৬৯. খছ

খছসানন্তি ৰুত্তে তদন্তগ্গহণং কথমিচ্চাহ- ‘পচ্চযগ্গহণে’চ্চাদি. ব্যাখ্যাতত্থং, ননু সুত্তে একস্সরোতি পুল্লিঙ্গেন নিদ্দেসো, আদীতি চ তব্বিসেসনং, এৰং সতি নপুংসকেন ৰিৰরণং কথং যুজ্জতীতি আহ- ‘সদ্দে’চ্চাদি, অথ জাগরেচ্চাদো পুথগৰযৰেকস্সরস্স জাগরসদ্দস্স চ পচ্চেকং কস্মা ন দ্ৰিভাৰোচ্চাহ- ‘তেনেৰে’চ্চাদি.

তেনেৰাতিআদীতি একস্সরোচ্চস্স ৰিসেসনত্তহেতুনাৰ. অৰযৰেকস্সরস্সাতি ৰিসেসনসমাসো ‘অৰযৰো চ সো একস্সরো চে’তি. অথাদীহি একস্সরৰিসেসনত্তেপ্যৰযৰেকস্সরস্স কস্মা ন দ্ৰিভাৰোচ্চাহ- ‘একস্সেৰাদিত্তা’তি.

ইতরস্সাতি পঠমেকস্সরতো-ঞাস্সাৰযৰেকস্সসরস্স. দোসদুট্ঠত্তা নেত্থ ৰিসেসনসমাসোতি ৰত্তুমাহ- ‘একস্সরোতি’চ্চাদি. তথা সতি কো দোসোতি আহ- ‘একো চে’চ্চাদি. সরোদীতি চ ৰুত্তে ‘ঈহ-ঘটনে’চ্চাদীনমেৰ সিযা.

ননু চ পচতিম্হি যেনেৰাকারেন পচসদ্দো একস্সরো তেনেৰ তদৰযৰাপি অচ্সদ্দো পসদ্দো চ একস্সরো, ততোৰাৰযৰানম্পি পচ্চেকং দ্ৰিব্বচনং পপ্পোতি… দ্ৰিব্বচনকারিযিনো আদিস্স একস্সরস্স সামঞ্ঞেন নিদ্দেসা, এৰঞ্চ সমুদাযস্স তদৰযৰানঞ্চেকস্সরানং ৰিসুং দ্ৰিব্বচনে কতে অনিট্ঠম্পপ্পোতীতীদমপাকত্তুমাহ- ‘সকিংসত্থপ্পৰত্তিযা সাৰযৰস্স সমুদাযস্স গহণ’ন্তি. সকিং সত্থপ্পৰত্তিযা একৰারং দ্ৰিব্বচনসুত্তস্স পৰত্তিযা দ্ৰিব্বচনকরণেনাতি ৰুত্তং হোতি.

সাৰযৰস্সাতি যথাৰুত্তাৰযৰেহি সহ ৰত্তমানস্স ন ৰিনা তেহি. এৰং মঞ্ঞতে ‘‘যস্স দ্ৰিব্বচনে করীযমানে সব্বেসমৰযৰানং গহণং ভৰতি, তস্সেৰ সমুদাযস্স দ্ৰিব্বচনং যুত্তং নাৰযৰানং, তেসঞ্হি দ্ৰিব্বচনে একায দ্ৰিব্বচনস্সুপ্পত্তিযা ন সব্বেসং গহণং কতং হোতি নাৰযৰন্তস্স সমুদাযস্স চ কতন্তি পুন তেসং দ্ৰিব্বচনায সত্থপ্পৰত্তিযা ভৰিতব্ব’’ন্তি. উপপত্তন্তরমাহ- ‘অথৰে’চ্চাদি. ইহ ঠানে দ্ৰিব্বচনং দ্ৰিপ্পযোগো দ্ৰিব্বচনন্তি দ্ৰে পক্খা. তত্র ঠানে দ্ৰিব্বচনপক্খে দোসদস্সনতো দ্ৰিপ্পযোগো দ্ৰিব্বচনন্ত্যযমেৰ পক্খোব্ভুপগতোতি দস্সেন্তো পঠমন্তাৰ ঠানে দ্ৰিব্বচনপক্খে ভাৰিনং দোসমাহ- ‘পঠমস্সেকস্সরস্সি’চ্চাদি. দ্ৰিসদ্দো সঙ্খ্যেয্যে ৰত্ততে.

সঙ্খ্যেয্যঞ্চেত্থ সদ্দরূপমুচ্চারণং ৰা, তত্থ উচ্চারণে সঙ্খ্যেয্যে ঠানে দ্ৰিব্বচনং ন সম্ভৰতি… উচ্চারণস্স সদ্দা(নুগত) ধম্মত্তা. সদ্দরূপে সঙ্খ্যেয্যে ঠানে দ্ৰিব্বচনং, তত্থ [তঞ্চ (পোত্থকে)] দোসো. তথা চাহ- ‘রূপদ্ৰযে ৰিধীযমানে’তি. তথা সতি নিৰুত্তিধম্মে ঠানী ভৰতীতি ঠানিনো নিৰুত্তিযা ভৰিতব্বং, নিৰুত্তিযা চ ধাতুত্তা নিৰুত্তি, তেনাহ- ‘পকতিপ্পচ্চযৰিভাগাভাৰতো’তি. তেন প্পচ্চযে পরে পকতিযা ৰিধীযমানং কারিযং ন সিযা, তেন ৰুত্তং- ‘অস্স ইত্তং ন সিযা’তি. পিপাসতি ‘পা=পানে’. ইচ্ছাযং পাতুন্তিতুমন্তা ‘‘তুংস্মা’’চ্চাদিনা (৫-৬১) সো. ‘পাস পাস’ ইতি দ্ৰিত্তে পুব্বতো-ঞ্ঞস্স লোপো, ‘‘রস্সো পুব্বস্স’’ (৫-৭৪) ‘খ ছ সেস্ৰস্সি. দ্ৰিপ্পযোগে তু দ্ৰিব্বচনে নাযং দোসো সমাৰিসতীতি আহ- ‘আৰুত্তিযং তি’চ্চাদি. দ্ৰিধা ভূতস্সা তিধিনা ধাতুস্সেৰ দ্ৰিধাভূতত্তং দীপেতি.