১৫. আযতনধাতুনিদ্দেসো
আযতনৰিত্থারকথা
৫১০. আযতনানীতি দ্ৰাদসাযতনানি – চক্খাযতনং, রূপাযতনং, সোতাযতনং, সদ্দাযতনং, ঘানাযতনং, গন্ধাযতনং, জিৰ্হাযতনং, রসাযতনং, কাযাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং, মনাযতনং, ধম্মাযতনন্তি. তত্থ –
অত্থ লক্খণ তাৰত্ৰ, কম সঙ্খেপ ৰিত্থারা;
তথা দট্ঠব্বতো চেৰ, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
তত্থ ৰিসেসতো তাৰ চক্খতীতি চক্খু, রূপং অস্সাদেতি ৰিভাৰেতি চাতি অত্থো. রূপযতীতি রূপং, ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি অত্থো. সুণাতীতি সোতং. সপ্পতীতি সদ্দো, উদাহরিযতীতি অত্থো. ঘাযতীতি ঘানং. গন্ধযতীতি গন্ধো. অত্তনো ৰত্থুং সূচযতীতি অত্থো. জীৰিতং অৰ্হযতীতি জিৰ্হা. রসন্তি তং সত্তাতি রসো, অস্সাদেন্তীতি অত্থো. কুচ্ছিতানং সাসৰধম্মানং আযোতি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. ফুসিযতীতি ফোট্ঠব্বং. মুনাতীতি মনো. অত্তনো লক্খণং ধারেন্তীতি ধম্মা.
৫১১. অৰিসেসতো পন আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনন্তি ৰেদিতব্বং. চক্খুরূপাদীসু হি তংতংদ্ৰারারম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৰনাদিনা কিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘটন্তি, ৰাযমন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তে চ আযভূতে ধম্মে এতানি তনোন্তি, ৰিত্থারেন্তীতি ৰুত্তং হোতি, ইদঞ্চ অনমতগ্গে সংসারে পৰত্তং অতীৰ আযতং সংসারদুক্খং যাৰ ন নিৰত্ততি, তাৰ নযন্তেৰ, পৰত্তযন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ইতি সব্বেপিমে ধম্মা আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনং আযতনন্তি ৰুচ্চন্তি.
৫১২. অপিচ নিৰাসট্ঠানট্ঠেন আকরট্ঠেন সমোসরণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কারণট্ঠেন চ আযতনং ৰেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সরাযতনং ৰাসুদেৰাযতন’’ন্তিআদীসু নিৰাসট্ঠানং আযতনন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘সুৰণ্ণাযতনং রজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকরো. সাসনে পন ‘‘মনোরম্মে আযতনে সেৰন্তি নং ৰিহঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসরণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১০২) কারণং.
চক্খুআদীসু চাপি তে তে চিত্তচেতসিকা ধম্মা নিৰসন্তি তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি চক্খাদযো চ নেসং নিৰাসট্ঠানং. চক্খাদীসু চ তে আকিণ্ণা তন্নিস্সিতত্তা তদারম্মণত্তা চাতি চক্খাদযো নেসং আকরো. চক্খাদযো চ নেসং সমোসরণট্ঠানং, তত্থ তত্থ ৰত্থুদ্ৰারারম্মণৰসেন সমোসরণতো. চক্খাদযো চ নেসং সঞ্জাতিদেসো, তন্নিস্সযারম্মণভাৰেন তত্থেৰ উপ্পত্তিতো. চক্খাদযো চ নেসং কারণং, তেসং অভাৰে অভাৰতোতি. ইতি নিৰাসট্ঠানট্ঠেন, আকরট্ঠেন, সমোসরণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাতিদেসট্ঠেন, কারণট্ঠেনচাতি ইমেহিপি কারণেহি এতে ধম্মা আযতনং আযতনন্তি ৰুচ্চন্তি.
