চতুত্থকণ্ড

১. ণো ৰাপচ্চে

ননু চ ‘ণো ৰাপচ্চে’তি ৰচনতো কথং পকতিৰিসযাৰগমো সিযা. যথাকথঞ্চি পকতিৰিসযাৰগমেপি সামঞ্ঞৰচনতো পন ধম্মেনাপচ্চন্ত্যাদো যতো কুতোচি ধম্মেনিচ্চাদিতোপি সিযা ণা দিপচ্চযোত্যাসঙ্কিযাহ ‘অপচ্চৰতা’চ্চাদি. অপচ্চস্সাতি অপচ্চত্থস্স, অপচ্চৰতাতি ‘‘ণো ৰাপচ্চে’’তি ৰসিট্ঠাদ্যত্থস্সেৰ পরিগ্গহণায সামঞ্ঞৰচনতো যো অপচ্চৰা ততো, অত্থতো পন অসম্ভৰা দব্বাচকসদ্দাৰ সামত্থিযেন ছট্ঠিযন্তা সব্বলিঙ্গৰচনা জাযতেতি ৰিঞ্ঞাতব্বং. ধম্মস্মাপচ্চংত্যাদীসু ণাদিপ্পচ্চযো (ন জাযতে) তি সম্বন্ধো.

ধম্মেনাতি ধম্মেন করণভূতেন. ধম্মাযাতি ধম্মত্থং, ধম্মস্মাতি ধম্মহেতুনা, ততো অসম্ভৰে কারণমাহ ‘সাপেক্খত্তা’তি. সাপেক্খত্তমেৰ সমত্থেতি ‘অপচ্চৰাহি’চ্চাদিনা, ধম্মেনাপচ্চং কস্সাতি পুচ্ছিত্ৰা দেৰদত্তস্সাতি অপেক্খিযমানং ৰদতি. দেৰদত্তস্সাতি অপচ্চৰা দেৰদত্তাদি অপেক্খীযতেতি সম্বন্ধো, হিসদ্দো হেতুম্হি. ন হেত্থ ণাদিৰুত্তি অঞ্ঞত্থ [নহেতকামন্তত্থ (পোত্থকে)] সাপেক্খত্তা কম্বলো ৰসিট্ঠস্সাপচ্চং দেৰদত্তস্সাতি এত্থ পন ৰসিট্ঠো-পচ্চৰাতি ততো ছট্ঠিযন্তা হোতিচ্চাসঙ্কিযাহ- ‘ন চে’চ্চাদি. ন চ হোতীতি সম্বন্ধো.

কারণমাহ- ‘অসম্বন্ধা’তি. ন হেত্থ সম্বন্ধো ৰসিট্ঠস্স কম্বলাপেক্খত্তেন অপচ্চস্স চ দেৰদত্তাপেক্খত্তেনাত্থন্তরাপেক্খায ৰসিট্ঠস্সাপচ্চেন সম্বন্ধাভাৰাযেৰ ৰসিট্ঠস্স অপচ্চং ৰাসিট্ঠোতি ণাদিৰুত্তিযা ভাৰে সামত্থিযং নত্থি, সমত্থঞ্হি ৰসিট্ঠং রাজপুরিসাদি সমাসৰুত্তিযমেকত্থত্তমিৰ ৰাসিট্ঠাদিণাদিৰুত্তিযং ণাদিপ্পচ্চযমুপজনযতি, নাসমত্থং, ততো সব্বমেৰেতম্মনসি নিধায ৰুত্তং- ‘অসম্বন্ধা’তি.

যদি পনেত্থ ণাদিপ্পচ্চযো সব্বথা সম্বন্ধমপেক্খতে, তদা ৰিসেসতো যস্সাপচ্চেন সম্বন্ধো ততোৰ জনকতো সো সিযাতি দস্সেতুমাহ- ‘যজ্জেৰ’মিচ্চাদি.

যো জনকোতি যোযো যস্স যস্স অপচ্চস্স জনকো. ততোযেৰাতি তস্মাতস্মা জনকতোযেৰ. সিযাতি তস্মিং তস্মিং অপচ্চত্থে ণাদিপ্পচ্চযো সিযা. তত্থ হেতুমাহ- ‘তস্সেৰাপচ্চেন যোগা’তি. যোগাতি অপচ্চসম্বন্ধতো, ন মূলপ্পকতিতোতি পরমপ্পকতিতো ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. হেতুমাহ- ‘অযোগা,তি, ৰচনাভাৰম্পেত্থ দস্সেতুং চে’ত্যাদি ৰুত্তং.

ৰচনন্তি সুত্তং, সম্বন্ধাভাৰা (তাদিসৰচনাভাৰা) চ মূলপ্পকতিতো ণাদিপ্পচ্চযস্সাভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি মূলপ্পকতিতোৰাস্সাভিমতভাৰং দস্সেতুং ‘মূলপ্পকতিতো’চ্চাদি ৰুত্তং.

কথম্পনিদং ৰিঞ্ঞাযতিচ্চাদিনা জনকস্সেৰাব্যাহিতস্সাপচ্চেন মুখ্য সম্বন্ধমানীয ইদমযুত্তন্ত্যাদিনা ব্যৰহিতজনিতস্সাপ্যপচ্চযস্স পরমপ্পকতিযাভিসম্বন্ধসব্ভাৰং ৰত্ৰা তং সাধযিতুমারভতে ‘কথ’মিচ্চাদি, এৰং হিচ্চাদি কথংপনিদমিচ্চাদিনা যথাৰুত্তস্স সমত্থ নৰাক্যং, হিযস্মা তং দিস্ৰা তথা পুচ্ছিতো দেৰদত্তস্সৰাতিআদিনা উপ্পাদেতারমেৰ নিদ্দিসতি, নাত্তানং পিতামহো, তস্মা উপ্পাদেতাযেৰাপচ্চেন সম্বজ্ঝতি ন পিতামহোতি যোজেত্ৰা অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. ইদং যথাৰুত্তমুপ্পাদেতুনিদ্দিসনং, তেন অপচ্চেন সদ্ধিং উপ্পাদেতুযেৰ জনকস্সেৰ যোগো সম্বন্ধো পটিপাদেতুং ন সক্কাতি সম্বন্ধো.

