রূপক্খন্ধকথা
৪৩২. তত্থ যং কিঞ্চি সীতাদীহি রুপ্পনলক্খণং ধম্মজাতং, সব্বং তং একতো কত্ৰা রূপক্খন্ধোতি ৰেদিতব্বং.
তদেতং রুপ্পনলক্খণেন একৰিধম্পি ভূতোপাদাযভেদতো দুৰিধং.
তত্থ ভূতরূপং চতুব্বিধং – পথৰীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৰাযোধাতূতি. তাসং লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানানি চতুধাতুৰৰত্থানে ৰুত্তানি. পদট্ঠানতো পন তা সব্বাপি অৰসেসধাতুত্তযপদট্ঠানা.
উপাদারূপং চতুৰীসতিৰিধং – চক্খু, সোতং, ঘানং, জিৰ্হা, কাযো, রূপং, সদ্দো, গন্ধো, রসো, ইত্থিন্দ্রিযং, পুরিসিন্দ্রিযং, জীৰিতিন্দ্রিযং, হদযৰত্থু, কাযৰিঞ্ঞত্তি, ৰচীৰিঞ্ঞত্তি, আকাসধাতু, রূপস্স লহুতা, রূপস্স মুদুতা, রূপস্স কম্মঞ্ঞতা, রূপস্স উপচযো, রূপস্স সন্ততি, রূপস্স জরতা, রূপস্স অনিচ্চতা, কবল়ীকারো আহারোতি.
৪৩৩. তত্থ রূপাভিঘাতারহতপ্পসাদলক্খণং দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৰা চক্খু, রূপেসু আৰিঞ্ছনরসং, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানং, দট্ঠুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
সদ্দাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণং, সোতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৰা সোতং, সদ্দেসু আৰিঞ্ছনরসং, সোতৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানং, সোতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
গন্ধাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণং, ঘাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৰা ঘানং, গন্ধেসু আৰিঞ্ছনরসং, ঘানৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানং, ঘাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
রসাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণা, সাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণা ৰা জিৰ্হা, রসেসু আৰিঞ্ছনরসা, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানা, সাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানা.
ফোট্ঠব্বাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণো, ফুসিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণো ৰা কাযো, ফোট্ঠব্বেসু আৰিঞ্ছনরসো, কাযৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানো, ফুসিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানো.
৪৩৪. কেচি পন ‘‘তেজাধিকানং ভূতানং পসাদো চক্খু, ৰাযুপথৰীআপাধিকানং ভূতানং পসাদা সোতঘানজিৰ্হা, কাযো সব্বেসম্পী’’তি ৰদন্তি. অপরে ‘‘তেজাধিকানং পসাদো চক্খু, ৰিৰরৰাযুআপপথৰাধিকানং সোতঘানজিৰ্হাকাযা’’তি ৰদন্তি. তে ৰত্তব্বা ‘‘সুত্তং আহরথা’’তি. অদ্ধা সুত্তমেৰ ন দক্খিস্সন্তি. কেচি পনেত্থ ‘‘তেজাদীনং গুণেহি রূপাদীহি অনুগয্হভাৰতো’’তি কারণং দস্সেন্তি. তে ৰত্তব্বা ‘‘কো পনেৰমাহরূপাদযো তেজাদীনং গুণা’তি. অৰিনিব্ভোগৰুত্তীসু হি ভূতেসু অযং ইমস্স গুণো অযং ইমস্স গুণোতি ন লব্ভা ৰত্তু’’ন্তি. অথাপি ৰদেয্যুং ‘‘যথা তেসু তেসু সম্ভারেসু তস্স তস্স ভূতস্স অধিকতায পথৰীআদীনং সন্ধারণাদীনি কিচ্চানি ইচ্ছথ, এৰং তেজাদিঅধিকেসু সম্ভারেসু রূপাদীনং অধিকভাৰদস্সনতো ইচ্ছিতব্বমেতং রূপাদযো তেসং গুণা’’তি. তে ৰত্তব্বা ‘‘ইচ্ছেয্যাম, যদি আপাধিকস্স আসৰস্স গন্ধতো পথৰীঅধিকে কপ্পাসে গন্ধো অধিকতরো সিযা, তেজাধিকস্স চ উণ্হোদকস্স ৰণ্ণতো সীতুদকস্স ৰণ্ণো পরিহাযেথ’’. যস্মা পনেতং উভযম্পি নত্থি, তস্মা পহাযেতং এতেসং নিস্সযভূতানং ৰিসেসকপ্পনং, ‘‘যথা অৰিসেসেপি এককলাপে ভূতানং রূপরসাদযো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসা হোন্তি, এৰং চক্খুপসাদাদযো অৰিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্মিং ৰিসেসকারণে’’তি গহেতব্বমেতং.
