১৪. পুব্ব

মহাৰাক্যরূপত্তা পকরণস্স তদপেক্খায ৰাক্যেকদেসত্তং ‘‘ৰত্তমানে তিঅন্তি, ভৰিস্সতি’’চ্চাদীনং ৰাক্যানন্তি আহ ‘ৰাক্যেকদেসেহী’তি. অতোযেৰমাহ-ৰাক্যাৰযৰোপরো-ধুনা করীযতে’তি. ৰিধিৰাক্যত্তমস্স দস্সেত্ৰা নিযমৰাক্যত্তং দানি দস্সেতুং ‘অথৰা নিযমত্থমিদন্ত্যাদীন’ন্ত্যাহ. নিযমসুত্তত্তমেৰ ফুটযতি ‘তেহি’চ্চাদিনা. তেহি তেহি সুত্তেহীতি ‘‘ৰত্তমানে তি অন্তি’’চ্চাদীহি তেহি তেহি সুত্তেহি. ইমিনাতি ‘‘পুব্বপরা’’দিনা ইমিনা সুত্তেন. ননু তুম্হাম্হসেসেসূতি এত্তকে ৰুচ্চমানে ‘তুম্হাম্হসদ্দৰচনীযেসু তদঞ্ঞসদ্দৰচনীযেসু চ কারকেসূ’তি অযং ৰিসেসো কুতো গম্যতে যেনেৰং ৰিৰটংত্যাহ- ‘কত্তুকম্মে’চ্চাদি. কত্তাদীসু ৰিধানঞ্চ ৰক্খতি.

কত্তুকম্মানমেৰাতি ইমিনা ভাৰং ব্যৰচ্ছিন্দতি. তথা চ ৰক্খতি- ‘তুম্হাম্হসদ্দৰচনীযত্তাভাৰা’তি. অসত্ৰভূতাযেচ্চাদিকমেকৰচন সম্ভৰে কারণং, তুম্হাম্হেচ্চাদিকন্তু পঠমপুরিসসম্ভৰে. তুম্হাম্হসেসেসু হোন্তা মজ্ঝিমুত্তমপঠমা কথং ভাৰাদীসু ৰিঞ্ঞাযন্তি কথঞ্চ তুম্হাম্হাদিসদ্দৰচনীযস্স কারকত্থস্সাখ্যাতেন তত্থ ৰিহিতেন সঞ্ঞাৰিভত্তা তুম্হাম্হাদিসদ্দপ্পযোগাভাৰোচ্চাসঙ্কিয যং ৰুত্তং ৰুত্তিযং তংদানি ৰিৰরন্তেন ‘যদি ভাৰাদীসু মানাদযো ন ৰিধীযন্তে তদামানাদীসু পরেসু ভাৰাদীসু ক্যলাদীনং ৰিধানমেৰ নোপপজ্জতী’তি ইমিনা সামত্থিযেন তুম্হাদীসু কারকেসু মজ্ঝিমাদীনং ভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি তেনেৰ তুম্হাদিকারকত্থস্স তত্থ ৰিহিতেনাখ্যাতেন সঞ্ঞাপিতত্তা তুম্হাদিসদ্দপ্পযোগো নাম ন হোতীতি দস্সেতুং ‘তুম্হাদিস্ৰি’চ্চাদিকমারদ্ধং. যজ্জেৰং তুম্হাদিসদ্দপ্পযোগোযেৰ ন সিযা চ্চাহ- ‘যজ্জেৰ মিচ্চাদি. পরিহারমাহ- ‘সসদ্দেনা’তি. তুম্হাদিসদ্দেন. ব্রাহ্মণাইচ্চনেনাভিহিতমেৰ বহুত্তং বহৰোতি ৰচনেনানুজ্জতে. ৰচনাভাৰে কথং তুল্যাধিকরণত্তংত্যাহ- ‘অনুজ্জমানস্সি’চ্চাদি. অনুজ্জমানস্সাতিঅনুৰদিতব্বস্স গচ্ছতিচ্চাদিনা নিদ্দিট্ঠস্স কত্তুনো.

অনুৰাদেনাতি (তুম্হাদি) অনুৰাদেন. ‘‘নামম্হি পযুজ্জমানেপি তুল্যাধিকরণে পঠমো’’তি (৩-১-৫) কচ্চানৰচনং, তেনাহ- ‘তেনেৰি’চ্চাদি. অসমানাধিকরণত্তা হি ‘তযাপচ্চতে’চ্চাদো ন ভৰতি. তথাহি তযেচ্চেতং কত্তুৰাচী পচ্চতেচ্চেতং কম্মৰাচী কম্মে আখ্যাতপ্পচ্চয ৰিধানতো.

‘এহি মঞ্ঞে রথেন গমিস্সসী’তি পাণিনিযাতিমতনিপ্ফাদনক্কমো (নিরস্স) তে ‘পরিহাসে’চ্চাদিনা. মঞ্ঞতিস্স পযোগেতি উপপদৰসেন মনধাতুস্স পযোগে. ধাতুম্হাতি গমিআদিতো. উত্তম পুরিসেকৰচনে পত্তেতি গমিস্সামীতি পত্তে. মজ্ঝিমোভিমতোতি গমিস্সসীত্যভিমতো. মজ্ঝিমে পত্তেতি মঞ্ঞসেতি পত্তে, উত্তমেকৰচন মিট্ঠন্তি মঞ্ঞেতিট্ঠং. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘মঞ্ঞসে ত্ৰং রথেন গমিস্সামীতি ৰত্তব্বে মঞ্ঞে ত্ৰং রথেন গমিস্সসীতি ভৰতীতি (ৰুত্ত’’ন্তি). এহি মঞ্ঞেচ্চাদি ন কিঞ্চি ৰুত্তং ৰুত্তিযং. যথাসৰিসযেৰমজ্ঝিমুত্তমা সম্পজ্জন্তি, তথাসম্বন্ধমুপদস্সযমাহ- ‘এৰমেত্থাভিসম্বন্ধো’চ্চাদি. পরাভিমতং সম্বন্ধং কুরুমানো আহ- ‘নত্ৰেৰ’মিচ্চাদি. অথোচ্চতেচ্চাদিনা পরাধিপ্পাযমাহ- ‘যদে’চ্চাদি.

যদেৰমভিসম্বন্ধোতি ‘মঞ্ঞসে ত্ৰং রথেন গচ্ছামী’তি যদা এৰমভিসম্বন্ধো করীযতীত্যত্থো. সো চেৰমনুগতোতি ‘মঞ্ঞে অহং ত্ৰং রথেন গচ্ছসি’চ্চেৰং সো চ পযোগো অনুগতোত্যত্থো. পকারন্তরকপ্পনাযাতি ‘মঞ্ঞসে ত্ৰং রথেন গচ্ছামী’তি অন্তরকপ্পনায.