তস্মা যথাৰুত্তেন অত্থেন চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং…পে… ধম্মা চ তে আযতনঞ্চাতি ধম্মাযতনন্তি এৰং তাৰেত্থ অত্থতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫১৩. লক্খণাতি চক্খাদীনং লক্খণতোপেত্থ ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. তানি চ পন তেসং লক্খণানি খন্ধনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
তাৰত্ৰতোতি তাৰভাৰতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – চক্খাদযোপি হি ধম্মা এৰ, এৰং সতি ধম্মাযতনমিচ্চেৰ অৰত্ৰা কস্মা দ্ৰাদসাযতনানীতি ৰুত্তানীতি চে. ছৰিঞ্ঞাণকাযুপ্পত্তিদ্ৰারারম্মণৰৰত্থানতো ইধ ছন্নং ৰিঞ্ঞাণকাযানং দ্ৰারভাৰেন আরম্মণভাৰেন চ ৰৰত্থানতো অযমেতেসং ভেদো হোতীতি দ্ৰাদস ৰুত্তানি, চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিপরিযাপন্নস্স হি ৰিঞ্ঞাণকাযস্স চক্খাযতনমেৰ উপ্পত্তিদ্ৰারং, রূপাযতনমেৰ চারম্মণং, তথা ইতরানি ইতরেসং. ছট্ঠস্স পন ভৰঙ্গমনসঙ্খাতো মনাযতনেকদেসোৰ উপ্পত্তিদ্ৰারং, অসাধারণমেৰ চ ধম্মাযতনং আরম্মণন্তি. ইতি ছন্নং ৰিঞ্ঞাণকাযানং উপ্পত্তিদ্ৰারারম্মণৰৰত্থানতো দ্ৰাদস ৰুত্তানীতি এৰমেত্থ তাৰত্ৰতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫১৪. কমতোতি ইধাপি পুব্বে ৰুত্তেসু উপ্পত্তিক্কমাদীসু দেসনাক্কমোৰ যুজ্জতি. অজ্ঝত্তিকেসু হি আযতনেসু সনিদস্সনসপ্পটিঘৰিসযত্তা চক্খাযতনং পাকটন্তি পঠমং দেসিতং, ততো অনিদস্সনসপ্পটিঘৰিসযানি সোতাযতনাদীনি. অথ ৰা দস্সনানুত্তরিযসৰনানুত্তরিযহেতুভাৰেন বহূপকারত্তা অজ্ঝত্তিকেসু চক্খাযতনসোতাযতনানি পঠমং দেসিতানি, ততো ঘানাযতনাদীনি তীণি, পঞ্চন্নম্পি গোচরৰিসযত্তা অন্তে মনাযতনং, চক্খাযতনাদীনং পন গোচরত্তা তস্স তস্স অন্তরন্তরানি বাহিরেসু রূপাযতনাদীনি. অপিচ ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকারণৰৰত্থানতোপি অযমেতেসং কমো ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ৩.৪২১; সং. নি. ২.৪৩). এৰং কমতোপেত্থ ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫১৫. সঙ্খেপৰিত্থারাতি সঙ্খেপতো হি মনাযতনস্স চেৰ ধম্মাযতনেকদেসস্স চ নামেন তদৰসেসানঞ্চ আযতনানং রূপেন সঙ্গহিতত্তা দ্ৰাদসাপি আযতনানি নামরূপমত্তমেৰ হোন্তি. ৰিত্থারতো পন অজ্ঝত্তিকেসু তাৰ চক্খাযতনং জাতিৰসেন চক্খুপসাদমত্তমেৰ, পচ্চযগতিনিকাযপুগ্গলভেদতো পন অনন্তপ্পভেদং. তথা সোতাযতনাদীনি চত্তারি. মনাযতনং কুসলাকুসলৰিপাককিরিযৰিঞ্ঞাণভেদেন একূননৰুতিপ্পভেদং একৰীসুত্তরসতপ্পভেদঞ্চ. ৰত্থুপটিপদাদিভেদতো পন অনন্তপ্পভেদং. রূপসদ্দগন্ধরসাযতনানি ৰিসভাগপচ্চযাদিভেদতো অনন্তপ্পভেদানি. ফোট্ঠব্বাযতনং পথৰীধাতুতেজোধাতুৰাযোধাতুৰসেন তিপ্পভেদং. পচ্চযাদিভেদতো অনেকপ্পভেদং. ধম্মাযতনং ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধসুখুমরূপনিব্বানানং সভাৰনানত্তভেদতো অনেকপ্পভেদন্তি. এৰং সঙ্খেপৰিত্থারা ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫১৬. দট্ঠব্বতোতি এত্থ পন সব্বানেৰ সঙ্খতানি আযতনানি অনাগমনতো অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. ন হি তানি পুব্বে উদযা কুতোচি আগচ্ছন্তি, নপি উদ্ধং ৰযা কুহিঞ্চি গচ্ছন্তি, অথ খো পুব্বে উদযা অপ্পটিলদ্ধসভাৰানি, উদ্ধং ৰযা পরিভিন্নসভাৰানি, পুব্বন্তাপরন্তৰেমজ্ঝে পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায অৰসানি পৰত্তন্তি. তস্মা অনাগমনতো অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. তথা নিরীহকতো অব্যাপারতো চ. ন হি চক্খুরূপাদীনং এৰং হোতি ‘‘অহো ৰত অম্হাকং সামগ্গিযং ৰিঞ্ঞাণং নাম উপ্পজ্জেয্যা’’তি, ন চ তানি ৰিঞ্ঞাণুপ্পাদনত্থং দ্ৰারভাৰেন ৰত্থুভাৰেন আরম্মণভাৰেন ৰা ঈহন্তি, ন ব্যাপারমাপজ্জন্তি, অথ খো ধম্মতাৰেসা, যং চক্খুরূপাদিসামগ্গিযং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি সম্ভৰন্তীতি. তস্মা নিরীহকতো অব্যাপারতো চ দট্ঠব্বানি. অপিচ অজ্ঝত্তিকানি সুঞ্ঞগামো ৰিয দট্ঠব্বানি, ধুৰসুভসুখত্তভাৰৰিরহিতত্তা. বাহিরানি গামঘাতকচোরা ৰিয, অজ্ঝত্তিকানং অভিঘাতকত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘চক্খু, ভিক্খৰে, হঞ্ঞতি মনাপামনাপেহি রূপেহী’’তি ৰিত্থারো. অপিচ অজ্ঝত্তিকানি ছ পাণকা ৰিয দট্ঠব্বানি, বাহিরানি তেসং গোচরা ৰিযাতি. এৰমেত্থ দট্ঠব্বতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
ইদং তাৰ আযতনানং ৰিত্থারকথামুখং.
ধাতুৰিত্থারকথা
৫১৭. তদনন্তরা পন ধাতুযোতি অট্ঠারস ধাতুযো – চক্খুধাতু, রূপধাতু, চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু, সোতধাতু, সদ্দধাতু, সোতৰিঞ্ঞাণধাতু, ঘানধাতু, গন্ধধাতু, ঘানৰিঞ্ঞাণধাতু, জিৰ্হাধাতু, রসধাতু, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু, কাযধাতু, ফোট্ঠব্বধাতু, কাযৰিঞ্ঞাণধাতু, মনোধাতু, ধম্মধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি. তত্থ –
অত্থতো লক্খণাদীহি, কম তাৰত্ৰসঙ্খতো;
পচ্চযা অথ দট্ঠব্বা, ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
তত্থ অত্থতোতি চক্খতীতি চক্খু. রূপযতীতি রূপং. চক্খুস্স ৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তি এৰমাদিনা তাৰ নযেন চক্খাদীনং ৰিসেসত্থতো ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো. অৰিসেসেন পন ৰিদহতি, ধীযতে, ৰিধানং, ৰিধীযতে এতায, এত্থ ৰা ধীযতীতি ধাতু. লোকিযা হি ধাতুযো কারণভাৰেন ৰৰত্থিতা হুত্ৰা সুৰণ্ণরজতাদিধাতুযো ৰিয সুৰণ্ণরজতাদিং, অনেকপ্পকারং সংসারদুক্খং ৰিদহন্তি. ভারহারেহি চ ভারো ৰিয, সত্তেহি ধীযন্তে, ধারিযন্তীতি অত্থো. দুক্খৰিধানমত্তমেৰ চেসা, অৰসৰত্তনতো. এতাহি চ করণভূতাহি সংসারদুক্খং সত্তেহি অনুৰিধীযতি. তথাৰিহিতঞ্চ তং এতাস্ৰেৰ ধীযতি, ঠপিযতীতি অত্থো. ইতি চক্খাদীসু একেকো ধম্মো যথাসম্ভৰং ৰিদহতি, ধীযতীতিআদিনা অত্থৰসেন ধাতূতি ৰুচ্চতি.