কিং পন তং যং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসাধারণং? কম্মমেৰ নেসং ৰিসেসকারণং. তস্মা কম্মৰিসেসতো এতেসং ৰিসেসো, ন ভূতৰিসেসতো. ভূতৰিসেসে হি সতি পসাদোৰ ন উপ্পজ্জতি. সমানানঞ্হি পসাদো, ন ৰিসমানানন্তি পোরাণা.
৪৩৫. এৰং কম্মৰিসেসতো ৰিসেসৰন্তেসু চ এতেসু চক্খুসোতানি অসম্পত্তৰিসযগাহকানি, অত্তনো নিস্সযং অনল্লীননিস্সযে এৰ ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণহেতুত্তা. ঘানজিৰ্হাকাযা সম্পত্তৰিসযগাহকা, নিস্সযৰসেন চেৰ, সযঞ্চ, অত্তনো নিস্সযং অল্লীনেযেৰ ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণহেতুত্তা.
৪৩৬. চক্খু চেত্থ যদেতং লোকে নীলপখুমসমাকিণ্ণকণ্হসুক্কমণ্ডলৰিচিত্তং নীলুপ্পলদলসন্নিভং চক্খূতি ৰুচ্চতি. তস্স সসম্ভারচক্খুনো সেতমণ্ডলপরিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে অভিমুখে ঠিতানং সরীরসণ্ঠানুপ্পত্তিপদেসে সত্তসু পিচুপটলেসু আসিত্ততেলং পিচুপটলানি ৰিয সত্ত অক্খিপটলানিব্যাপেত্ৰা ধারণন্হাপনমণ্ডনবীজনকিচ্চাহি চতূহি ধাতীহি খত্তিযকুমারো ৰিয সন্ধারণবন্ধনপরিপাচনসমুদীরণকিচ্চাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকারং উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা অনুপালিযমানং ৰণ্ণগন্ধরসাদীহি পরিৰুতং পমাণতো ঊকাসিরমত্তং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. ৰুত্তম্পি চেতং ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘যেন চক্খুপসাদেন, রূপানি মনুপস্সতি;
পরিত্তং সুখুমং এতং, ঊকাসিরসমূপম’’ন্তি.
সসম্ভারসোতবিলস্স অন্তো তনুতম্বলোমাচিতে অঙ্গুলিৰেধকসণ্ঠানে পদেসে সোতং ৰুত্তপ্পকারাহি ধাতূহি কতূপকারং উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা অনুপালিযমানং ৰণ্ণাদীহি পরিৰুতং সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি.
সসম্ভারঘানবিলস্স অন্তো অজপদসণ্ঠানে পদেসে ঘানং যথাৰুত্তপ্পকারুপকারুপত্থম্ভনানুপালনপরিৰারং ঘানৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি.
সসম্ভারজিৰ্হামজ্ঝস্স উপরি উপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসে জিৰ্হা যথাৰুত্তপ্পকারুপকারুপত্থম্ভনানুপালনপরিৰারা জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানা তিট্ঠতি.
যাৰতা পন ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণরূপং নাম অত্থি. সব্বত্থ কাযো কপ্পাসপটলে স্নেহো ৰিয ৰুত্তপ্পকারুপকারুপত্থম্ভনানুপালনপরিৰারোৰ হুত্ৰা কাযৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানো তিট্ঠতি.
