কমাদিৰিনিচ্ছযকথা

৫০৪. এৰং ৰিদিত্ৰা চ পুন এতেস্ৰেৰ –

খন্ধেসু ঞাণভেদত্থং, কমতোথ ৰিসেসতো;

অনূনাধিকতো চেৰ, উপমাতো তথেৰ চ.

দট্ঠব্বতো দ্ৰিধা এৰং, পস্সন্তস্সত্থসিদ্ধিতো;

ৰিনিচ্ছযনযো সম্মা, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিভাৰিনা.

তত্থ কমতোতি ইধ উপ্পত্তিক্কমো, পহানক্কমো, পটিপত্তিক্কমো, ভূমিক্কমো, দেসনাক্কমোতি বহুৰিধো কমো.

তত্থ ‘‘পঠমং কললং হোতি, কললা হোতি অব্বুদ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩৫) এৰমাদি উপ্পত্তিক্কমো. ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ধম্মা, ভাৰনায পহাতব্বা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৮) এৰমাদি পহানক্কমো. ‘‘সীলৰিসুদ্ধি, চিত্তৰিসুদ্ধী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯; পটি. ম. ৩.৪১) এৰমাদি পটিপত্তিক্কমো. ‘‘কামাৰচরা, রূপাৰচরা’’তি (ধ. স. ৯৮৭) এৰমাদি ভূমিক্কমো. ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) ৰা, ‘‘দানকথং, সীলকথ’’ন্তি (দী. নি. ১.২৯৮) ৰা এৰমাদি দেসনাক্কমো. তেসু ইধ উপ্পত্তিক্কমো তাৰ ন যুজ্জতি, কললাদীনং ৰিয খন্ধানং পুব্বাপরিযৰৰত্থানেন অনুপ্পত্তিতো. ন পহানক্কমো, কুসলাব্যাকতানং অপ্পহাতব্বতো. নপটিপত্তিক্কমো, অকুসলানং অপ্পটিপজ্জনীযতো. ন ভূমিক্কমো, ৰেদনাদীনং চতুভূমিপরিযাপন্নত্তা. দেসনাক্কমো পন যুজ্জতি.

অভেদেন হি পঞ্চসু খন্ধেসু অত্তগাহপতিতং ৰেনেয্যজনং সমূহঘনৰিনিব্ভোগদস্সনেন অত্তগাহতো মোচেতুকামো ভগৰা হিতকামো তস্স তস্স জনস্স সুখগহণত্থং চক্খুআদীনম্পি ৰিসযভূতং ওল়ারিকং পঠমং রূপক্খন্ধং দেসেসি. ততো ইট্ঠানিট্ঠরূপসংৰেদনিকং ৰেদনং. ‘‘যং ৰেদযতি, তং সঞ্জানাতী’’তি এৰং ৰেদনাৰিসযস্স আকারগাহিকং সঞ্ঞং. সঞ্ঞাৰসেন অভিসঙ্খারকে সঙ্খারে. তেসং ৰেদনাদীনং নিস্সযং অধিপতিভূতঞ্চ নেসং ৰিঞ্ঞাণন্তি এৰং তাৰ কমতো ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো.

৫০৫. ৰিসেসতোতি খন্ধানঞ্চ উপাদানক্খন্ধানঞ্চ ৰিসেসতো. কো পন নেসং ৰিসেসো, খন্ধা তাৰ অৰিসেসতো ৰুত্তা. উপাদানক্খন্ধা সাসৰউপাদানিযভাৰেন ৰিসেসেত্ৰা. যথাহ –

‘‘পঞ্চ চেৰ ৰো, ভিক্খৰে, খন্ধে দেসেস্সামি পঞ্চুপাদানক্খন্ধে চ, তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৰে, পঞ্চক্খন্ধা, যংকিঞ্চি, ভিক্খৰে, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… সন্তিকে ৰা, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, রূপক্খন্ধো. যা কাচি ৰেদনা…পে… যংকিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং…পে… সন্তিকে ৰা, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, পঞ্চক্খন্ধা. কতমে চ, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. যংকিঞ্চি, ভিক্খৰে, রূপং…পে… সন্তিকে ৰা সাসৰং উপাদানিযং, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, রূপুপাদানক্খন্ধো. যা কাচি ৰেদনা…পে… যংকিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং…পে… সন্তিকে ৰা সাসৰং উপাদানিযং, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি (সং. নি. ৩.৪৮).