তন্তিতং [তত্থ-ইতি (পঞ্চিকাযং)] পুচ্ছানিমিত্তং, তেনাতি অপচ্চেন. অপতনন্তি নরকে অপতনং ভৰতি, সোতি যোসো যস্সাত্যনিযমনিদ্দিট্ঠো সো ঞাতুং ন ইচ্ছিতোতি সম্বন্ধো. ইমিনা ইদং দীপেতি- ‘‘নপতত্যনেন নরকেত্যপচ্চন্তি ৰুচ্চতি অপচ্চেনানেন যস্সকস্সচি অৰিসেসেনাপতনম্ভৰতি নরকে সোসো তায পুচ্ছায ঞাতুং ন ইচ্ছিতো’’তি. সো ৰাতি কস্সাযং পুত্তোতি পুচ্ছাযানুরোধনে সো উপ্পাদেতাযেৰ ঞাতুমিচ্ছিতোতি সম্বন্ধো. তুসদ্দো চেত্থাপচ্চেন নরকাপাতসব্ব জনজাননিচ্ছাৰিসেসজোতকো, যদি সিযাতি সম্বন্ধো, অত্তানম্পি নিদ্দিসেয্য ন কেৰলমুপ্পাদেতারং, অত্থিচ্চাদি পিতামহস্স অত্তনোপি নিদ্দেসে কারণৰচনং, তং অপচ্চং নিমিত্তং কারণং, যস্স তং তংনিমিত্তং তস্মা [কত্ৰা (পোত্থকে)] এৰং দিট্ঠিকো হিচ্চাদিনা যথাৰুত্তং সমত্থেতি.

ব্যৰহিতজনিতেনাপীতি ব্যৰহিতেন কত্তুনা জনিতেনাপি, করণে চাযং ততিযা, হেতুম্হি ৰা. কস্মা এৰং দিট্ঠিকোতি আহ ‘যং নিমিত্তং হি’চ্চাদি. হিসদ্দো যস্মাদত্থে. যস্সাতি পুব্বজস্স, তেন অপচ্চেন অপতনং তদপতনং ততো, ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘তেন ব্যৰহিতজনিতেনাপি পুমুনা পুব্বজোপি নরকং ন পততি সো পুব্বজস্সাপ্য পচ্চং ভৰতি যথাৰুত্তেন নিব্বচনেনা’’তি. তস্মাচ্চস্স পুব্বে ৰুত্তযস্মাত্যনেনাভিসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. উপপত্যন্তরমাহ-‘উপচারতোৰে’চ্চাদি. পুব্ব পুব্বভাৰে সতীতি পুব্বস্স পুব্বস্স ৰিজ্জমানত্তে সতি. ব্যৰহিতেন জনিতে অপচ্চেপি নিমিত্তং অপাযাপতকারণভাৰো অত্থিযে ৰাতি সম্বন্ধো. কেসন্তি আহ-‘পুব্বেসন্তি পুব্বজানন্তি অত্থো, কে নাতি আহ- ‘পারম্পরিযেনা’তি. অভেদোপচারেনাতি পুব্বপুব্বভাৰে সতিচ্চাদিনা ৰুত্তনযেন জনকস্স ৰিয পারম্পরিযেনপুব্বেসম্পিনিমিত্ততা ৰতো জনকসদিসত্তা জনকাৰ নাম তে সিযুন্তি এৰমভেদেন উপচরণতো চিন্তনতোতি অত্থো. উভযথাতি ঞাযেন উপচারেনচাতি উভযেন পকারেন, এৰমুভযথাপি মূলপ্পকতিযা পচ্চেনাভিসম্বন্ধা কথমনন্তর [মনন্তরাদি (পোত্থকে) (তত্থ) পোত্থকে] জনিতেনাপচ্চেনাদিপুরিসসম্বন্ধোযেন ততো ণাদিপ্পচ্চযো সিযাতি নাসঙ্ক্নীযং.

ততো চাতি মূলপ্পকতিতো চ, অপচ্চসামঞ্ঞৰচনিচ্ছাযন্তি ইত্থি পুন্নপুংসকত্তৰিসেসোপগ্গাহি অপচ্চসামঞ্ঞস্স ৰচনিচ্ছাযং.

এৰম্মূলকতিতো- পচ্চসামঞ্ঞেন ণাদিপ্পচ্চযং ৰৰত্থপেত্ৰা ইদানি অপচ্চাদিতোপি হোতেৰ ণাদি সামঞ্ঞৰিধানা. সো চ বহুলাধিকারতো গুরুজনাযত্তত্তা তন্নিযোগাচরণেন পসত্থে যেৰাপচ্চে ব্যৰহিতজনিতেপি ইত্থিৰজ্জিতে সিযাতি দস্সেতুমাহ ‘নত্তাদীহি’চ্চাদি. সতিযেৰ গুরুজনে সপ্পধানভাৰেন কুচ্ছিতে-পচ্চেতু নত্তাদীৰুত্তীহি ৰসিট্ঠাদীহি ণাদিপ্পচ্চযো হোতি ৰাসিট্ঠোতিআদি, ইত্থিযঞ্চ ন হোতি ৰাসিট্ঠীতিআদি.

অত্থতোতি সামত্থিযতো. অপচ্চে ৰিধীযমানো পচ্চযো অপচ্চৰতা জাযমানো তস্সাপচ্চন্তি অত্থে জাযতি. সোচায মত্থৰিসেসো ছ(ট্ঠিযন্ত) তাভাৰে কথং সিযাতি ইদমেত্থ সামত্থিযং. অনন্তরে ৰাপচ্চে পুত্তে-ভিধেয্য নত্তাদো ৰাপচ্চে-ভিধেয্যাতি সসম্বন্ধো. কুতোচি অপচ্চৰতা নত্তাদো এৰ. ইদঞ্চ সব্বম্বহুলৰচনেৰ সম্পজ্জতীতি আহ- ‘বহুলাধিকারা’তি. অপচ্চেতি একৰচনেন নিদ্দেসে পুমুনা নপুংসকেন করিযতি, তেনে কস্মিং যেৰাপচ্চে সিযা, ন বহূসু ৰসিট্ঠস্সাপচ্চানি ৰাসিট্ঠানি, ন চিত্থি ৰাসিট্ঠানি, ন চিত্থিযং ৰাসিট্ঠীত্যাসঙ্কিযাহ-‘ইদঞ্চে’চ্চাদি. ইদঞ্চ অপচ্চৰচনঞ্চ. ইমিনা চেত্থ তথা নিস্সযকরণং দস্সেতি. তস্স ৰচনিচ্ছাভাৰতোতি তস্স লিঙ্গৰচনস্স সুত্তে ৰত্তুমিচ্ছাযাভাৰতোতি অত্থো.