ৰম্মিকউদকাকাসগামসিৰথিকসঙ্খাতসগোচরনিন্না ৰিয চ অহিসুসুমারপক্খীকুক্কুরসিঙ্গালারূপাদিসগোচরনিন্নাৰ এতে চক্খাদযোতি দট্ঠব্বা.
৪৩৭. ততো পরেসু পন রূপাদীসু চক্খুপটিহননলক্খণং রূপং, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসং, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানং, চতুমহাভূতপদট্ঠানং. যথা চেতং তথা সব্বানিপি উপাদারূপানি. যত্থ পন ৰিসেসো অত্থি, তত্থ ৰক্খাম. তযিদং নীলং পীতকন্তিআদিৰসেন অনেকৰিধং.
সোতপটিহননলক্খণো সদ্দো, সোতৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসো, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানো. ভেরিসদ্দো মুদিঙ্গসদ্দোতিআদিনা নযেন অনেকৰিধো.
ঘানপটিহননলক্খণো গন্ধো, ঘানৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসো, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানো. মূলগন্ধো সারগন্ধোতিআদিনা নযেন অনেকৰিধো.
জিৰ্হাপটিহননলক্খণো রসো, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসো, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানো. মূলরসো খন্ধরসোতিআদিনা নযেন অনেকৰিধো.
৪৩৮. ইত্থিভাৰলক্খণং ইত্থিন্দ্রিযং, ইত্থীতি পকাসনরসং, ইত্থিলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কারণভাৰপচ্চুপট্ঠানং. পুরিসভাৰলক্খণং পুরিসিন্দ্রিযং, পুরিসোতি পকাসনরসং, পুরিসলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কারণভাৰপচ্চুপট্ঠানং. তদুভযম্পি কাযপ্পসাদো ৰিয সকলসরীরং ব্যাপকমেৰ, ন চ কাযপসাদেন ঠিতোকাসে ঠিতন্তি ৰা অট্ঠিতোকাসে ঠিতন্তি ৰাতি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি, রূপরসাদযো ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্করো নত্থি.
৪৩৯. সহজরূপানুপালনলক্খণং জীৰিতিন্দ্রিযং, তেসং পৰত্তনরসং, তেসঞ্ঞেৰ ঠপনপচ্চুপট্ঠানং, যাপযিতব্বভূতপদট্ঠানং. সন্তেপি চ অনুপালনলক্খণাদিম্হি ৰিধানে অত্থিক্খণেযেৰ তং সহজরূপানি অনুপালেতি উদকং ৰিয উপ্পলাদীনি. যথাসকং পচ্চযুপ্পন্নেপি চ ধম্মে পালেতি ধাতি ৰিয কুমারং. সযং পৰত্তিতধম্মসম্বন্ধেনেৰ চ পৰত্ততি নিযামকো ৰিয. ন ভঙ্গতো উদ্ধং পৰত্ততি, অত্তনো চ পৰত্তযিতব্বানঞ্চ অভাৰা. ন ভঙ্গক্খণে ঠপেতি, সযং ভিজ্জমানত্তা. খীযমানো ৰিয ৰট্টিস্নেহো দীপসিখং. ন চ অনুপালনপৰত্তনট্ঠপনানুভাৰৰিরহিতং, যথাৰুত্তক্খণে তস্স তস্স সাধনতোতি দট্ঠব্বং.
৪৪০. মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযলক্খণং হদযৰত্থু, তাসঞ্ঞেৰ ধাতূনং আধারণরসং, উব্বহনপচ্চুপট্ঠানং. হদযস্স অন্তো কাযগতাসতিকথাযং ৰুত্তপ্পকারং লোহিতং নিস্সায সন্ধারণাদিকিচ্চেহি ভূতেহি কতূপকারং উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা অনুপালিযমানং মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনঞ্চেৰ তংসম্পযুত্তধম্মানঞ্চ ৰত্থুভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি.
