সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি, সদ্দাদিমত্তারম্মণরসানি, সদ্দাদিঅভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানানি, সদ্দারম্মণাদীনং কিরিযমনোধাতূনং অপগমপদট্ঠানানি.
চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তরং রূপাদিৰিজাননলক্খণা মনোধাতু, রূপাদিসম্পটিচ্ছনরসা, তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানা, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিঅপগমপদট্ঠানা.
অহেতুকৰিপাকা সল়ারম্মণৰিজাননলক্খণা দুৰিধাপি সন্তীরণাদিকিচ্চা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু, সন্তীরণাদিরসা, তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানা, হদযৰত্থুপদট্ঠানা. সোমনস্সুপেক্খাযোগতো পন দ্ৰিপঞ্চট্ঠানভেদতো চ তস্সা ভেদো. এতাসু হি একা একন্তমিট্ঠারম্মণে পৰত্তিসব্ভাৰতো সোমনস্সসম্পযুত্তা হুত্ৰা সন্তীরণতদারম্মণৰসেন পঞ্চদ্ৰারে চেৰ জৰনাৰসানে চ পৰত্তনতো দ্ৰিট্ঠানা হোতি. একা ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণে পৰত্তিসব্ভাৰতো উপেক্খাসম্পযুত্তা হুত্ৰা সন্তীরণতদারম্মণপটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেন পৰত্তনতো পঞ্চট্ঠানা হোতি.
অট্ঠৰিধম্পি চেতং অহেতুকৰিপাকৰিঞ্ঞাণং নিযতানিযতারম্মণত্তা দুৰিধং. উপেক্খাসুখসোমনস্সভেদতো তিৰিধং. ৰিঞ্ঞাণপঞ্চকং হেত্থ নিযতারম্মণং যথাক্কমং রূপাদীসুযেৰ পৰত্তিতো, সেসং অনিযতারম্মণং. তত্র হি মনোধাতু পঞ্চসুপি রূপাদীসু পৰত্ততি, মনোৰিঞ্ঞাণধাতুদ্ৰযং ছসূতি. কাযৰিঞ্ঞাণং পনেত্থ সুখযুত্তং, দ্ৰিট্ঠানা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সোমনস্সযুত্তা, সেসং উপেক্খাযুত্তন্তি. এৰং তাৰ কুসলৰিপাকাহেতুকং অট্ঠৰিধং ৰেদিতব্বং.
অলোভাদিৰিপাকহেতুসম্পযুত্তং পন সহেতুকং, তং কামাৰচরকুসলং ৰিয সোমনস্সাদি ভেদতো অট্ঠৰিধং. যথা পন কুসলং দানাদিৰসেন ছসু আরম্মণেসু পৰত্ততি, ন ইদং তথা. ইদঞ্হি পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিতদারম্মণৰসেন পরিত্তধম্মপরিযাপন্নেসুযেৰ ছসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. সঙ্খারাসঙ্খারভাৰো পনেত্থ আগমনাদিৰসেন ৰেদিতব্বো. সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ ৰিসেসে অসতিপি আদাসতলাদীসু মুখনিমিত্তং ৰিয নিরুস্সাহং ৰিপাকং, মুখং ৰিয সউস্সাহং কুসলন্তি ৰেদিতব্বং.
কেৰলং হি অকুসলৰিপাকং অহেতুকমেৰ, তং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণং, সম্পটিচ্ছনকিচ্চা মনোধাতু, সন্তীরণাদিকিচ্চা পঞ্চট্ঠানা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি সত্তৰিধং. তং লক্খণাদিতো কুসলাহেতুকৰিপাকে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
কেৰলঞ্হি কুসলৰিপাকানি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণানি, ইমানি অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণানি. তানি চ উপেক্খাসুখসোমনস্সভেদতো তিৰিধানি, ইমানি দুক্খউপেক্খাৰসেন দুৰিধানি. এত্থ হি কাযৰিঞ্ঞাণং দুক্খসহগতমেৰ, সেসানি উপেক্খাসহগতানি. সা চ তেসু উপেক্খা হীনা দুক্খং ৰিয নাতিতিখিণা, ইতরেসু উপেক্খা পণীতা সুখং ৰিয নাতিতিখিণা. ইতি ইমেসং সত্তন্নং অকুসলৰিপাকানং পুরিমানঞ্চ সোল়সন্নং কুসলৰিপাকানং ৰসেন কামাৰচরং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং তেৰীসতিৰিধং.