৫১৮. অপিচ যথা তিত্থিযানং অত্তা নাম সভাৰতো নত্থি, ন এৰমেতা, এতা পন অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধাতুযো. যথা লোকে ৰিচিত্তা হরিতালমনোসিলাদযো সেলাৰযৰা ধাতুযোতি ৰুচ্চন্তি, এৰমেতাপি ধাতুযো ৰিয ধাতুযো. ৰিচিত্তা হেতে ঞাণঞেয্যাৰযৰাতি. যথা ৰা সরীরসঙ্খাতস্স সমুদাযস্স অৰযৰভূতেসু রসসোণিতাদীসু অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসভাগলক্খণপরিচ্ছিন্নেসু ধাতুসমঞ্ঞা, এৰমেতেসুপি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স অত্তভাৰস্স অৰযৰেসু ধাতুসমঞ্ঞা ৰেদিতব্বা. অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসভাগলক্খণপরিচ্ছিন্না হেতে চক্খাদযোতি. অপিচ ধাতূতি নিজ্জীৰমত্তস্সেৰেতং অধিৰচনং. তথা হি ভগৰা ‘‘ছ ধাতুরো অযং ভিক্খু পুরিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৪৪) জীৰসঞ্ঞাসমূহননত্থং ধাতুদেসনং অকাসীতি.
তস্মা যথাৰুত্তেন অত্থেন চক্খু চ তং ধাতু চ চক্খুধাতু…পে… মনোৰিঞ্ঞাণঞ্চ তং ধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি. এৰং তাৰেত্থ অত্থতো ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫১৯. লক্খণাদিতোতি চক্খাদীনং লক্খণাদিতোপেত্থ ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো. তানি চ পন নেসং লক্খণাদীনি খন্ধনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
কমতোতি ইধাপি পুব্বে ৰুত্তেসু উপ্পত্তিক্কমাদীসু দেসনাক্কমোৰ যুজ্জতি. সো চ পনাযং হেতুফলানুপুব্বৰৰত্থানৰসেন ৰুত্তো. চক্খুধাতু রূপধাতূতি ইদঞ্হি দ্ৰযং হেতু, চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতূতি ফলং. এৰং সব্বত্থ.
৫২০. তাৰত্ৰতোতি তাৰভাৰতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – তেসু তেসু হি সুত্তাভিধম্মপ্পদেসেসু ‘‘আভাধাতু, সুভধাতু, আকাসানঞ্চাযতনধাতু, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনধাতু, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনধাতু, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনধাতু, সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধধাতু’’ (সং. নি. ২.৯৫), ‘‘কামধাতু, ব্যাপাদধাতু, ৰিহিংসাধাতু, নেক্খম্মধাতু, অব্যাপাদধাতু, অৰিহিংসাধাতু’’ (ৰিভ. ১৮২; দী. নি. ৩.৩০৫; ম. নি. ৩.১২৫), ‘‘সুখধাতু, দুক্খধাতু, সোমনস্সধাতু, দোমনস্সধাতু, উপেক্খাধাতু, অৰিজ্জাধাতু’’ (ৰিভ. ১৮০; ম. নি. ৩.১২৫), ‘‘আরম্ভধাতু, নিক্কমধাতু, পরক্কমধাতু’’ (সং. নি. ৫.১৮৩), ‘‘হীনধাতু, মজ্ঝিমধাতু, পণীতধাতু’’ (দী. নি. ৩.৩০৫), ‘‘পথৰীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৰাযোধাতু (দী. নি. ৩.৩১১), আকাসধাতু, ৰিঞ্ঞাণধাতু’’ (ম. নি. ৩.১২৫; ৰিভ. ১৭২), ‘‘সঙ্খতধাতু, অসঙ্খতধাতু’’ (ম. নি. ৩.১২৫), ‘‘অনেকধাতু নানাধাতু লোকো’’তি (দী. নি. ২.৩৬৬; ম. নি. ১.১৪৮) এৰমাদযো অঞ্ঞাপি ধাতুযো দিস্সন্তি. এৰং সতি সব্বাসং ৰসেন পরিচ্ছেদং অকত্ৰা কস্মা অট্ঠারসাতি অযমেৰ পরিচ্ছেদো কতোতি চে. সভাৰতো ৰিজ্জমানানং সব্বধাতূনং তদন্তোগধত্তা.