৪৪১. অভিক্কমাদিপৰত্তকচিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুযা সহজরূপকাযথম্ভনসন্ধারণচলনস্স পচ্চযো আকারৰিকারো কাযৰিঞ্ঞত্তি, অধিপ্পাযপকাসনরসা, কাযৰিপ্ফন্দনহেতুভাৰপচ্চুপট্ঠানা, চিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুপদট্ঠানা. সা পনেসা কাযৰিপ্ফন্দনেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনহেতুত্তা, সযঞ্চ তেন কাযৰিপ্ফন্দনসঙ্খাতেন কাযেন ৰিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘কাযৰিঞ্ঞত্তী’’তি ৰুচ্চতি. তায চ পন চলিতেহি চিত্তজরূপেহি অভিসম্বন্ধানং উতুজাদীনম্পি চলনতো অভিক্কমাদযো পৰত্তন্তীতি ৰেদিতব্বা.
ৰচীভেদপৰত্তকচিত্তসমুট্ঠানপথৰীধাতুযা উপাদিণ্ণঘট্টনস্স পচ্চযো আকারৰিকারো ৰচীৰিঞ্ঞত্তি, অধিপ্পাযপ্পকাসনরসা, ৰচীঘোসহেতুভাৰপচ্চুপট্ঠানা, চিত্তসমুট্ঠানপথৰীধাতুপদট্ঠানা. সা পনেসা ৰচীঘোসেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনহেতুত্তা, সযঞ্চ তায ৰচীঘোসসঙ্খাতায ৰাচায ৰিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘ৰচীৰিঞ্ঞত্তী’’তি ৰুচ্চতি. যথা হি অরঞ্ঞে উস্সাপেত্ৰা বন্ধগোসীসাদিউদকনিমিত্তং দিস্ৰা উদকমেত্থ অত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতি, এৰং কাযৰিপ্ফন্দনঞ্চেৰ ৰচীঘোসঞ্চ গহেত্ৰা কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিযোপি ৰিঞ্ঞাযন্তি.
৪৪২. রূপপরিচ্ছেদলক্খণা আকাসধাতু, রূপপরিযন্তপ্পকাসনরসা, রূপমরিযাদাপচ্চুপট্ঠানা, অসম্ফুট্ঠভাৰচ্ছিদ্দৰিৰরভাৰপচ্চুপট্ঠানা ৰা, পরিচ্ছিন্নরূপপদট্ঠানা. যায পরিচ্ছিন্নেসু রূপেসু ইদমিতো উদ্ধমধো তিরিযন্তি চ হোতি.
৪৪৩. অদন্ধতালক্খণা রূপস্স লহুতা, রূপানং গরুভাৰৰিনোদনরসা, লহুপরিৰত্তিতাপচ্চুপট্ঠানা, লহুরূপপদট্ঠানা. অথদ্ধতালক্খণা রূপস্স মুদুতা, রূপানং থদ্ধভাৰৰিনোদনরসা, সব্বকিরিযাসু অৰিরোধিতাপচ্চুপট্ঠানা, মুদুরূপপদট্ঠানা. সরীরকিরিযানুকূলকম্মঞ্ঞভাৰলক্খণা রূপস্স কম্মঞ্ঞতা, অকম্মঞ্ঞতাৰিনোদনরসা, অদুব্বলভাৰপচ্চুপট্ঠানা, কম্মঞ্ঞরূপপদট্ঠানা.