কিং পন কারণং সুত্তে লিঙ্গৰচনাৰচনিচ্ছাযং তস্সাপ্পধানত্তা যেনকেনচি লিঙ্গাদিনা নিদ্দেসো-ৰস্সং কত্তব্বোতি নানন্তরিযকত্তা তস্সেহোপাদানং, যথাধঞ্ঞত্থিনোপলালাদিনোপ্যপ্পধানস্সোপাদানন্তি. ততোযেৰাহ-‘উপলক্খীযস্সেত্থ পধানত্তা’চ্চাদি. ইত্থিপুমত্তযুত্তজঞ্ঞৰিসেসো উপলক্খীযো, অপচ্চেতীদমুপলক্খণং, সযন্তি যথাৰুত্তমুপলক্খণং সযং. কারিযপ্পটিপত্তিযাতি পুমে নপুংসকেপচ্চে-ভিধেয্যে ৰিধি হোতিচ্চেৰং কারিযপ্পটিপত্তিযা ৰত্তুং ন ইট্ঠং.

ৰচনন্তরেপি অঞ্ঞস্মিং ৰচনে. আণীতি ণিপ্পচ্চযসুত্তং ৰদতি. অগোত্তাদিতোতি যোগোত্তস্সাদিভূতো ন হোতি, ততো, তেনেৰ ‘‘আণী’’তি সুত্তে (৪-৫) ৰক্খতি-‘অকারন্তমত্ততোৰাযংণিন গোত্তাদিভূততো’তি. ৰাক্যসমাসাপীতি যথাসঙ্খ্যেনাহ. তস্মিং অত্থেতি তস্মিং ৰাক্যোপদস্সিতে অত্থে, তন্তি ৰাক্যং. সমাসৰুত্তিঞ্চ নিৰত্তেয্যুন্তি সম্বন্ধো.

সতিপনাতি ৰাকারে সতি তু অনিচ্চত্তা ণপ্পচ্চযস্স. সোপীতি সমাসোপি, সমাসোতিআদিনা পক্খন্তরমাহ. তেন ৰাক্যসিজ্ঝনেন. পক্খে ৰাক্যসমাসাপি সিযুন্তি পক্খে সমাসৰুত্তিযা এৰ বাধিতত্তা পক্খন্তরে ণাদিৰুত্তি ন বাধীযতীতি ৰাক্যৰুত্তিযোপি সিযুন্তি অত্থো.

২. ৰচ্ছা

ৰচ্ছকচ্চাদিনা কচ্চাদিগণং দস্সেত্ৰা তস্স ৰিভাগেন নিপ্ফত্তিং দস্সেতুং ‘ৰচ্ছাদীহী’তিআদিমাহ. ‘‘কণ্হো ব্রাহ্মণে’’তি গণসুত্তং. তত্থ কণ্হসদ্দো ব্রাহ্মণে ৰত্তমানো ণানণায নপ্পচ্চযে উপ্পাদযতীতি অত্থো. এৰমাদীহিচ্চাদিনা আকতিগণত্তমস্স দস্সেতি. ‘‘কতাণিযোৰে’’তি গণসুত্তং, দিচ্চাদীসূতি যতোণ্যো দিস্সতি ‘‘ণ্য দিচ্চাদীহী’’তি (৪-৪), তে দিচ্চাদযো, তেসু পাঠাতি তংসুত্তপ্পদেসে ‘‘কতা ণিযোৰে’’তি পাঠাভাৰেপি দিচ্চা দীনমাকতিগণত্তা পঠিতমেৰ নাম তন্তি ৰুত্তং.

ণ্যেতি ণ্যপ্পচ্চযে কতে. গোত্তাদিসদ্দাতি গোত্তে ৰংসে আদিভূতা সদ্দা. ৰংসোতি অন্ৰযো. সোযেৰ গাৰং সজাতি সাধারণং ৰিজাতিৰিনিৰত্তনং সকটাদিৰচনং তাযতীতি গোত্তন্তি ৰুত্তং, তেনাহ-‘গোত্তং ৰংসো’তি. তস্সাতি গোত্তস্স, তস্সাদযো গোত্তাদযোতি সেসো. কেতে গোত্তাদযোচ্চাহ- ‘সঞ্ঞাকারিনো’চ্চাদি. ৰচ্ছাদযো নত্তাদিনো অপচ্চস্স অপচ্চং তদপচ্চাদি চাতি দস্সেতুমাহ-‘নত্তাদিনো’চ্চাদি.

৩. কত্তি

ঘপসঞ্ঞন্তাৰেত্থ ভীয্যো কত্তিকাদযোতি গয্হন্তি. যদি পনেত্থ অঞ্ঞেপি গয্হন্তি, অত্থি পণ্হিআদযো কেচিযেৰ কত্তিকাদীসু অন্তোগধা হোন্তীতি ৰত্তুমাহ- ‘এত্থা’তিআদি. ৰিনতা সুপণ্ণমাতা, তেহীতি ৰিধৰাদীহি. ৰিধৰাদিগণং দস্সেতি ‘বন্ধক’চ্চাদি. ৰিগতো ধৰো পতি অস্সাতি ৰিধৰা, বন্ধকী অভিসারিণী.

৪. ণ্যদি

যস্স চ চৰগ্গোতি সম্বন্ধো, কেৰলং গগ্গ্যোতি এত্তকমেৰা দস্সেত্ৰা পরসত্থাগতগগ্গাদিগণেকদেসভূতকুণ্ডনীসদ্দতোপি কোণ্ডঞ্ঞোতি মুদাহরন্তো সো গগ্গাদিগণোপ্যত্রাভ্যুপগতোতি ৰিঞ্ঞাপেতি. তস্মা তস্মিং গগ্গাদিকেপি পরসত্থপঠিতে যোযো পযোগো আগমে দিস্সতি ৰচ্ছো অগ্গিৰেস্সোচ্চাদি. সোপীহ ৰেদিতব্বোতি দস্সেতুমাহ-‘গগ্গাদি’চ্চাদি. গগ্গাদীতি গগ্গাদি অযং. গোত্তস্স গগ্গৰংসস্স আদিভূতেন গগ্গেন উপলক্খিতো গণো গোত্তাদিগণো, তেন গগ্গো নাম কোচি, তস্সত্ৰপচ্চং গগ্গীতি ভৰতি. পপুত্তাদোৰাতি অৰধারণং গগ্গস্সাপচ্চং গগ্গিচ্চেৰ যথাসিযাতি.

৫. আণি

পকতস্সাতি ‘‘মাগধং সদ্দলক্খণ’’ন্তি ৰা ‘‘নামস্মা’’তি ৰা পকতস্স. আতি নামৰিসেসনেসতি ‘‘ৰিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি তদন্ত ৰিধিনা অকারন্তো গয্হতীতি আহ-‘ৰিসেসনেন চা’তিআদি. অনন্তরমপচ্চন্তি সম্বন্ধো.

৬. রাজ

পচ্চযন্তেনাতি রাজঞ্ঞোতি পচ্চযন্তেন. রাজঞ্ঞোতীমস্সত্থো খত্তিযজাতীতি, রাজঞ্ঞজাতীতি অত্থো. রঞ্ঞো অপচ্চং রাজাপচ্চং.

