১৭. ক্যোতা

কত্তরি ৰিহিতেসুপি মানন্তত্যাদীসু পরভূতেসু ক্যো ভৰতীতি ৰিঞ্ঞাযেয্যাতি ‘ভাৰকম্মেসূ’তি ন ক্যস্স ৰিসেসনন্তি আহ- ‘মানন্তত্যাদীন’মিচ্চাদি.

যদি হি কত্তরি ৰিহিতেসু সিযা, তথা সতি তেসমুভিন্নং পধানত্তেনাভিধীযমানানমঞ্ঞমঞ্ঞানপেক্খত্তা অসম্বন্ধো সিযা, ন চে ৰম্ভূতানমভিধানমত্থি, ন হি ‘ঠীযতে’চ্চস্মা ভাৰো কত্তা চ পতীযতে, নাপি ‘গম্যতে’চ্চস্মা কম্মং কত্তাচ. অপি তু ভাৰকম্মানেৰ গম্যন্তে, তেনাহ- ‘তস্মা’ইচ্চাদি.

তেসমেৰাতি মানন্তত্যাদীনমেৰ. পরসমঞ্ঞাভি পরেসং কচ্চাযনা নং পরোক্খাইচ্চেৰ নামং. তব্বজ্জিতেসূতি পরোক্খাসঞ্ঞিপচ্চযৰজ্জিতেসু. অপরোক্খেসূতি এত্থ পরসমঞ্ঞাৰসেন পরোক্খাইচ্চনেন সহ সমাসং দস্সেত্ৰা ইদানি অঞ্ঞথাপি পটিপাদেতুং ‘অথৰা’তিআদিমাহ. পরোক্খেতি ইন্দ্রিযাৰিসযে কালে. পরোক্খেৰিহিতা পচ্চযাতি ইমিনা উপচারেন তদ্ধিতপ্পচ্চযৰসেন ৰা পরোক্খাতি সদ্দনিপ্ফত্তিমাহ. তে পন‘অ উ’ ইচ্চাদযো. ততোতি পরোক্খপ্পচ্চযতো.

ননু পুব্বপক্খে ‘অপরোক্খেসূ’তি এত্থ ‘পরোক্খাৰজ্জিতেসূ’তি অত্থ ৰচনং যুজ্জতি, দুতিযপক্খে পন ‘পরোক্খৰজ্জিতেসূ’তি, তথা সতি কথমেত্থ ‘পরোক্খাৰজ্জিতেসূ’তি অত্থৰচনং যুজ্জতীতি আহ- ‘তেপনা’তিআদি. ইধাতি অপরোক্খেসূতি ইমস্মিং. ননু চ ‘‘পরোক্খে অ উ’’ইচ্চাদিসুত্তে (৬-৬) ‘পরোক্খে’তি পকতিৰিসেসনন্তি পচ্চযানং পরোক্খে ৰিহিততা কথন্তি মনসি নিধাযাহ ‘পরোক্খে’ইচ্চাদি. ভৰনং ভাৰো কিরিযাধাত্ৰত্থো.

সাধীযমানাৰত্থোতি ইমিনা সিদ্ধাৰত্থা নিরস্সতে. পুব্বপরীভূতো পধানকিরিযাৰযৰভূতো কিরিযারূপো অত্থো লক্খণং সভাৰো যস্স ধাত্ৰত্থস্স সো তথা ৰুত্তো. সত্ৰভূতোতি এত্থ পতীযতীতি সেসো. বহুৰচনম্পি হোতি পাকাপাকেতি অধিপ্পাযো, করীযতীতি কম্মং, তঞ্চ যদিপি নামাদিকম্মমত্থি, তথাপি ক্রিযত্থাইচ্চাধিকারতো মানাদীনমঞ্ঞত্থালব্ভনতো চ কিরিযা সম্বন্ধোৰ গয্হতে, সু-সৰনে সূযমানং.

পাণিনিযেহেত্থ ‘‘ভিন্দতি কুসূলং’ত্যাদো যা ভেদনাদিকিরিযা কম্মনি দিস্সতে, সা যদা সুকরত্তমত্তেন সপ্পধানত্তৰচনিচ্ছাযং কত্তুত্তেপ্যুপলব্ভতি ‘ভিজ্জতে কুসুলো সযমেৰে’চ্চাদিনা, তদাস্স কত্তুনো সুত্তন্তরেন কম্মসরিক্খভাৰো ৰিধীযতে ‘কম্মনিস্সযং কারিযং যথা সিযা’তি. তন্নিস্সাযাহ- ‘যদা কম্মমেৰে’চ্চাদি. যদা কম্মমেৰ কত্তুভাৰেন ৰিৰচ্ছীযতেতি সম্বন্ধো. কথং কত্ৰা তথা ৰিৰচ্ছীযতেচ্চাহ- ‘অত্তসমৰেতায’ইচ্চাদি. অত্তসদ্দেন কম্মমত্র ৰিৰচ্ছিতং, অত্তনি সমৰেতা একদেসীভূতা অত্তসমৰেতা, তস্সা কিরিযায কম্মট্ঠকিরিযাযাতি ৰুত্তং হোতি.