এতা পন তিস্সো ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিজহন্তি, এৰং সন্তেপি যো অরোগিনো ৰিয রূপানং লহুভাৰো অদন্ধতা লহুপরিৰত্তিপ্পকারো রূপদন্ধত্তকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো রূপৰিকারো রূপস্স লহুতা. যো পন সুপরিমদ্দিতচম্মস্সেৰ রূপানং মুদুভাৰো সব্বকিরিযাৰিসেসেসু ৰসৰত্তনভাৰমদ্দৰপ্পকারো রূপত্থদ্ধত্তকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো রূপৰিকারো রূপস্স মুদুতা. যো পন সুদন্তসুৰণ্ণস্সেৰ রূপানং কম্মঞ্ঞভাৰো সরীরকিরিযানুকূলভাৰপ্পকারো সরীরকিরিযানং অননুকূলকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো রূপৰিকারো রূপস্স কম্মঞ্ঞতাতি এৰমেতাসং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
৪৪৪. আচযলক্খণো রূপস্স উপচযো, পুব্বন্ততো রূপানং উম্মুজ্জাপনরসো, নিয্যাতনপচ্চুপট্ঠানো, পরিপুণ্ণভাৰপচ্চুপট্ঠানো ৰা, উপচিতরূপপদট্ঠানো. পৰত্তিলক্খণা রূপস্স সন্ততি, অনুপ্পবন্ধনরসা, অনুপচ্ছেদপচ্চুপট্ঠানা, অনুপ্পবন্ধকরূপপদট্ঠানা. উভযম্পেতং জাতিরূপস্সেৰাধিৰচনং, আকারনানত্ততো পন ৰেনেয্যৰসেন চ ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি উদ্দেসদেসনা কতা. যস্মা পনেত্থ অত্থতো নানত্তং নত্থি, তস্মা ইমেসং পদানং নিদ্দেসে ‘‘যো আযতনানং আচযো, সো রূপস্স উপচযো. যো রূপস্স উপচযো, সা রূপস্স সন্ততী’’তি (ধ. স. ৬৪১-৬৪২) ৰুত্তং. অট্ঠকথাযম্পি ‘‘আচযো নাম নিব্বত্তি, উপচযো নাম ৰড্ঢি, সন্ততি নাম পৰত্তী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৬৪১) ৰত্ৰা ‘‘নদীতীরে খতকূপকম্হি উদকুগ্গমনকালো ৰিয আচযো নিব্বত্তি, পরিপুণ্ণকালো ৰিয উপচযো ৰড্ঢি, অজ্ঝোত্থরিত্ৰা গমনকালো ৰিয সন্ততি পৰত্তী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৬৪১) উপমা কতা.
উপমাৰসানে চ ‘‘এৰং কিং কথিতং হোতি? আযতনেন আচযো কথিতো, আচযেন আযতনং কথিত’’ন্তি ৰুত্তং. তস্মা যা রূপানং পঠমাভিনিব্বত্তি, সা আচযো. যা তেসং উপরি অঞ্ঞেসম্পি নিব্বত্তমানানং নিব্বত্তি, সা ৰড্ঢিআকারেন উপট্ঠানতো উপচযো. যা তেসম্পি উপরি পুনপ্পুনং অঞ্ঞেসং নিব্বত্তমানানং নিব্বত্তি, সা অনুপবন্ধাকারেন উপট্ঠানতো সন্ততীতি চ পৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বা.
রূপপরিপাকলক্খণা জরতা, উপনযনরসা, সভাৰানপগমেপি নৰভাৰাপগমপচ্চুপট্ঠানা ৰীহিপুরাণভাৰো ৰিয, পরিপচ্চমানরূপপদট্ঠানা. খণ্ডিচ্চাদিভাৰেন দন্তাদীসু ৰিকারদস্সনতো ইদং পাকটজরং সন্ধায ৰুত্তং. অরূপধম্মানং পন পটিচ্ছন্নজরা নাম হোতি, তস্সা এস ৰিকারো নত্থি, যা চ পথৰী উদকপব্বতচন্দিমসূরিযাদীসু অৰীচিজরা নাম.
পরিভেদলক্খণা রূপস্স অনিচ্চতা, সংসীদনরসা, খযৰযপচ্চুপট্ঠানা, পরিভিজ্জমানরূপপদট্ঠানা.
৪৪৫. ওজালক্খণো কবল়ীকারো আহারো, রূপাহরণরসো, উপত্থম্ভনপচ্চুপট্ঠানো, কবল়ং কত্ৰা আহরিতব্বৰত্থুপদট্ঠানো. যায ওজায সত্তা যাপেন্তি, তস্সা এতং অধিৰচনং.