রূপধাতুযেৰ হি আভাধাতু, সুভধাতু পন রূপাদিপটিবদ্ধা. কস্মা, সুভনিমিত্তত্তা. সুভনিমিত্তঞ্হি সুভধাতু. তঞ্চ রূপাদিৰিনিমুত্তং ন ৰিজ্জতি. কুসলৰিপাকারম্মণা ৰা রূপাদযো এৰ সুভধাতূতি রূপাদিমত্তমেৰেসা. আকাসানঞ্চাযতনধাতুআদীসু চিত্তং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযেৰ, সেসা ধম্মধাতু. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধধাতু পন সভাৰতো নত্থি. ধাতুদ্ৰযনিরোধমত্তমেৰ হি সা.
কামধাতু ধম্মধাতুমত্তং ৰা হোতি. যথাহ – ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু? কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো’’তি (ৰিভ. ১৮২). অট্ঠারসাপি ৰা ধাতুযো. যথাহ – ‘‘হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰে অন্তোকরিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা রূপা ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং, অযং ৰুচ্চতি কামধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮২).
নেক্খম্মধাতু ধম্মধাতু এৰ, ‘‘সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮২) ৰচনতো মনোৰিঞ্ঞাণধাতুপি হোতিযেৰ. ব্যাপাদৰিহিংসা-অব্যাপাদ-অৰিহিংসাসুখ-দুক্খ-সোমনস্স-দোমনস্সুপেক্খা-অৰিজ্জাআরম্ভ-নিক্কম-পরক্কমধাতুযো ধম্মধাতুযেৰ.
হীনমজ্ঝিমপণীতধাতুযো অট্ঠারস ধাতুমত্তমেৰ. হীনা হি চক্খাদযো হীনা ধাতু, মজ্ঝিমপণীতা মজ্ঝিমা চেৰ পণীতা চ. নিপ্পরিযাযেন পন অকুসলা ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো হীনধাতু, লোকিযা কুসলাব্যাকতা উভোপি চক্খুধাতুআদযো চ মজ্ঝিমধাতু, লোকুত্তরা পন ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো পণীতধাতু.
পথৰীতেজোৰাযোধাতুযো ফোট্ঠব্বধাতুযেৰ, আপোধাতু আকাসধাতু চ ধম্মধাতুযেৰ. ৰিঞ্ঞাণধাতু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিসত্তৰিঞ্ঞাণধাতুসঙ্খেপোযেৰ.
সত্তরস ধাতুযো ধম্মধাতুএকদেসো চ সঙ্খতধাতু, অসঙ্খতা পন ধাতু ধম্মধাতুএকদেসোৰ. অনেকধাতুনানাধাতুলোকো পন অট্ঠারস ধাতুপ্পভেদমত্তমেৰাতি. ইতি সভাৰতো ৰিজ্জমানানং সব্বধাতূনং তদন্তোগধত্তা অট্ঠারসেৰ ৰুত্তাতি.