এত্থ চ যথা ৰেদনাদযো অনাসৰাপি অত্থি, ন এৰং রূপং. যস্মা পনস্স রাসট্ঠেন খন্ধভাৰো যুজ্জতি, তস্মা খন্ধেসু ৰুত্তং. যস্মা রাসট্ঠেন চ সাসৰট্ঠেন চ উপাদানক্খন্ধভাৰো যুজ্জতি, তস্মা উপাদানক্খন্ধেসু ৰুত্তং. ৰেদনাদযো পন অনাসৰাৰ খন্ধেসু ৰুত্তা. সাসৰা উপাদানক্খন্ধেসু. উপাদানক্খন্ধাতি চেত্থ উপাদানগোচরা খন্ধা উপাদানক্খন্ধাতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. ইধ পন সব্বেপেতে একজ্ঝং কত্ৰা খন্ধাতি অধিপ্পেতা.

৫০৬. অনূনাধিকতোতি কস্মা পন ভগৰতা পঞ্চেৰ খন্ধা ৰুত্তা অনূনা অনধিকাতি. সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহতো অত্তত্তনিযগাহৰত্থুস্স এতপরমতো অঞ্ঞেসঞ্চ তদৰরোধতো. অনেকপ্পভেদেসু হি সঙ্খতধম্মেসু সভাগৰসেন সঙ্গয্হমানেসু রূপম্পি রূপসভাগেকসঙ্গহৰসেন একো খন্ধো হোতি. ৰেদনা ৰেদনাসভাগেকসঙ্গহৰসেন একো খন্ধো হোতি. এস নযো সঞ্ঞাদীসু. তস্মা সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহতো পঞ্চেৰ ৰুত্তা. এতপরমঞ্চেতং অত্তত্তনিযগাহৰত্থু যদিদং রূপাদযো পঞ্চ. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘রূপে খো, ভিক্খৰে, সতি রূপং উপাদায রূপং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি. ৰেদনায, সঞ্ঞায, সঙ্খারেসু, ৰিঞ্ঞাণে সতি ৰিঞ্ঞাণং উপাদায ৰিঞ্ঞাণং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি (সং. নি. ৩.২০৭). তস্মা অত্তত্তনিযগাহৰত্থুস্স এতপরমতোপি পঞ্চেৰ ৰুত্তা. যেপি চঞ্ঞে সীলাদযো পঞ্চ ধম্মক্খন্ধা ৰুত্তা, তেপি সঙ্খারক্খন্ধে পরিযাপন্নত্তা এত্থেৰ অৰরোধং গচ্ছন্তি. তস্মা অঞ্ঞেসং তদৰরোধতোপি পঞ্চেৰ ৰুত্তাতি এৰং অনূনাধিকতো ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো.

৫০৭. উপমাতোতি এত্থ হি গিলানসালুপমো রূপুপাদানক্খন্ধো, গিলানুপমস্স ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধস্স ৰত্থুদ্ৰারারম্মণৰসেন নিৰাসট্ঠানতো. গেলঞ্ঞুপমো ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, আবাধকত্তা. গেলঞ্ঞসমুট্ঠানুপমো সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, কামসঞ্ঞাদিৰসেন রাগাদিসম্পযুত্তৰেদনাসব্ভাৰা. অসপ্পাযসেৰনুপমো সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনাগেলঞ্ঞস্স নিদানত্তা. ‘‘ৰেদনং ৰেদনত্থায অভিসঙ্খরোন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) হি ৰুত্তং. তথা ‘‘অকুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৰিপাকং কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতি দুক্খসহগত’’ন্তি (ধ. স. ৫৫৬). গিলানুপমো ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনাগেলঞ্ঞেন অপরিমুত্তত্তা. অপিচ চারককারণঅপরাধকারণকারকঅপরাধিকুপমা এতে ভাজনভোজনব্যঞ্জনপরিৰেসকভুঞ্জকূপমা চাতি এৰং উপমাতো ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো.