৪৪৬. ইমানি তাৰ পাল়িযং আগতরূপানেৰ. অট্ঠকথাযং পন বলরূপং সম্ভৰরূপং জাতিরূপং রোগরূপং একচ্চানং মতেন মিদ্ধরূপন্তি এৰং অঞ্ঞানিপি রূপানি আহরিত্ৰা ‘‘অদ্ধা মুনীসি সম্বুদ্ধো, নত্থি নীৰরণা তৰা’’তিআদীনি (সু. নি. ৫৪৬) ৰত্ৰা মিদ্ধরূপং তাৰ নত্থিযেৰাতি পটিক্খিত্তং. ইতরেসু রোগরূপং জরতাঅনিচ্চতাগ্গহণেন গহিতমেৰ, জাতিরূপং উপচযসন্ততিগ্গহণেন, সম্ভৰরূপং আপোধাতুগ্গহণেন, বলরূপং ৰাযোধাতুগ্গহণেন গহিতমেৰ. তস্মা তেসু একম্পি ৰিসুং নত্থীতি সন্নিট্ঠানং কতং.
ইতি ইদং চতুৰীসতিৰিধং উপাদারূপং পুব্বে ৰুত্তং চতুব্বিধং ভূতরূপঞ্চাতি অট্ঠৰীসতিৰিধং রূপং হোতি অনূনমনধিকং.
৪৪৭. তং সব্বম্পি ন হেতু অহেতুকং হেতুৰিপ্পযুত্তং সপ্পচ্চযং লোকিযং সাসৰমেৰাতিআদিনা নযেন একৰিধং.
অজ্ঝত্তিকং বাহিরং, ওল়ারিকং সুখুমং, দূরে সন্তিকে, নিপ্ফন্নং অনিপ্ফন্নং, পসাদরূপং নপসাদরূপং, ইন্দ্রিযং অনিন্দ্রিযং, উপাদিণ্ণং অনুপাদিণ্ণন্তিআদিৰসেন দুৰিধং.
তত্থ চক্খাদিপঞ্চৰিধং অত্তভাৰং অধিকিচ্চ পৰত্তত্তা অজ্ঝত্তিকং, সেসং ততো বাহিরত্তা বাহিরং. চক্খাদীনি নৰ আপোধাতুৰজ্জিতা তিস্সো ধাতুযো চাতি দ্ৰাদসৰিধং ঘট্টনৰসেন গহেতব্বতো ওল়ারিকং, সেসং ততো ৰিপরীতত্তা সুখুমং. যং সুখুমং তদেৰ দুপ্পটিৰিজ্ঝসভাৰত্তা দূরে, ইতরং সুপ্পটিৰিজ্ঝসভাৰত্তা সন্তিকে. চতস্সো ধাতুযো, চক্খাদীনি তেরস, কবল়ীকারাহারো চাতি অট্ঠারসৰিধং রূপং পরিচ্ছেদৰিকারলক্খণভাৰং অতিক্কমিত্ৰা সভাৰেনেৰ পরিগ্গহেতব্বতো নিপ্ফন্নং, সেসং তব্বিপরীততায অনিপ্ফন্নং. চক্খাদিপঞ্চৰিধং রূপাদীনং গহণপচ্চযভাৰেন আদাসতলং ৰিয ৰিপ্পসন্নত্তা পসাদরূপং, ইতরং ততো ৰিপরীতত্তা নপসাদরূপং. পসাদরূপমেৰ ইত্থিন্দ্রিযাদিত্তযেন সদ্ধিং অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্রিযং, সেসং ততো ৰিপরীতত্তা অনিন্দ্রিযং. যং কম্মজন্তি পরতো ৰক্খাম, তং কম্মেন উপাদিণ্ণত্তা উপাদিণ্ণং, সেসং ততো ৰিপরীতত্তা অনুপাদিণ্ণং.