সুভেদত্তাদিনেতি হেতুম্হি করণে ৰা ততিযা. অত্থতোতি ‘কম্মেযেৰ ক্যো’তি (ন সক্খি) [তস্মা] ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তথাহি ‘ভিজ্জতেতি সৰনা কম্মতাৰগম্যতে’তি ইমিনা অত্থতো কম্মেযেৰক্যোতিপটিপাদিতমেৰ. ৰুত্তমেৰ ফুটীকরমাহ- ‘ভিজ্জতে ইচ্চস্মিং পদে’ইচ্চাদি. অঞ্ঞথাতি যদি কম্মেযেৰ তেপচ্চযো ন সিযা. অতোতি ভিজ্জতে ইচ্চস্মা. উপসংহরমাহ- ‘তস্মা’ইচ্চাদি. কিং ৰচনেনাতি পাণিনীযানমিৰ কিং সুত্তত্তরেনাতি অত্থো.

ৰচনাভাৰেপি কম্মকত্তরি পদসঙ্খারক্কমোপদস্সনমুখেন ৰুত্তি গন্থং ৰিৰরিতুমাহ- ‘ৰাক্যতো’ইচ্চাদি. ৰাক্যতো উদ্ধরিত্ৰা পদেসঙ্খরিযমানেতি ‘ভিজ্জতে কুসূলো সযমেৰে’তি ৰাক্যতো ৰিসুং কত্ৰা ভিজ্জতে’তি পদে সঙ্খরিযমানে নিপ্ফাদীযমানেতি অত্থো. তদেৰাতি পদত্থসামঞ্ঞমেৰ. তন্নিপ্ফাদনেতি তস্স সঙ্খরিমানস্স পদস্স সঙ্খরণে. সযন্তীমস্সাত্র অত্তনাতি অত্থো. ন কেৰল মনেনেতদেৰ ৰুত্তং- ‘কম্মেযেৰ পচ্চযো’তি, কিঞ্চরহি অঞ্ঞম্পত্থীতি দস্সেতুমাহ- ‘অনেন চে’চ্চাদি. চো ৰত্তব্বন্তরসমুচ্চযে. অনেনভিজ্জতেতি সৰনাইচ্চাদিনা ইদঞ্চাহাতি অত্থো. কিন্তদিচ্চাহ ‘কম্ম কত্তুনো’চ্চাদি, ন পদমুদাহরণন্তি কম্মকত্তুনো ৰাক্যমেৰোদাহরণং… ৰাক্যেনেৰ তস্স পতীতিযা মঞ্ঞতে. পদমেৰোদাহরণং কস্মা ন সিযাতি আহ- ‘পদেহি’চ্চাদি. দুতিযমুদাহরণং দস্সেতুমাহ- ‘কত্তুনিস্সযো পি’চ্চাদি.

অস্মিং পক্খেতি অস্মিং কত্তুত্তেন ৰিৰচ্ছিতে পক্খে. তব্বিসযত্তন্তি কম্মৰাচীসযং সদ্দৰিসযত্তং. ভাৰকম্মেসূতীমস্স কত্তরিচ্চস্স চ পচ্চযৰিসেসনত্থে সতি সামত্থিযলদ্ধম্পযোজনং দস্সেতুমাহ- ‘ভাৰকম্মেসূ’তিআদি. ইমিনা অনেন চ ৰিসেসিসত্তাতি সম্বন্ধো. কিন্তং ৰিসেসিতন্তি আহ- ‘মানন্ত ত্যাদীসূ’তি. কিন্তম্পযোজনন্তি পযোজনং দস্সেতুমাহ- ‘ত্যাদীন’মিচ্চাদি. যদি ভাৰকম্মেসু কত্তরি চ তেন তেন [ধানেন] সুত্তেন মানাদযো ন সিযুং, কথন্তং ৰিসেসিতেসু মানাদীসু পরেসু ক্যাদযো সিযুন্তীমিনা সামত্থিযেন ( ) [(সতি)] ভাৰকম্মেসু কত্তরি ( ) [(তি)] চ ‘‘ৰত্তমানেতি অন্তি’’চ্চাদিপ্পভুতিকেহি (৬-১) সুত্তেহি যথালাভং ভাৰাদীসু পচ্চযা হোন্তীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি ভাৰো.

নতদত্থং ৰচনমারদ্ধন্তি ভাৰকম্মেসু কত্তরি মানন্তত্যাদিৰিধানত্থং পাণিনিযেহি ৰিয সুত্তন্তরং নারদ্ধন্তি অত্থো. অথ ভাৰকম্মেসু কত্তরি চ মানাদিৰিধানত্থং ৰচনং নারদ্ধং ধাতুনিযমনং [ধাতুনিযমত্থং] ত্ৰস্স ৰত্তব্বন্তি তঞ্চ সামত্থিযাৰ (লব্ভতেতি) দস্সেতুমাহ- ‘কিরিযত্থনিযমোপি’চ্চাদি. অকম্মকা ধাতুতো ভাৰে কত্তরি চ সকম্মকা কম্মে কত্তরি চেতি কিরিযত্থনিযমো যথাৰুত্তেন সামত্থিযা লব্ভতেতি সম্বন্ধো. অকম্মকানং কম্মৰিরহা, সকম্মকানঞ্চ সতোপি ভাৰস্সাপ্পধানত্তা অকম্মকা কত্তরি ভাৰে চ ভৰন্তি ন কম্মে, সকম্মকা কম্মসব্ভাৰা কত্তরি কম্মে চ ভৰন্তি ন ভাৰেতীদং সামত্থিযং.

কম্মমপেক্খতেতি পচাদিতো কত্তরি পঠমপুরিসেকৰচনে কতে পচতিচ্চাদীসু পচাদিনো পচনাদিকিরিযা ওদনাদিকং কম্মমপেক্খতে. কত্তুত্তমপেক্খতেতি ভৰতিচ্চাদীসু ভূআদীনং ভৰনাদিকিরিযা কত্তুমত্তমপেক্খতে.