৮. মনু

সমুদাযেনাতি পচ্চযন্তসমুদাযেন, জাতিযন্তি মনুস্সজাতিযং. জাতিসদ্দাএতেতি ইদং মনুস্সো মানুসোতি এত্থ অপচ্চত্থাভাৰে হেতুৰচনং. অপচ্চত্থো এত্থ নত্থেৰাতি চ ইদং ৰিসুং মনুস্সমানুস সঙ্খাতস্স পচ্চত্থস্সাভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. ণোৰাতি মনুনো অপচ্চন্তি অত্থে‘‘ণো ৰাপচ্চে’’তি (৪-১) ণপ্পচ্চযোৰ. ন জাতীতি ব্যতিরেকমাহ.

৯. জন

রাজসম্বন্ধেতি রঞ্ঞেতি ৰুত্তরাজসম্বন্ধে. পঞ্চালানং খত্তিযানং অপচ্চং, পঞ্চালানং জনপদানং রাজাতি ৰা এৰমেত্থ ৰি(ভাগো) ৰেদিতব্বো ওক্কাকানং অপচ্চং রাজা ৰা ওক্কাকো.

১১. ণরা

সামঞ্ঞেন রত্তসদ্দস্সাত্থমাহ- ‘কুঙ্কুমাদিনা’তি. অঞ্ঞথা ‘রাগো কুসুম্ভাদী’তি ৰুত্তত্তা কুসুম্ভাদিনাতি (ৰুত্তং) সিযা, রঞ্জি অয মত্থি অভিসঙ্গে‘ভোজনে রত্তো’তি. অত্থি ৰণ্ণৰিসেসে ‘রত্তোগো’তি, লোহিতোত্যত্থো, অত্থি সুক্কসজ ৰণ্ণন্তরাপাদনে‘রত্তো পটো’তি. ইহ তু ততিযে-ত্থে ৰত্তমানো গয্হতীতি ৰুত্তং- ‘ৰণ্ণন্তরমাপাদিত’ন্তি. রাগাতি.

অত্থগ্গহণন্তি অত্থপ্পধানত্তা নিদ্দেসস্স ৰুত্তং. তঞ্চাচরিযান মুপদেসতো অৰিচ্ছিন্না (চরিয) পারম্পরিযাৰগম্যতে, রাগাতি কসাৰ সঙ্খাতঅত্থনিদ্দেসো. তেনাতি পটস্স রত্তভাৰে রাগস্স করণনিদ্দেসো, রত্তন্তি পচ্চযত্থনিদ্দেসো, পচ্চযো চাযং কসা ৰত্থতো ভৰত্যসম্ভৰা, তেন সুত্তে রাগাতি ৰুত্তেপি তব্বাচকা কসাৰসদ্দাতি ৰিঞ্ঞাযতি, রাগাতি পন তেনাতি রাগস্সেৰ নিদ্দিট্ঠেপি তব্ভাৰেনা [তব্বাৰকভাৰেনা-তি ভৰিতব্বং] ত্থো নিদ্দিট্ঠো, তব্বাচকা চ হোন্তো‘তেন রত্ত’ন্তি অত্থে হোতীতি কসাৰেন রত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি রাগৰাচিনো ততিযন্তত্তং সম্পজ্জতি, তেন ‘ণ রাগা তেন রত্ত’ন্তি ৰুত্তেপি লব্ভমানত্থৰসেন ৰুত্তং- ‘রাগৰাচিততিযন্ততো’তি. সুত্তে পন রাগেন রত্তন্তেতস্মিং অত্থে রাগা রাগৰাচীসদ্দা ততিযন্তা ণপ্পচ্চযো হোতীতি অত্থো. অভিধানতোতি উপচারৰসেন কথনতো. ৰিনাপি তেনাতি তংপচ্চযং ৰিনাপি.

১২. নক্খ

ততিযন্ততো ৰিজ্ঝত্থং তেনাতি অনুৰত্ততেতি সম্বন্ধো. সুত্তে অযমত্থো ‘‘ইন্দুযুত্তেন নক্খত্তেন লক্খিতো চে কালো, তদা তেন লক্খিতে কালেত্যস্মিং অত্থে ততিযন্ততো নক্খত্তা ণো হোতী’’তি. সুত্তৰিৰরণে তু তঞ্চেত্যাদিকমধিপ্পাযৰসেন ৰুত্তং. তেনাত্যনুৰুত্তিযা ততিযন্ততোতি লব্ভতি নক্খত্তেনাতি সুতত্তাতি, কালেতি পন অত্থনিদ্দেসতো ণপ্পচ্চযাধেয্যস্স কালো আধারোতি ৰিঞ্ঞাযতীতি ‘লক্খিতে কালে’তি ৰুত্তং, ৰিসেস্সগতৰিভত্তিযা ৰিচারিতায ৰিসেসন গতা চ (ৰিচারিতা) নামাতি আহ- ‘নক্খত্তেনে’তিচ্চাদি, ইহ কেচি খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং কিরিযাসভাৰমিচ্ছন্তি অনিচ্চং, অপরে তু দব্বসভাৰং নিচ্চং. তস্সো ভযস্সপি কালস্স চন্দযুত্তেন ফুস্সাদিনা লক্খিযভাৰা লক্খণে ততিযা যুত্তন্তি ৰত্তুমাহ- ‘কিরিযা রূপো কালো’চ্চাদি.

ৰিসেসাৰসাযোতি কালস্স ৰিসেসাৰধারণত্থমেৰ হি ‘ফুস্সী রত্তি’চ্চাদি. লোকে পযুজ্জতে. গুরুনাতি এত্থ গুরু জীৰো, ন নক্খত্তং, চন্দযুত্ততা পনেত্থ অত্থি… চন্দযুত্তেন গুরুনা রত্তিযা লক্খিতত্তা. কত্তিকায লক্খিতো মুহুত্তোতি এত্থ চন্দং ৰিনা কত্তিকায তু কেৰলায মুহুত্তো কালো লক্খিতো ‘কত্তিকা মুহুত্তো’তি. ফুস্সেন লক্খিতা অত্থসিদ্ধীতি এত্থ ফুস্সেনিন্দুযুত্তেন অত্থসিদ্ধি লক্খিতা ন কালো ফুস্সোতি. নক্খত্তযুত্তস্স কালস্স রত্যাদিৰিসেসাপরামাসেন নক্খত্তৰাচিতো উপ্পন্নস্স পচ্চযস্স সুত্তন্তরেন লোপং ৰিধায পুন অঞ্ঞেন সুত্তেন যুত্তাতি দেসৰিধানেন সকলিঙ্গসঙ্খ্যাযুত্তেহি-ট্ঠমভিধানং পরেহি, তদাহ- ‘অহো রত্তো’চ্চাদি.