রূপাৰচরং পন কুসলং ৰিয পঞ্চৰিধং. কুসলং পন সমাপত্তিৰসেন জৰনৰীথিযং পৰত্ততি. ইদং উপপত্তিযং পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেন. যথা চ রূপাৰচরং, এৰং অরূপাৰচরম্পি কুসলং ৰিয চতুব্বিধং. পৰত্তিভেদোপিস্স রূপাৰচরে ৰুত্তনযো এৰ. লোকুত্তরৰিপাকং চতুমগ্গযুত্তচিত্তফলত্তা চতুব্বিধং, তং মগ্গৰীথিৰসেন চেৰ সমাপত্তিৰসেন চ দ্ৰিধা পৰত্ততি. এৰং সব্বম্পি চতূসু ভূমীসু ছত্তিংসৰিধং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং হোতি.
কিরিযং পন ভূমিভেদতো তিৰিধং কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরঞ্চ. তত্থ কামাৰচরং দুৰিধং অহেতুকং সহেতুকঞ্চ. তত্থ অলোভাদিকিরিযহেতুৰিরহিতং অহেতুকং, তং মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভেদতো দুৰিধং.
তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিপুরেচররূপাদিৰিজাননলক্খণা মনোধাতু, আৰজ্জনরসা, রূপাদিঅভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানা, ভৰঙ্গৰিচ্ছেদপদট্ঠানা, সা উপেক্খাযুত্তাৰ হোতি.
মনোৰিঞ্ঞাণধাতু পন দুৰিধা সাধারণা অসাধারণা চ. তত্থ সাধারণা উপেক্খাসহগতাহেতুককিরিযা সল়ারম্মণৰিজাননলক্খণা, কিচ্চৰসেন পঞ্চদ্ৰারমনোদ্ৰারেসু ৰোট্ঠব্বনাৰজ্জনরসা, তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানা, অহেতুকৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু ভৰঙ্গানং অঞ্ঞতরাপগমপদট্ঠানা.
অসাধারণা সোমনস্সসহগতাহেতুককিরিযা সল়ারম্মণৰিজাননলক্খণা, কিচ্চৰসেন অরহতং অনুল়ারেসু ৰত্থূসু হসিতুপ্পাদনরসা, তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানা, একন্ততো হদযৰত্থুপদট্ঠানাতি. ইতি কামাৰচরকিরিযং অহেতুকং তিৰিধং.
সহেতুকং পন সোমনস্সাদিভেদতো কুসলং ৰিয অট্ঠৰিধং. কেৰলঞ্হি কুসলং সেক্খপুথুজ্জনানং উপ্পজ্জতি, ইদং অরহতংযেৰাতি অযমেত্থ ৰিসেসো. এৰং তাৰ কামাৰচরং একাদসৰিধং.
রূপাৰচরং পন অরূপাৰচরঞ্চ কুসলং ৰিয পঞ্চৰিধং চতুব্বিধঞ্চ হোতি. অরহতং উপ্পত্তিৰসেনেৰ চস্স কুসলতো ৰিসেসো ৰেদিতব্বোতি. এৰং সব্বম্পি তীসু ভূমীসু ৰীসতিৰিধং কিরিযৰিঞ্ঞাণং হোতি.
৪৫৫. ইতি একৰীসতি কুসলানি দ্ৰাদসাকুসলানি ছত্তিংস ৰিপাকানি ৰীসতি কিরিযানীতি সব্বানিপি একূননৰুতি ৰিঞ্ঞাণানি হোন্তি. যানি পটিসন্ধিভৰঙ্গাৰজ্জনদস্সনসৰনঘাযনসাযনফুসনসম্পটিচ্ছনসন্তীরণৰোট্ঠব্বনজৰনতদারম্মণচুতিৰসেন চুদ্দসহি আকারেহি পৰত্তন্তি.
কথং? যদা হি অট্ঠন্নং কামাৰচরকুসলানং আনুভাৰেন দেৰমনুস্সেসু সত্তা নিব্বত্তন্তি, তদা নেসং মরণকালে পচ্চুপট্ঠিতং কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানং অঞ্ঞতরং আরম্মণং কত্ৰা অট্ঠ সহেতুককামাৰচরৰিপাকানি, মনুস্সেসু পণ্ডকাদিভাৰং আপজ্জমানানং দুব্বলদ্ৰিহেতুককুসলৰিপাকউপেক্খাসহগতাহেতুকৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু চাতি পটিসন্ধিৰসেন নৰ ৰিপাকচিত্তানি পৰত্তন্তি. যদা রূপাৰচরারূপাৰচরকুসলানুভাৰেন রূপারূপভৰেসু নিব্বত্তন্তি, তদা নেসং মরণকালে পচ্চুপট্ঠিতং কম্মনিমিত্তমেৰ আরম্মণং কত্ৰা নৰ রূপারূপাৰচরৰিপাকানি পটিসন্ধিৰসেন পৰত্তন্তি.