৪৪৮. পুন সব্বমেৰ রূপং সনিদস্সনকম্মজাদীনং তিকানং ৰসেন তিৰিধং হোতি. তত্থ ওল়ারিকে রূপং সনিদস্সনসপ্পটিঘং, সেসং অনিদস্সনসপ্পটিঘং. সব্বম্পি সুখুমং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং. এৰং তাৰ সনিদস্সনত্তিকৰসেন তিৰিধং. কম্মজাদিত্তিকৰসেন পন কম্মতো জাতং কম্মজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অকম্মজং, নকুতোচিজাতং নেৰ কম্মজং নাকম্মজং. চিত্ততো জাতং চিত্তজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অচিত্তজং, নকুতোচিজাতং নেৰ চিত্তজং নাচিত্তজং, আহারতো জাতং আহারজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অনাহারজং, নকুতোচিজাতং নেৰ আহারজং নঅনাহারজং. উতুতো জাতং উতুজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অনুতুজং, নকুতোচিজাতং নেৰ উতুজং নঅনুতুজন্তি এৰং কম্মজাদিত্তিকৰসেন তিৰিধং.
৪৪৯. পুন দিট্ঠাদিরূপরূপাদিৰত্থাদিচতুক্কৰসেন চতুব্বিধং. তত্থ রূপাযতনং দিট্ঠং নাম দস্সনৰিসযত্তা, সদ্দাযতনং সুতং নাম সৰনৰিসযত্তা, গন্ধরসফোট্ঠব্বত্তযং মুতং নাম সম্পত্তগাহকইন্দ্রিযৰিসযত্তা, সেসং ৰিঞ্ঞাতং নাম ৰিঞ্ঞাণস্সেৰ ৰিসযত্তাতি এৰং তাৰ দিট্ঠাদিচতুক্কৰসেন চতুব্বিধং.
নিপ্ফন্নরূপং পনেত্থ রূপরূপং নাম, আকাসধাতু পরিচ্ছেদরূপং নাম, কাযৰিঞ্ঞত্তিআদি কম্মঞ্ঞতাপরিযন্তং ৰিকাররূপং নাম, জাতিজরাভঙ্গং লক্খণরূপং নামাতি এৰং রূপরূপাদিচতুক্কৰসেন চতুব্বিধং.
যং পনেত্থ হদযরূপং নাম, তং ৰত্থু ন দ্ৰারং. ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং দ্ৰারং ন ৰত্থু. পসাদরূপং ৰত্থু চেৰ দ্ৰারঞ্চ. সেসং নেৰ ৰত্থু ন দ্ৰারন্তি এৰং ৰত্থাদিচতুক্কৰসেন চতুব্বিধং.
৪৫০. পুন একজং, দ্ৰিজং, তিজং, চতুজং, নকুতোচিজাতন্তি ইমেসং ৰসেন পঞ্চৰিধং. তত্থ কম্মজমেৰ চিত্তজমেৰ চ একজং নাম. তেসু সদ্ধিং হদযৰত্থুনা ইন্দ্রিযরূপং কম্মজমেৰ. ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং চিত্তজমেৰ. যং পন চিত্ততো চ উতুতো চ জাতং, তং দ্ৰিজং নাম, তং সদ্দাযতনমেৰ. যং উতুচিত্তাহারেহি জাতং, তং তিজং নাম, তং পন লহুতাদিত্তযমেৰ. যং চতূহিপি কম্মাদীহি জাতং, তং চতুজং নাম, তং লক্খণরূপৰজ্জং অৰসেসং হোতি. লক্খণরূপং পন নকুতোচিজাতং. কস্মা? ন হি উপ্পাদস্স উপ্পাদো অত্থি, উপ্পন্নস্স চ পরিপাকভেদমত্তং ইতরদ্ৰযং. যম্পি ‘‘রূপাযতনং সদ্দাযতনং গন্ধাযতনং রসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং আকাসধাতু আপোধাতু রূপস্স লহুতা, রূপস্স মুদুতা, রূপস্স কম্মঞ্ঞতা, রূপস্স উপচযো, রূপস্স সন্ততি, কবল়ীকারো আহারো, ইমে ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানা’’তিআদীসু (ধ. স. ১২০১) জাতিযা কুতোচিজাতত্তং অনুঞ্ঞাতং, তং পন রূপজনকপচ্চযানং কিচ্চানুভাৰক্খণে দিট্ঠত্তাতি ৰেদিতব্বং.
ইদং তাৰ রূপক্খন্ধে ৰিত্থারকথামুখং.