৫০৮. দট্ঠব্বতো দ্ৰিধাতি সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো চাতি এৰং দ্ৰিধা দট্ঠব্বতোপেত্থ ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো. সঙ্খেপতো হি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা আসীৰিসূপমে (সং. নি. ৪.২৩৮) ৰুত্তনযেন উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকতো, ভারসুত্তৰসেন (সং. নি. ৩.২২) ভারতো, খজ্জনীযপরিযাযৰসেন (সং. নি. ৩.৭৯) খাদকতো, যমকসুত্তৰসেন (সং. নি. ৩.৮৫) অনিচ্চদুক্খানত্তসঙ্খতৰধকতো দট্ঠব্বা. ৰিত্থারতো পনেত্থ ফেণপিণ্ডো ৰিয রূপং দট্ঠব্বং, পরিমদ্দনাসহনতো. উদকপুব্বুল়ং ৰিয ৰেদনা, মুহুত্তরমণীযতো. মরীচিকা ৰিয সঞ্ঞা, ৰিপ্পলম্ভনতো. কদলিক্খন্ধো ৰিয সঙ্খারা, অসারকতো. মাযা ৰিয ৰিঞ্ঞাণং, ৰঞ্চকতো. ৰিসেসতো চ সুল়ারম্পি অজ্ঝত্তিকং রূপং অসুভন্তি দট্ঠব্বং. ৰেদনা তীহি দুক্খতাহি অৰিনিমুত্ততো দুক্খাতি. সঞ্ঞাসঙ্খারা অৰিধেয্যতো অনত্তাতি. ৰিঞ্ঞাণং উদযব্বযধম্মতো অনিচ্চন্তি দট্ঠব্বং.

৫০৯. এৰং পস্সন্তস্সত্থসিদ্ধিতোতি এৰঞ্চ সঙ্খেপৰিত্থারৰসেন দ্ৰিধা পস্সতো যা অত্থসিদ্ধি হোতি, ততোপি ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো. সেয্যথিদং – সঙ্খেপতো তাৰ পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকাদিভাৰেন পস্সন্তো খন্ধেহি ন ৰিহঞ্ঞতি. ৰিত্থারতো পন রূপাদীনি ফেণপিণ্ডাদিসদিসভাৰেন পস্সন্তো ন অসারেসু সারদস্সী হোতি.

ৰিসেসতো চ অজ্ঝত্তিকরূপং অসুভতো পস্সন্তো কবল়ীকারাহারং পরিজানাতি, অসুভে সুভন্তি ৰিপল্লাসং পজহতি. কামোঘং উত্তরতি, কামযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, কামাসৰেন অনাসৰো হোতি, অভিজ্ঝাকাযগন্থং ভিন্দতি, কামুপাদানং ন উপাদিযতি.

ৰেদনং দুক্খতো পস্সন্তো ফস্সাহারং পরিজানাতি, দুক্খে সুখন্তি ৰিপল্লাসং পজহতি, ভৰোঘং উত্তরতি, ভৰযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, ভৰাসৰেন অনাসৰো হোতি, ব্যাপাদকাযগন্থং ভিন্দতি, সীলব্বতুপাদানং ন উপাদিযতি.

সঞ্ঞং সঙ্খারে চ অনত্ততো পস্সন্তো মনোসঞ্চেতনাহারং পরিজানাতি, অনত্তনি অত্তাতি ৰিপল্লাসং পজহতি, দিট্ঠোঘং উত্তরতি, দিট্ঠিযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, দিট্ঠাসৰেন অনাসৰো হোতি. ইদংসচ্চাভিনিৰেসকাযগন্থং ভিন্দতি, অত্তৰাদুপাদানং ন উপাদিযতি.

ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো পস্সন্তো ৰিঞ্ঞাণাহারং পরিজানাতি, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৰিপল্লাসং পজহতি, অৰিজ্জোঘং উত্তরতি, অৰিজ্জাযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, অৰিজ্জাসৰেন অনাসৰো হোতি, সীলব্বতপরামাসকাযগন্থং ভিন্দতি, দিট্ঠুপাদানং ন উপাদিযতি.

এৰং মহানিসংসং, ৰধকাদিৰসেন দস্সনং যস্মা;

তস্মা খন্ধে ধীরো, ৰধকাদিৰসেন পস্সেয্যাতি.

ইতি সাধুজনপামোজ্জত্থায কতে ৰিসুদ্ধিমগ্গে

পঞ্ঞাভাৰনাধিকারে

খন্ধনিদ্দেসো নাম

চুদ্দসমো পরিচ্ছেদো.