রত্যাদিৰিসেসাপরামাসেনাতি ফুস্সী রত্তি ফুস্সো অহোতি এৰং রত্যাদিৰিসেসস্স অপরামাসেন অসম্মস্সেন অগ্গহণেন. সকলিঙ্গসঙ্খ্যাযুত্তেনাতি ফুস্সকত্তিকাদীনং যংযং লিঙ্গং যাযা সঙ্খ্যা, অত্তনিযেহি তেহি তেহি লিঙ্গেহি তাহিতাহি চ সঙ্খ্যাহি যুত্তেন নক্খত্তসদ্দেন. ন তদুপলক্খিতো কালোতি কত্তিকা সদ্দোবহুৰচনন্তো বহুতারকত্তা কত্তিকায, তাযকত্তিকায লক্খিতোকালোপরেহিৰিয ন কথীযতীতি অত্থো. অথ তদুপলক্খিতস্সকালস্সেৰকত্তিকাসদ্দেনাভিধানে কো দোসো যে নেৰমুচ্চতেচ্চাহ- ‘অজ্জেতি’চ্চাদি. ইমিনা চ পরমতে দোসো উব্ভাৰিতো, তদত্থত্তে সতীতি তদুপলক্খিতকালত্থত্তে সতি.

সত্তমী সিযাতি নক্খত্তসদ্দা তদ্ধিতলোপন্তা ফুস্সেন পাযসং ভুঞ্জেয্য, ফুস্সে পাযসং ভুঞ্জেয্যা’ত্যাদো আধেয্যন্তরাপেক্খা সিযা সত্তমী, যা সুত্তন্তরেন ৰিধীযতি পাণিনীযেহি, ততো ‘অজ্জকত্তিকা’তেত্থাপ্যাধেয্যন্তরাপেক্খা সত্তমী সিযা লোপন্তত্তা ‘অজ্জকত্তিকাসূ’তি, ন পঠমা. পঠমাযেৰ পনাযং পযোগো ‘অজ্জকত্তিকা,তি. অজ্জেত্যধিকরণপ্পধানো অহোরত্তকালৰাচী সদ্দো, কত্তিকাসদ্দোপি তদ্ধিতলোপেন তক্কালাভিধাযকো, ততো যেৰউভিন্নম্পিসামানাধিকরণ্যা কত্তিকাযোপ্যধিকরণং সম্পজ্জন্তে, তঞ্চ ন ৰিনাধেয্যেন হোতীত্যাধেয্যন্তরাপেক্খাযং তেসু সত্তমীযেৰ সিযা, ন পঠমা (উপ) পজ্জেয্যাত্যধিপ্পাযো. অত্তনোদানি দস্সনে সত্তমিযা অপ্পসঙ্গং পঠমাযেৰোপপত্তিং দস্সেতুমাহ- ‘চন্দে পনূপচারেনে’চ্চাদি, নাধেয্যন্তরাপেক্খাচ্চনেন সত্তমিযা অপ্পসঙ্গমাহ. এৰঞ্চরহি ৰচনমন্তরেন পরেসং ৰিয সত্তমীৰিধাযকং কথং কত্তিকায জাতোচ্চাসঙ্কিয তম্পটিপাদেতুমাহ- ‘কত্তিকায জাতো’চ্চাদি. বহুৰচনন্তত্তেপি কত্তিকায জাতিযমেক ৰচনন্তং. পকারন্তরমাহ- ‘লোপোতি’চ্চাদি. লোপেনাতি কত্তিকাহি ইন্দুযুত্তাহি লক্খিতো কালোতি ৰিগ্গয্হ কতণপ্পচ্চযস্স লোপেন.

১৩. সাস্স

সেতি পঠমন্তাতি সাতি নিদ্দিট্ঠপঠমন্তা, যং পঠমন্তন্তি সাচেতি দস্সিতং পঠমন্তমাহ. পঠমন্তস্স দেৰতাপুণ্ণমাসিত্তভাৰতো তদত্থমভেদেনাহ- ‘সা’তি. কা সা দেৰতাচ্চাহ- ‘লোকপ্পসিদ্ধাযেৰ দেৰতা’তি. যাগসম্পদানম্পি লোকে দেৰতাতি পসিদ্ধন্তি যাগস্স যজিতব্বস্স পুরোডাসাদিনো সম্পদানম্পি পটিগ্গাহকো পিন্দাদি লোকে দেয্যস্স পুরোডাসাদিনো দেৰতা সামীতি পসিদ্ধন্ত্যত্থো, ইন্দো দেৰতা অস্স ইন্দং, আদিচ্চো দেৰতা অস্স আদিচ্চং, হৰি পুরোডাসাদি যাগদব্বং.

মন্তথোমনীযম্পি দেৰতাতি পসিদ্ধন্তি যেন মন্থেন যো থূযতে সো তস্স মন্তস্স দেৰতা সামীতি লোকে পসিদ্ধন্ত্যত্থো মহিন্দো যমো ৰরুণো দেৰতা অস্সাতি ৰিগ্গহো. ৰুত্তনয মেৰাতি ‘‘নক্খত্তেনিন্দুযুত্তেন কালে’’তি সুত্তে ৰুত্তনযমেৰ. জাত্যেকৰচনং মঘাযাতি, তারকরূপানম্পন বহুত্তা মঘাসদ্দো বহুৰচনন্তো. পাণিনীযা ‘‘সাস্মিং পুণ্ণমাসীতি সঞ্ঞায’’ন্তি (৪-২-২১) সুত্তযিত্ৰা ফুস্সী পুণ্ণমাসী অস্মিং ফুস্সো মাসো ফুস্সো অদ্ধমাসো ফুস্সো সংৰচ্ছরোতি সঞ্ঞাযং পটিপাদেন্তি, তেন তেসং ফুস্সী পুণ্ণমাসী অস্মিং পঞ্চদসরত্তেতি এত্থ চ ভতকমাসে চ তদ্ধিতো ন ভৰতি. ইধ পন ‘সঞ্ঞায’ন্তি ৰচনাভাৰে ভতকমাসেপি ছট্ঠ্যত্থে ভৰতীত্যাসঙ্ক ৰিরচযতি ‘ভতকমাসেপি’চ্চাদি. পুণ্ণো মা ইচ্চত্র মাসদ্দো চন্দপরিযাযোতি আহ- ‘মাসদ্দেনে’চ্চাদি. পুণ্ণো মা অস্সন্তি নিব্বচনাতি এত্থ পুণ্ণমাসীসদ্দস্স পুণ্ণো মা অস্সন্তি নীহরিত্ৰা ৰচনাতি অত্থো. ৰুত্তিযা অত্থস্স ফুটীকরণায ৰুত্তং- ‘সো পুণ্ণো তিআদি. তস্সন্তি পুণ্ণমাসিযং. সাপুণ্ণমাসী, ভতকস্স ভতিযা কম্মকারকস্স যো তিংসতি রত্তো মাসো পরিব্বযনিযমিতো, তস্স সম্বন্ধিনী নেতি সম্বন্ধো.