যদা পন অকুসলানুভাৰেন অপাযে নিব্বত্তন্তি, তদা নেসং মরণকালে পচ্চুপট্ঠিতং কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানং অঞ্ঞতরং আরম্মণং কত্ৰা একা অকুসলৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু পটিসন্ধিৰসেন পৰত্ততীতি এৰং তাৰেত্থ একূনৰীসতিযা ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং পটিসন্ধিৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণে পন নিরুদ্ধে তং তং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণমনুবন্ধমানং তস্স তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকভূতং তস্মিঞ্ঞেৰ আরম্মণে তাদিসমেৰ ভৰঙ্গৰিঞ্ঞাণং নাম পৰত্ততি, পুনপি তাদিসন্তি এৰং অসতি সন্তানৰিনিৰত্তকে অঞ্ঞস্মিং চিত্তুপ্পাদে নদীসোতং ৰিয সুপিনং অপস্সতো নিদ্দোক্কমনকালাদীসু অপরিমাণসঙ্খ্যম্পি পৰত্ততিযেৰাতি এৰং তেসঞ্ঞেৰ ৰিঞ্ঞাণানং ভৰঙ্গৰসেনাপি পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
এৰং পৰত্তে পন ভৰঙ্গসন্তানে যদা সত্তানং ইন্দ্রিযানি আরম্মণগহণক্খমানি হোন্তি, তদা চক্খুস্সাপাথগতে রূপে রূপং পটিচ্চ চক্খুপসাদস্স ঘট্টনা হোতি, ততো ঘট্টনানুভাৰেন ভৰঙ্গচলনং হোতি, অথ নিরুদ্ধে ভৰঙ্গে তদেৰ রূপং আরম্মণং কত্ৰা ভৰঙ্গং ৰিচ্ছিন্দমানা ৰিয আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা কিরিযমনোধাতু উপ্পজ্জতি. সোতদ্ৰারাদীসুপি এসেৰ নযো. মনোদ্ৰারে পন ছব্বিধেপি আরম্মণে আপাথগতে ভৰঙ্গচলনানন্তরং ভৰঙ্গং ৰিচ্ছিন্দমানা ৰিয আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা অহেতুককিরিযমনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপ্পজ্জতি উপেক্খাসহগতাতি এৰং দ্ৰিন্নং কিরিযৰিঞ্ঞাণানং আৰজ্জনৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
আৰজ্জনানন্তরং পন চক্খুদ্ৰারে তাৰ দস্সনকিচ্চং সাধযমানং চক্খুপসাদৰত্থুকং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতদ্ৰারাদীসু সৰনাদিকিচ্চং সাধযমানানি সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি পৰত্তন্তি. তানি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তেসু ৰিসযেসু কুসলৰিপাকানি, অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তেসু ৰিসযেসু অকুসলৰিপাকানীতি এৰং দসন্নং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং দস্সনসৰনঘাযনসাযনফুসনৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং তজ্জা মনোধাতূ’’তিআদিৰচনতো (ৰিভ. ১৮৪) পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তরা তেসঞ্ঞেৰ ৰিসযং সম্পটিচ্ছমানা কুসলৰিপাকানন্তরং কুসলৰিপাকা, অকুসলৰিপাকানন্তরং অকুসলৰিপাকা মনোধাতু উপ্পজ্জতি. এৰং দ্ৰিন্নং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং সম্পটিচ্ছনৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
‘‘মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮৪) ৰচনতো পন মনোধাতুযা সম্পটিচ্ছিতমেৰ ৰিসযং সন্তীরযমানা অকুসলৰিপাকমনোধাতুযা অনন্তরা অকুসলৰিপাকা, কুসলৰিপাকায অনন্তরা ইট্ঠারম্মণে সোমনস্সসহগতা, ইট্ঠমজ্ঝত্তে উপেক্খাসহগতা উপ্পজ্জতি ৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি এৰং তিণ্ণং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং সন্তীরণৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
সন্তীরণানন্তরং পন তমেৰ ৰিসযং ৰৰত্থাপযমানা উপ্পজ্জতি কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপেক্খাসহগতাতি এৰং একস্সেৰ কিরিযৰিঞ্ঞাণস্স ৰোট্ঠব্বনৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
ৰোট্ঠব্বনানন্তরং পন সচে মহন্তং হোতি রূপাদিআরম্মণং, অথ যথাৰৰত্থাপিতে ৰিসযে অট্ঠন্নং ৰা কামাৰচরকুসলানং দ্ৰাদসন্নং ৰা অকুসলানং নৰন্নং ৰা অৰসেসকামাৰচরকিরিযানং অঞ্ঞতরৰসেন ছ সত্ত ৰা জৰনানি জৰন্তি, এসো তাৰ পঞ্চদ্ৰারে নযো.