৫২১. অপিচ ৰিজাননসভাৰে ৰিঞ্ঞাণে জীৰসঞ্ঞীনং সঞ্ঞাসমূহননত্থম্পি অট্ঠারসেৰ ৰুত্তা. সন্তি হি সত্তা ৰিজাননসভাৰে ৰিঞ্ঞাণে জীৰসঞ্ঞিনো, তেসং চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযমনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভেদেন তস্স অনেকতং চক্খুরূপাদিপচ্চযাযত্তৰুত্তিতায অনিচ্চতঞ্চ পকাসেত্ৰা দীঘরত্তানুসযিতং জীৰসঞ্ঞং সমূহনিতুকামেন ভগৰতা অট্ঠারস ধাতুযো পকাসিতা. কিঞ্চ ভিয্যো তথা ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন চ. যে চ ইমায অনতিসঙ্খেপৰিত্থারায দেসনায ৰেনেয্যসত্তা, তদজ্ঝাসযৰসেন চ অট্ঠারসেৰ পকাসিতা.
সঙ্খেপৰিত্থারনযেন তথা তথা হি,
ধম্মং পকাসযতি এস যথা যথাস্স;
সদ্ধম্মতেজৰিহতং ৰিলযং খণেন,
ৰেনেয্যসত্তহদযেসু তমো পযাতীতি.
এৰমেত্থ তাৰত্ৰতো ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫২২. সঙ্খতোতি চক্খুধাতু তাৰ জাতিতো একো ধম্মোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি চক্খুপসাদৰসেন, তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযরূপসদ্দগন্ধরসধাতুযো সোতপ্পসাদাদিৰসেন, ফোট্ঠব্বধাতু পন পথৰীতেজোৰাযোৰসেন তযো ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু কুসলাকুসলৰিপাকৰসেন দ্ৰে ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি, তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণধাতুযো. মনোধাতু পন পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনকুসলাকুসলৰিপাকসম্পটিচ্ছনৰসেন তযো ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. ধম্মধাতু তিণ্ণং অরূপক্খন্ধানং সোল়সন্নং সুখুমরূপানং অসঙ্খতায চ ধাতুযা ৰসেন ৰীসতি ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সেসকুসলাকুসলাব্যাকতৰিঞ্ঞাণৰসেন ছসত্ততি ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. এৰমেত্থ সঙ্খতোপি ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫২৩. পচ্চযাতি এত্থ চ চক্খুধাতু তাৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা ৰিপ্পযুত্তপুরেজাতঅত্থিঅৰিগতনিস্সযিন্দ্রিযপচ্চযানং ৰসেন ছহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি, রূপধাতু পুরেজাতঅত্থিঅৰিগতারম্মণপচ্চযানং ৰসেন চতূহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. এৰং সোতৰিঞ্ঞাণধাতুআদীনং সোতধাতুসদ্দধাতুআদযো. পঞ্চন্নং পন নেসং আৰজ্জনমনোধাতু অনন্তরসমনন্তরনত্থিৰিগতানন্তরূপনিস্সযৰসেন পঞ্চহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি, তা চ পঞ্চপি সম্পটিচ্ছনমনোধাতুযা. তথা সম্পটিচ্ছনমনোধাতু সন্তীরণমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা, সা চ ৰোট্ঠব্বনমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা, ৰোট্ঠব্বনমনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ জৰনমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা. জৰনমনোৰিঞ্ঞাণধাতু পন অনন্তরায জৰনমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা তেহি চেৰ পঞ্চহি আসেৰনপচ্চযেন চাতি ছহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. এস তাৰ পঞ্চদ্ৰারে নযো.