যস্সঞ্চতিথীযন্তি অনিযমেন পটিপদাদিমাহ. অতোএৰ চ নিপাতনাতি ইমস্মাৰ নিপাতনা, তেনেৰাহ- ‘সুত্তে ৰচনমেৰ নিপাতন’ন্তি. মাসসুতিযাচ্চাদো সাধিপ্পাযমত্থং ৰিৰরতি ‘যদিপি’চ্চাদিনা. অস্সাতি সামঞ্ঞৰচনেপি ‘সাস্স দেৰতা পুণ্ণমাসী’তি সুত্তে অস্সাতি অৰিসেসৰচনেপি সোযেৰ পুণ্ণমাসীসদ্দে সূযমানো মাসোযেৰ ছট্ঠ্যত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো.

পঞ্চদসরত্তাদোতি পরেসং সঞ্ঞাগহণেন নিৰত্তিতপঞ্চদসরত্তাদো. অথ অদ্ধমাসসংৰচ্ছরানম্পি উদাহরণত্তে নোপঞ্ঞাসো কস্মা ন কতোচ্চাহ- ‘অদ্ধমাসসংৰচ্ছরান’মিচ্চাদি. এৰম্মঞ্ঞতে ‘‘অদ্ধমাসসংৰচ্ছরানং ন পচ্চযেনোজুকমভিধানমপি তু সংৰচ্ছরেপি ফুস্সাদিমাসসম্ভৰাস্মিং সংৰচ্ছরে ফুস্সেন মাসেন সম্বন্ধা ফুস্সোত্যুপচারীযতে, যথা চ ফুস্সাদিমাসস্স সম্বন্ধী অদ্ধমাসো ফুস্সো অদ্ধমাসোত্যুপচারীযতে, ন পনোজুকন্তি তেসমুদাহরণত্তে নানুপাদান’’ন্তি.

১৪. তম

নাকড্ঢনত্থোতি ণস্সাকড্ঢনত্থো ন হোতি. যদ্যাকড্ঢনত্থো অস্স, তদা চানুকড্ঢিতং নোত্তরত্রানুকড্ঢেয্যাতি মঞ্ঞতে, কোচিযেৰ হোতীতি হোন্তীতি ইতো ভিন্দিত্ৰা আনেতব্বং. তদা দেসস্সাতি ইমিনা ‘‘তদাদেসা তগ্গহণেন গয্হন্তী’’তি পরিভাসমুপলক্খেতি. কতযাদেসস্সাপীতি কতো যাদেসো যস্স তস্স কতযাদেসস্সাপীতি. ইকারস্সাতি যাদেসতো পুব্বে ইকারস্স, ইমিনা চাদেসাদেসীনমভেদো দস্সিতো. তসদ্দে নেকেনাপি পচ্চেকাভিসম্বন্ধে সিদ্ধেতি এৰমঞ্ঞতে- ‘‘যথা’তেন কতংকীত’ (৪-২৯) ন্ত্যাদিসুত্তে একোৰ তসদ্দো বহূহি পচ্চযত্তেহি সম্বজ্ঝতে, তথিহাপি একমেৰ তসদ্দগ্গহণং ‘তমধীতে তংজানাতী’তি পচ্চেকমভিসম্বজ্ঝতে, তস্মা কিমেতদত্থেন দ্ৰিতগ্গহণেনে’’তি. দ্ৰিতগ্গহণে পযোজনত্তযং ৰুত্তং, তত্থ পঠমং দস্সেন্তো জাননিচ্চাদিনাধিপ্পাযমাৰীকত্ৰা দ্ৰিতগ্গহণমিচ্চাদিনা পদত্থমাহ.

তত্থ-‘যো যমধীতে জানাতি চা’তি ইমিনা দ্ৰিতগ্গহণাভাৰে পচ্চযত্থাৰযৰস্স সমুচ্চযপ্পসঙ্গমাহ. সমুচ্চযে সতি(যো) যমধীতে জানাতি চ, তত্থেৰ সিযা, যো পনাধীতে কেৰলং, ন (জানাতি) তত্থ ন সিযাতি বোধযিতুং ব্যভিচারমাহ‘ন পচ্চেকাতি সম্বন্ধেনে’তি. যথা ‘‘তেন কথং কীত’’মিচ্চাদো ‘‘তেন জিতং জযতি’’চ্চাদি পচ্চেকসম্বন্ধেন ভৰতি এৰম্মাৰিঞ্ঞাযীতি যথেচ্চাদি কস্সাত্থো. ‘তেন কতং কীত’’মিচ্চাদীহি অৰত্ৰা ‘‘তেন জিতং জযতি’’চ্চাদিসুত্তেকদেসৰচনমত্থব্যত্তি তথা ৰুত্তে হোতীতি ৰুত্তং, তেন জিতমিচ্চাদো জযনাদিকা কিরিযানে কদব্বসমৰাযিত্তেন পসিদ্ধাতি যুত্তো তত্থ পচ্চেকাভিসম্বন্ধো, নেৰমজ্ঝেন ৰেদনা প্যেকদব্বসমৰাযিত্তাভিয্যোত্যধিপ্পাযো.

ইদানি দুতিযং দস্সেতি ‘জানন’মিচ্চাদি, নিমিত্ত মিট্ঠানিট্ঠবোধকারণং মুহুত্তো কত্তিকাদি, উপ্পাতো ইট্ঠানিট্ঠসূচকং পথৰিসমুদ্দাদীনং সভাৰপরিচ্চাগেনাঞ্ঞতত্তগমনং. জাননসামঞ্ঞেতি নিমিত্তাদীনং জানন সামঞ্ঞে. ‘যথাৰুত্তজাননস্স অজ্ঝেন ৰিসযত্তে হেতুমাহ- ‘তং জানাতীতি তসদ্দেন অধীযমানপরামসতো’তি. ততিযং দস্সেতি ‘যতো চে’চ্চাদিনা. যতো চ উপ্পন্নেন ৰিধিনা অজ্ঝেন ঞাতু অভিধানম্পসিদ্ধন্তি সম্বন্ধো, পোত্থকেসু পন অজ্ঝেতুঞাতূসুতি পাঠো দিস্সতি, এত্থাযমধিপ্পাযো ‘‘কত্থচি পসিদ্ধিৰিসযো হোতি তসদ্দো, তথা চ ৰুত্তং সুবোধালঙ্কারটীকাযং পক্কন্তৰিসযো তথা পসিদ্ধৰিসযো অনুভূতৰিসযো চ তংসদ্দো যং সদ্দং না পেক্খতে’তি, তস্মা পসিদ্ধিৰিসযেন তসদ্দেন পুথগেৰ পসিদ্ধিযা উপসঙ্গহত্থং দ্ৰিতগ্গহণং কত্তব্ব’’ন্তি. অত্থত্তযে ৰত্তমানস্স তু তসদ্দস্স সৰিসযো ৰিসেসো ততোৰাত্থিকেহি ৰেদিতব্বো.

