৬১. তুংতা

ননু চ ভাৰেইতি ভৰতিনাযং ঘণন্তেন নিদ্দেসো করীযতীতি ভৰতিৰিসযোৰ পচ্চযত্থনিদ্দেসো কতো ভৰতি, ততো চ ভৰতিনো যো ভাৰো তস্মিংযেৰ ৰাচ্চে পচ্চযো সিযা, সো চ ভৰতিতো যেৰুপ্পজ্জমানেন পচ্চযেন সক্কাভিধাতুং ততো তস্মাৰ পচ্চযেন ভৰিতব্বং, তস্মা কথং পচিতুং পাকো চাগো রাগোতিপচাদীহিভৰতি চ্চাহ- ‘ভৰনংভাৰো কিরিযাধাত্ৰত্থো’তি.

কিরিযাসামঞ্ঞঞ্হি সব্বধাত্ৰত্থানুগতং ভৰতিস্সত্থো, তেন কিরিযাসামঞ্ঞৰাচিনাত্থনিদ্দেসো করীযমানো সব্বধাতুৰিসযে কতো ভৰতি তস্মা পচাদীহিপি ভৰতীত্যধিপ্পাযো.

ননু চাত্র তুমাদযো ভাৰে ভৰন্তীতি ৰুত্তে ন ৰিঞ্ঞাযতে কিংৰিসেসিতে ভাৰে তুমাদযো ভৰন্তিচ্চাহ- ‘যতো’চ্চাদি. তস্সাতি ধাতুনো. যো ৰত্তব্বো ভাৰোতি যো ৰাচ্চো ভাৰো. কুতোচ্চাহ- ‘সম্বন্ধা’তি. তুমাদীনং যা পকতি তায ৰাচ্চেনেৰ ভাৰেন সহ সম্বন্ধাতি অত্থো. ঠাতব্বন্তি ভাৰে তব্বো. অথ ক্রিযাযংত্যনেন তব্বাদ্যভিহিতস্স দব্বরূপাপন্নস্স ভাৰস্স কথং গহণংত্যাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি. সকনিস্সযকিরিযাব্যপদেসোতি দব্ব রূপস্স অত্তনো নিস্সযভূতায কিরিযায ব্যপদেসো দট্ঠুং চক্খুচ্চাদো ভৰনকিরিযায পতীযমানত্তা তুমাদযো ভৰন্তেৰ.

ননু চ তুমাদীনং ভাৰে ৰিহিতত্তা কিরিযাযেৰ পধানত্তন্তি কম্ম কারকং নপ্পতীযতেতি কথং ‘কটং কাতুং গচ্ছতী’তি সিযাচ্চা সঙ্কিয পটিপাদেতুমাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি. ধাত্ৰত্থকতো কিরিযাসঙ্খাতেন ধাত্ৰত্থেন কতো. অত্থীতি ইমিনা যত্থ ‘সুপ্যতে দেৰ দত্তেনে’চ্চাদো নত্থি, তত্থ ন কম্মম্পতীযতেতি দস্সেতি.

‘‘ইচ্ছত্থেসু সমানকত্তুকেসু তৰেতুং ৰা’’তি (৪-২-১২) কচ্চানেন অতদত্থাযম্পিকিরিযাযং তুমাদযো যথাসিযুন্তি ৰিসুং সুত্তিতং, তেনাহ- ‘ইচ্ছত্থেস্মি’চ্চাদি. যথা ‘ভোত্তুং পচতী’ত্যাদো ভোজনকিরিযা পযোজনা পচনকিরিযা হোতি, নেৰমেত্থ তপ্প যোজনা ইচ্ছা… পচনকিরিযাযৰিযতপ্পযোজনত্তাভাৰতোতি অযমস্সাধিপ্পাযো. পুনেচ্চাদিনা ৰুত্তানিট্ঠপাতস্সাসঙ্কং ৰিরচযমাহ- ‘অতদত্থাযম্পি’চ্চাদি.

ইচ্ছত্থস্স ধাতুনো পযোগাতি ইমিনা ‘ইচ্ছন্তো করোতী’তি এত্থ ইচ্ছন্তোতি ইচ্ছত্থস্স ধাতুনো পযোগত্থমেৰ, ন ইচ্ছায পযোজনং করণন্তি দীপেতি. দেৰদত্তং ভুঞ্জমানমিচ্ছতীতেত্থ ভোত্তুন্তি ন হোতি সমানকত্তুকেসূতি ৰচনতো, ভোজনস্স দেৰদত্তো কত্তা, ইচ্ছতিস্স অঞ্ঞোযেৰাতিপি সুত্তস্স ৰিসুং পযোজনং ন ৰত্তব্বন্তি দস্সেন্তো আহ- ‘দেৰদত্ত’মিচ্চাদি.