মনোদ্ৰারে পন মনোদ্ৰারাৰজ্জনানন্তরং তানিযেৰ. গোত্রভুতো উদ্ধং রূপাৰচরতো পঞ্চ কুসলানি পঞ্চ কিরিযানি, অরূপাৰচরতো চত্তারি কুসলানি চত্তারি কিরিযানি, লোকুত্তরতো চত্তারি মগ্গচিত্তানি চত্তারি ফলচিত্তানীতি ইমেসু যং যং লদ্ধপচ্চযং হোতি, তং তং জৰতীতি এৰং পঞ্চপঞ্ঞাসায কুসলাকুসলকিরিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং জৰনৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
জৰনাৰসানে পন সচে পঞ্চদ্ৰারে অতিমহন্তং, মনোদ্ৰারে চ ৰিভূতমারম্মণং হোতি, অথ কামাৰচরসত্তানং কামাৰচরজৰনাৰসানে ইট্ঠারম্মণাদীনং পুরিমকম্মজৰনচিত্তাদীনঞ্চ ৰসেন যো যো পচ্চযো লদ্ধো হোতি, তস্স তস্স ৰসেন অট্ঠসু সহেতুককামাৰচরৰিপাকেসু তীসু ৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূসু চ অঞ্ঞতরং পটিসোতগতং নাৰং অনুবন্ধমানং কিঞ্চি অন্তরং উদকমিৰ ভৰঙ্গস্সারম্মণতো অঞ্ঞস্মিং আরম্মণে জৰিতং জৰনমনুবন্ধং দ্ৰিক্খত্তুং সকিং ৰা ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. তদেতং জৰনাৰসানে ভৰঙ্গস্স আরম্মণে পৰত্তনারহং সমানং তস্স জৰনস্স আরম্মণং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তত্তা তদারম্মণন্তি ৰুচ্চতি. এৰং একাদসন্নং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং তদারম্মণৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
তদারম্মণাৰসানে পন পুন ভৰঙ্গমেৰ পৰত্ততি, ভৰঙ্গে ৰিচ্ছিন্নে পুন আৰজ্জনাদীনীতি এৰং লদ্ধপচ্চযচিত্তসন্তানং ভৰঙ্গানন্তরং আৰজ্জনং আৰজ্জনানন্তরং দস্সনাদীনীতি চিত্তনিযমৰসেনেৰ পুনপ্পুনং তাৰ পৰত্ততি, যাৰ একস্মিং ভৰে ভৰঙ্গস্স পরিক্খযো. একস্মিং হি ভৰে যং সব্বপচ্ছিমং ভৰঙ্গচিত্তং, তং ততো চৰনত্তা চুতীতি ৰুচ্চতি. তস্মা তম্পি একূনৰীসতিৰিধমেৰ হোতি. এৰং একূনৰীসতিযা ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং চুতিৰসেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
চুতিতো পন পুন পটিসন্ধি, পটিসন্ধিতো পুন ভৰঙ্গন্তি এৰং ভৰগতিঠিতিনিৰাসেসু সংসরমানানং সত্তানং অৰিচ্ছিন্নং চিত্তসন্তানং পৰত্ততিযেৰ. যো পনেত্থ অরহত্তং পাপুণাতি, তস্স চুতিচিত্তে নিরুদ্ধে নিরুদ্ধমেৰ হোতীতি.
ইদং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে ৰিত্থারকথামুখং.