১৫. তস্স

ৰিসযসদ্দো গামসমুদাযেপি ৰত্ততে, গামসমুদাযো চ নাম দেসোযেৰ, তেনাহ ৰিসযোপি গামসমুদাযত্তা দেসোযেৰা’তি, ইমিনা ৰিসযদেসসদ্দানং সমানাধিকরণত্তমাহ. ৰসাতি দেসৰাসিনো ৰসাতযো, অনুৰাকো গন্থৰিসেসো.

১৬. নিৰা

তন্নামেচ্চাদিনা ন কেৰলং নিৰাসেযেৰ, অথখো ৰক্খমানেসু পীতি দস্সেতি. পচ্চযন্তং সেব্বাদি. দেসনামম্ভৰতি চতূসু অত্থেসূতি ৰিঞ্ঞাযতি, তেনাহ-‘নিৰাসাদো ৰিধী’তি. নিৰাসাদোতি নিৰাস অদূরভৰনিব্বত্তঅত্থিঅত্থেসু. সংহিতনামং নাম লোকিযসদ্দৰো হারাপ্পসঙ্গমঞ্ঞসদ্দৰোহারেনুপাত্তনামং.

১৭. অদূ

নগরম্পি দেসোযেৰাতি আহ- ‘অদূরভৰ’ন্তি.

১৮. তেন

যথাযোগত্থোতি ৰুত্তিযং ৰুত্তযথাযোগসদ্দস্স অত্থো.

১৯. তমি

পচ্চযন্তনামেতি পচ্চযন্তনামং যস্স সত্তম্যত্থভূতস্স দেসস্স হস্মিন্তি অত্থো, নাঞ্ঞস্সেতি ভূমাদিৰিসিট্ঠত্থযুত্ততো অঞ্ঞস্স পচ্চযন্তনামং ন হোতীতি অত্থো. বদরা বব্বজা অস্মিং দেসে সন্তীতি ৰিগ্গহো.

২১. অজ্জা

হীয্যত্তনোতি ‘‘সরম্হা দ্ৰে’’তি (১৩৪) দ্ৰিত্তং.

২৩. অমা

অমাসহ ভৰো অমচ্চো.

২৪. মজ্ঝা

মজ্ঝে ভৰো মজ্ঝিমো, অন্তে ভৰো অন্তিমো ইচ্চাদি.

২৫. কণ

মগধেসু অরঞ্ঞে গঙ্গাযং পব্বতে ৰনে কুলে বারাণসিযং চম্পাযং মিথিলাযং সম্ভৰোতি ৰিগ্গহো. ‘‘দিস্সন্তঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি (৪-১২০) এয্যকোতি সেসো. পচ্চযন্তরদস্সনে সতি ইমিনাৰ সুত্তেন ইতো অঞ্ঞত্রাপি পচ্চযন্তরানি হোন্তীতি সেসো, গামে ভৰো উদরে ভৰো পঞ্চালেসু ভৰো বোধিপক্খে ভৰোতি ৰিগ্গহো.

২৬. ণিকো

সরদে ভৰো, ভৰা ৰাতি ৰিগ্গহো.

২৭. তমস্স

সিপ্পসদ্দত্থমাহ-‘লোসল্ল’ন্তি. তমেৰ ব্যঞ্জযতি ‘কিরিযে’চ্চাদিনা, করণং কিরিযা ৰাদনাদিকস্স অভ্যাসো, সো পুব্বো যস্সাতি সমাসো, ৰীণাদিসদ্দেহি কিমুচ্চতেচ্চাহ- ‘ৰীণাদি’চ্চাদি, দব্বং তংতংসমুদাযরূপং. সিপ্পঞ্চাতি ৰত্ৰা তদত্থং ৰিভাৰেতি ‘কিরিযা ৰিসেসো’তি. ৰাদনাদিকিরিযায ৰিসিট্ঠো জাননকিরিযাৰিসেসোতি অত্থো, ইমিনা ৰীণাদিসদ্দা দব্বত্থৰুত্তিনো ৰাদনাদিকিরিযং কিরিযা ৰিসেসঞ্চ সিপ্পমুপচারেন ৰদন্তীতি দীপেতি. ইতিসদ্দো হেতুম্হি. সাযেৰেতি অভ্যাসিতব্বা জাননকিরিযাৰিসেসস্স পুব্বভূতা ৰাদনকিরিযা, ৰিসেসেতুং যুত্তা ৰীণাদিসদ্দেনাতি অধিপ্পাযো.

যুত্ততা চেত্থ… ৰীণাদিৰাদনৰসেন সিপ্পস্স গহেতব্বভাৰতো, কথং ৰীণাদিসদ্দেহি দব্বৰুত্তীতি ৰাদনা ৰুচ্চতীতি আহ- ‘ৰীণাদি ৰিসযত্তা’তি, ৰাদনৰুত্তিৰীণাদিসদ্দানং সিপ্পৰুত্তিত্তং যথাৰুত্তস্সো পমাৰসেন ৰত্তুমাহ- ‘যথে’চ্চাদি. ৰীণাদিৰাদনন্তি যথেতি সম্বন্ধো. ৰুত্তমেৰ ফুটযন্তো ৰুত্তিগন্থস্স মুখং ৰিৰরীযতি ‘কিরিযে’চ্চাদিনা. কিরিযাত্যাসপুব্বকং ঞাণক্খমং কোসল্লং ৰাদনকিরিযা ৰিসযত্তা ৰীণাৰাদনমিচ্চনেন কিরিযাসদ্দেন ৰুচ্চতীত্যত্থো. মুদঙ্গং মুদঙ্গৰাদনং সিপ্পমস্স, ৰংসো সিপ্পমস্সাতি ৰিগ্গহো. সীলমদ্দব্বং কথং পংসুকূলাদি(নো) সীলত্থসমানাধিকরণত্তেনাভিধানন্ত্যাহ- ‘পংসুকূলাদিধারণ’মিচ্চাদি. তঞ্চ সীলন্তি সম্বন্ধো.