মনোদ্ৰারে পন ভৰঙ্গমনোৰিঞ্ঞাণধাতু আৰজ্জনমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা. আৰজ্জনমনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ জৰনমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা পুরিমেহি পঞ্চহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. ধম্মধাতু পন সত্তন্নম্পি ৰিঞ্ঞাণধাতূনং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতাদীহি বহুধা পচ্চযো হোতি. চক্খুধাতুআদযো পন একচ্চা চ ধম্মধাতু একচ্চায মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণপচ্চযাদীহিপি পচ্চযা হোন্তি. চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদীনঞ্চ ন কেৰলং চক্খুরূপাদযো পচ্চযা হোন্তি, অথ খো আলোকাদযোপি. তেনাহু পুব্বাচরিযা –
‘‘চক্খুরূপালোকমনসিকারে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং. সোতসদ্দৰিৰরমনসিকারে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সোতৰিঞ্ঞাণং. ঘানগন্ধৰাযুমনসিকারে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ঘানৰিঞ্ঞাণং. জিৰ্হারসআপমনসিকারে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং. কাযফোট্ঠব্বপথৰীমনসিকারে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি কাযৰিঞ্ঞাণং. ভৰঙ্গমনধম্মমনসিকারে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারতো পন পচ্চযপ্পভেদো পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে আৰিভৰিস্সতীতি এৰমেত্থ পচ্চযতোপি ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
৫২৪. দট্ঠব্বতোতি দট্ঠব্বতোপেত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি অত্থো. সব্বা এৰ হি সঙ্খতধাতুযো পুব্বন্তাপরন্তৰিৰিত্ততো ধুৰসুভসুখত্তভাৰসুঞ্ঞতো পচ্চযাযত্তৰুত্তিতো চ দট্ঠব্বা.
ৰিসেসতো পনেত্থ ভেরিতলং ৰিয চক্খুধাতু দট্ঠব্বা, দণ্ডো ৰিয রূপধাতু, সদ্দো ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. তথা আদাসতলং ৰিয চক্খুধাতু, মুখং ৰিয রূপধাতু, মুখনিমিত্তং ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. অথ ৰা উচ্ছুতিলা ৰিয চক্খুধাতু, যন্তচক্কযট্ঠি ৰিয রূপধাতু, উচ্ছুরসতেলানি ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. তথা অধরারণী ৰিয চক্খুধাতু, উত্তরারণী ৰিয রূপধাতু, অগ্গি ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. এস নযো সোতধাতুআদীসু.
মনোধাতু পন যথাসম্ভৰতো চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদীনং পুরেচরানুচরা ৰিয দট্ঠব্বা.
ধম্মধাতুযা ৰেদনাক্খন্ধো সল্লমিৰ সূলমিৰ চ দট্ঠব্বো. সঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধা ৰেদনাসল্লসূলযোগাআতুরা ৰিয, পুথুজ্জনানং ৰা সঞ্ঞা আসাদুক্খজননতো রিত্তমুট্ঠি ৰিয. অযথাভুচ্চনিমিত্তগাহকতো ৰনমিগো ৰিয. সঙ্খারা পটিসন্ধিযং পক্খিপনতো অঙ্গারকাসুযং খিপনকপুরিসা ৰিয. জাতি দুক্খানুবন্ধতো রাজপুরিসানুবন্ধচোরা ৰিয. সব্বানত্থাৰহস্স খন্ধসন্তানস্স হেতুতো ৰিসরুক্খবীজানি ৰিয. রূপং নানাৰিধুপদ্দৰনিমিত্ততো খুরচক্কং ৰিয দট্ঠব্বং. অসঙ্খতা পন ধাতু অমততো সন্ততো খেমতো চ দট্ঠব্বা. কস্মা? সব্বানত্থাৰহস্স পটিপক্খভূতত্তা.
মনোৰিঞ্ঞাণধাতু আরম্মণেসু ৰৰত্থানাভাৰতো অরঞ্ঞমক্কটো ৰিয, দুদ্দমনতো অস্সখল়ুঙ্কো ৰিয, যত্থকামনিপাতিতো ৰেহাসক্খিত্তদণ্ডো ৰিয, লোভদোসাদিনানপ্পকারকিলেসৰেসযোগতো রঙ্গনটো ৰিয দট্ঠব্বাতি.
ইতি সাধুজনপামোজ্জত্থায কতে ৰিসুদ্ধিমগ্গে
পঞ্ঞাভাৰনাধিকারে
আযতনধাতুনিদ্দেসো নাম
পন্নরসমো পরিচ্ছেদো.