ইচ্ছতিস্সাতি’দেৰদত্তং ভুঞ্জমানমিচ্ছতী’তি এত্থ ইচ্ছতীতি ৰুত্তইসিস্স. সাধনং ‘দেৰদত্তং ভুঞ্জমান’ন্তি ৰুত্তকম্মসঙ্খাতং অত্থো পযোজনং যস্স সো সাধনত্থো-ইচ্ছতি. তস্স ভাৰো তত্তং, তস্মা. কম্মমেৰিচ্ছায পযোজনভাৰে ঠিতন্তি ভাৰো. নিরত্থকন্তি এতদত্থমেৰ সমানকত্তুকগ্গহণং কতং তঞ্চ যথাৰুত্তেন পসঙ্গাভাৰা নিরত্থকন্তি অধিপ্পাযো.

সকাদ্যত্থেসু ধাতূ সূপপদেসু ধাতু মত্তা তুমাদযো সুত্তন্তরেন ৰিহিতা পাণিনিযেহি, তেনাহ- ‘সকাদিধাতুপ্পযোগে’তিআদি. সিদ্ধাতি তুমাদযো সিদ্ধা. ভুজিকিরিযত্থাতি ভুজিকিরিযা অত্থো যস্সা সত্তিযা সা ভুজিকিরিযত্থা পতীযতে. পতীয মানত্তে কারণমাহ- ‘অসতোপি হি’চ্চাদি. পরেহেত্থ অকিরিযত্থোপপদত্থো পুনারব্ভোতি ৰণ্ণিতং. তদেতং ৰিঘটযিতুমাহ- ‘তেনে’চ্চাদি. পরেসমযমধিপ্পাযো ‘‘সক্কোতি ভোত্তুংত্যাদো কোসল্যং গম্যতে. গিলাযতি ভোত্তুংতি তদসত্তি. ঘটতে ভোত্তুংত্যাদো যোগ্যতা. আরভতে ভোত্তুংত্যাদোভুজিস্সে ৰাদ্যৰত্থাকিরিযন্তরং. লভতে ভোত্তুংতি অপ্পচ্চক্খানং. অত্থি ভোত্তুন্তিআদীসু সম্ভৰমত্তং. ৰট্টতি ভোত্তুংত্যাদো দোসা ভাৰো গম্যতে. সক্কোতিচ্চাদিনো উপপদস্স ভোজনাদিকিরিযত্থতা ন গম্যতে তস্মা অকিরিযত্থেসুপি সকাদীসূপপদেসু তুমাদযো ভৰন্তী’’তি.

পতীযমানেস্ৰপ্যেতেস্ৰত্থন্তরেসু তাদত্থিযমত্থিযেৰাতি পুব্বেন ৰিহিতস্স তুমাদিনোত্র ন বাধেতি দস্সেতুমাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি. তাদত্থিযমত্থিযেৰাতি ভোজনকিরিযত্থতা সক্কোতিআদীনং অত্থি যেৰাতি অত্থো সিদ্ধাযেৰ ‘‘তুংতাযে’’চ্চাদিনা. অলমত্থৰিসিট্ঠেসু পরিযত্তিৰচনেসূপপদেসু ধাতুতো তুমাদযো ৰিহিতা পরেহি, তত্থাহ ‘অলমত্থৰিসিট্ঠে’ইচ্চাদি. পহুসদ্দম্পি অন্তোগধং কত্ৰা ‘সমত্থাদী’তি ৰুত্তং, ভৰতিস্স সম্ভৰো ‘‘পুব্বেককত্তুকান’’ন্তি (৫-৬৩) এত্থ ব্যাখ্যাযিস্সতে. অভিমতাতি কচ্চাযনেন ‘‘অরহসক্কাদীসু চে’’তি (৪-২-১৩) চসদ্দেন অভিমতা ইমস্সাতি ‘কালো ভোত্তুং’তিআদিনো. যথা ভোত্তুমনোতিআদিনা পরেসম্পি অযমেৰ নিপ্ফত্তিক্কমোতি দীপেতি. অব্যভিচারতোতি অৰিনাভাৰতো, ভৰতি ভোজনং ভাৰোতি ভোজনং ভুঞ্জনং ভাৰো ভৰতীতি অত্থো. নতুগমিস্সকিরিযাতদত্থাতি গমনকিরিযা ভোজনত্থা ন হোতীতি অত্থো. অত্থসদ্দোহ্যযং পযোজনৰচনো যঞ্চ যমুদ্দিস্স পৰত্ততি, তং তস্স পযোজনং ভৰতি. নচাযং ভোজনমুদ্দিস্স গমিস্সতি, কিঞ্চরহি কারিযন্তরং, কেৰলং তেন নিমিত্তেন সম্ভাৰীযতে. যদা তু ভোজনত্থমেৰারব্ভতে গমনকিরিযা, তদা ভৰত্যেৰ’গমিস্সতি ভোত্তু’ন্তি.