ৰেদনাক্খন্ধকথা
৪৫৬. ইদানি যং ৰুত্তং ‘‘যংকিঞ্চি ৰেদযিতলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা ৰেদনাক্খন্ধো ৰেদিতব্বো’’তি, এত্থাপি ৰেদযিতলক্খণং নাম ৰেদনাৰ. যথাহ – ‘‘ৰেদযতি ৰেদযতীতি খো আৰুসো, তস্মা ৰেদনাতি ৰুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫০). সা পন ৰেদযিতলক্খণেন সভাৰতো একৰিধাপি জাতিৰসেন তিৰিধা হোতি কুসলা, অকুসলা, অব্যাকতা চাতি.
তত্থ কামাৰচরং সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খারভেদতো অট্ঠৰিধন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তেন কুসলৰিঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তা কুসলা, অকুসলেন সম্পযুত্তা অকুসলা, অব্যাকতেন সম্পযুত্তা অব্যাকতাতি ৰেদিতব্বা. সা সভাৰভেদতো পঞ্চৰিধা হোতি – সুখং দুক্খং সোমনস্সং দোমনস্সং উপেক্খাতি.
তত্থ কুসলৰিপাকেন কাযৰিঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তং সুখং. অকুসলৰিপাকেন দুক্খং. কামাৰচরতো চতূহি কুসলেহি, চতূহি সহেতুকৰিপাকেহি, একেন অহেতুকৰিপাকেন, চতূহি সহেতুককিরিযেহি, একেন অহেতুককিরিযেন, চতূহি অকুসলেহি, রূপাৰচরতো ঠপেত্ৰা পঞ্চমজ্ঝানৰিঞ্ঞাণং চতূহি কুসলেহি, চতূহি ৰিপাকেহি, চতূহি কিরিযেহি, লোকুত্তরং পন যস্মা অঝানিকং নাম নত্থি, তস্মা অট্ঠ লোকুত্তরানি পঞ্চন্নং ঝানানং ৰসেন চত্তালীসং হোন্তি. তেসু ঠপেত্ৰা অট্ঠ পঞ্চমজ্ঝানিকানি সেসেহি দ্ৰত্তিংসায কুসলৰিপাকেহীতি এৰং সোমনস্সং দ্ৰাসট্ঠিযা ৰিঞ্ঞাণেহি সম্পযুত্তং. দোমনস্সং দ্ৰীহি অকুসলেহি. উপেক্খা অৰসেসপঞ্চপঞ্ঞাসায ৰিঞ্ঞাণেহি সম্পযুত্তা.
তত্থ ইট্ঠফোট্ঠব্বানুভৰনলক্খণং সুখং, সম্পযুত্তানং উপব্রূহনরসং, কাযিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানং, কাযিন্দ্রিযপদট্ঠানং.
অনিট্ঠফোট্ঠব্বানুভৰনলক্খণং দুক্খং, সম্পযুত্তানং মিলাপনরসং, কাযিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং, কাযিন্দ্রিযপদট্ঠানং.
ইট্ঠারম্মণানুভৰনলক্খণং সোমনস্সং, যথা তথা ৰা ইট্ঠাকারসম্ভোগরসং, চেতসিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানং, পস্সদ্ধিপদট্ঠানং.
অনিট্ঠারম্মণানুভৰনলক্খণং দোমনস্সং, যথা তথা ৰা অনিট্ঠাকারসম্ভোগরসং, চেতসিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং, একন্তেনেৰ হদযৰত্থুপদট্ঠানং.
মজ্ঝত্তৰেদযিতলক্খণা উপেক্খা, সম্পযুত্তানং নাতিউপব্রূহনমিলাপনরসা, সন্তভাৰপচ্চুপট্ঠানা, নিপ্পীতিকচিত্তপদট্ঠানাতি.
ইদং ৰেদনাক্খন্ধে ৰিত্থারকথামুখং.
সঞ্ঞাক্খন্ধকথা
৪৫৭. ইদানি যং ৰুত্তং ‘‘যংকিঞ্চি সঞ্জাননলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৰা সঞ্ঞাক্খন্ধো ৰেদিতব্বো’’তি, এত্থাপি সঞ্জাননলক্খণং নাম সঞ্ঞাৰ. যথাহ – ‘‘সঞ্জানাতি সঞ্জানাতীতি খো, আৰুসো, তস্মা সঞ্ঞাতি ৰুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫০). সা পনেসা সঞ্জাননলক্খণেন সভাৰতো একৰিধাপি জাতিৰসেন তিৰিধা হোতি কুসলা, অকুসলা, অব্যাকতা চ.