তুংৰিসযে ণকোপি ৰিহিতো পাণিনিযেহি, তত্রাহ- ‘কারকো ৰজতি’চ্চাদি. পরিহারমাহ- ‘পুব্বে’চ্চাদিনা. ‘কত্তরিল্তু’চ্চাদিনা যোযং ণকো তীসুপি কালেসু সামঞ্ঞেন ৰিহিতো, ক্রিযত্থা যং ক্রিযাযং উপপদে কত্তুনো-ভিধানং সিদ্ধং, ন চাস্স ৰিসেসৰিহিতেন তুংপচ্চযেন বাধা ভিন্নত্তা, তুংপচ্চযস্স হি ভাৰে ৰিধানং ণকস্স তু কত্তরীতি. পুব্বণকেনেৰ সিদ্ধেপি ল্ত্ৰাদিনিৰত্তিযা সো ৰিধেয্যোৰ, নো চে ল্ত্ৰাদযোপি সিযুন্তি চোদকপ্পসঙ্গমাসঙ্কিযাহ- ‘নচেৰ’মিচ্চাদি. অৰগমাভাৰমেৰ ফুটযিতুমাহ- ‘নহিং’চ্চাদি. হি যস্মাত্যত্থে যো এসো ৰজতি সো কত্তা, যো এসো ৰজতি সো ৰিক্খিপোত্যযমত্থো-ত্র গম্যতে, ন পন তেহি তাদত্থিযং গম্যতেতি অত্থো. চোদকো ল্ত্ৰাদীহি সাম্যমাপাদযিতুং সামরিসং ৰুত্তৰিধিনেৰাপ্পত্তিং ণকস্সাপ্যাহ- ‘ণকোপি’চ্চাদি. অগত্থং [অপকতত্থং (পোত্থকে)] যদিপি ণকেন তাদত্থিযং ন গম্যতে পকরণতো গম্যতেতি ণকো ভৰিস্সতীত্যাসঙ্কিয চোদকো আহ- ‘অথে’চ্চাদি. পুব্বেচ্চাদিনা ৰুত্তো-যং ‘ণকো ন ৰিধেয্যো’চ্চস্স ন পরিহারো… সোত্তরত্তা যথাৰুত্তেন, কিন্তু‘তস্মা নেৰি’চ্চাদিনা ইমিনা ৰুচ্চমানোৰপরিহারোতিৰিঞ্ঞাতব্বং. তদেৰংল্ত্ৰাদীনম্পিপত্তিতোণকল্ত্ৰাদীহি তাদত্থিযানৰগমে ৰিনিচ্ছিতে তাদত্থিযৰিসেসেন তেসং সম্ভৰোতি অনত্থকং ‘‘ণকস্স কিরিযত্থোপপদস্সৰিধানং ল্ত্ৰাদিপটিসেধনত্থ’’ন্তি ৰাক্যকারৰচনন্তি সত্থকারো নিগমযমাহ- ‘তস্মা’’চ্চাদি. ভৰতু পকরণতোৰ [চাপচ্চযভোৰ] তাদত্থিযাৰগমো, তথাপিণকো পরো ৰিধেয্যোত্যধিপ্পাযেনাহ- ‘অথাপি’চ্চাদি. গতত্তং. ভৰিস্সতি কালে ক্রিযত্থাযং ক্রিযাযমুপপদে ভাৰে চ ণপ্পচ্চযাদযো ৰিহিতা, তত্রাহ- ‘পাকায ৰজতি’চ্চাদি. অৰিহিতেসুপি তাদত্থিযা সিদ্ধমেৰেতি অধিপ্পাযো.