অপ্পিচ্ছতাযাতি পচ্চযপ্পিচ্ছতায. সন্তুট্ঠিতাযাতি চতূসু পচ্চযেসু দ্ৰাদসৰিধসন্তুট্ঠিযা. অনুৰিধীযমানং করীযমানং. ফলনিরপেক্খন্তি ইমিনা ইধ লোকে চীৰরাদিহেতু পণিধায পংসুকূল ধারণাদিং পটিক্খিপতি, সীলং তপ্পরভাৰেন সেৰনা. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘পংসুকূলাদিধারণং পংসুকূলাদিৰিসযন্তি পংসুকূলাদিসদ্দেনোপচারেনাভিধীযতে, সীলং পংসুকূলধারণৰিসযন্তি পংসুকূলাদি সদ্দেনোপচারেনোচ্চতী’’তি. তিচীৰরং সীলমস্সাতি ৰিগ্গহো তেসং গুল়ো পণ্যমস্সাতি ৰিগ্গহো তোমরং, মুগ্গরো পহরণমস্সাতি ৰিগ্গহো, উপধীযত্যুপরিআধীযতীতি রথঙ্গং ৰুচ্চতি. কামক্খন্ধকিলেসাভিসঙ্খারা ৰা উপধি উপদধাতি সুখং দুক্খংৰাতি কত্ৰা.

২৮. তংহন্তি

বহুম্হি ভূতানগতেসুপি পচ্চযভাৰে কারণমাহ-‘সঙ্খ্যাকালানমৰিৰচ্ছিতত্তা’তি, সুত্তে ৰুত্তায একসঙ্খ্যায ৰুত্তমানকা লস্সেৰ চ ৰত্তুমনিচ্ছিতত্তাতি অত্থো.

তদুপাদানন্তূতি তেসমেকৰচনাদীনমুপাদানন্তু. তং নানন্তরীয কত্তাতি উপলক্খণৰসেন তেসং ৰচনকালন্তরানমৰিনাভাৰিত্তাতি অধিপ্পাযো. হন্তিচ্চাদিত্যাদ্যন্তস্স কিরিযাপ্পধানত্তে কথং ণাদীনং তদত্থে জাযমানানং সাধনপ্পধানত্ত মিচ্চত্র হেতুমাহ ‘সভাৰতো’তি. মীনে হন্তীতি মেনিকো. অজিৰ্হা অনিমিসা চ মচ্ছা, দিট্ঠোৰ সন্দিট্ঠন্তি ইমিনা সংসদ্দস্স ৰিসুং অত্থভাৰং দস্সেতি. লোকুত্তরধম্মোতি নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো, ফলধম্মোপি হেট্ঠিমো সকদাগামিৰিপস্সনাদীনং পচ্চযভাৰেন উপরিমগ্গাধিগমস্স উপনিস্সযভাৰতো পরিযাযতো দিস্সমানোৰ ৰট্টভযং নিৰত্তেতি, ভাৰনাভিসমযৰসেন মগ্গধম্মো সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন নিব্বানধম্মো.

ৰট্টভযন্তি কম্মকিলেসৰিপাকসঙ্খাতং তিৰিধৰট্টভযং. ৰিধান ৰচনন্তি অপ্পত্তে-ত্থে নিযোগসঙ্খাতৰিধিনো পকাসতং এহিপস্স ৰচনং. পরিসুদ্ধত্তাতি কিলেসমলৰিরহেন সব্বথা ৰিসুদ্ধত্তা. অমনুঞ্ঞম্পি কদাচি সপ্পযোজনং যথাসভাৰপ্পকাসনেন দস্সেতব্বং ভৰেয্যাতি তদভাৰং দস্সেতি. তেনাহ ‘ৰিজ্জমানম্পি চে’চ্চাদি. ননু চ এহিপস্সাতি ত্যাদ্যন্তা, তস্মা নেতেতি পচ্চযো পপ্পোতি, তথাহি পাটিপদিকতো পচ্চযৰিধানম্পটিপাদিতং, ন ত্যাদ্যন্ততো নাপি ৰাক্যতো, তস্মা কথমেহিপস্সিকোতি হোতীতি আহ-‘এহিপস্সসদ্দোচায’মিচ্চাদি. পদসমুদাযস্সানুকরণোতি পদসমূহস্স অনুকরণভূতো একো এহিপস্সসদ্দো. অথৰা এহি আগচ্ছ ইমং ধম্মং পস্সাতি যো অপ্পত্তে-ত্থে নিযোগসঙ্খাতো ৰিধি, তব্বাচকো যন্নিপাতো এহিপস্সাতি, এহিপস্সৰিধিং অরহতীতি এহিপস্সিকো, অথৰা এহিচ্চেৰ নিপাতো, দস্সনং ঞাপনং পস্সো, এহীতি পস্সো ঞাপনং এহিপস্সো, এহিপস্সং অরহতীতি এহিপস্সিকো.

২৯. তেন

একীভাৰোতি মুগ্গেহি সংসট্ঠানং মাসানমিৰ মিস্সীভাৰো. এসোতি সংসগ্গো, উক্কংসেনাতি উক্কংসাধানেন [উত্কংসসাধনেন (পোত্থকে)] চ ভৰিতব্বন্তি সম্বন্ধো. সংসগ্গউক্কংসানং সহভাৰস্স অনেকন্তি কত্তে কারণমাহ- ‘অসুচিদব্বে’চ্চাদিনা. ব্যতিরেকমাহ- ‘নুক্কংসো’তি যত্থ সংসগ্গরহিতং কেৰলমভিসঙ্খত্তমত্থি, তত্থ পচ্চযমুদাহরণেন দস্সেত্ৰা ৰিজ্জায সহ সংসগ্গস্সাৰিজ্জমানত্তে কারণং ৰদতি ‘রূপী ধম্মত্তা’তিআদি. রূপং ভূতোপাদাযভেদমস্স অত্থীতি রূপী, ঘতাদি সংসট্ঠং ভত্তাদি. তস্স ধম্মো সভাৰো সংসগ্গো, তস্স ভাৰো তত্তং, তস্মা, তস্সাতি সংসগ্গস্স, ৰিজ্জাত্ৰরূপী… যথাৰুত্ত রূপসভাৰাভাৰা, তেনাহ- ‘ৰিজ্জায চ অরূপিত্তা’তি চরইচ্চন্ধাতুযেৰ চরতি.

ৰাচসিকং মানসিকন্তি ‘‘মনাদীনং সক, যংকিঞ্চীতি সতাদিকং যংকিঞ্চি. বাহুলকেনেৰেত্থাৰধারণং লব্ভতীতি ৰুত্তং- ‘ততো ৰা’তি, দেৰদত্তেন কীতোতি সো অত্থো তদত্থো, তস্স অপ্পতীতি অভিধানসত্তিৰেকল্লেন ৰুত্তিযমনৰগমো, দেৰদত্তিকোতি হি ৰুত্তে দেৰদত্তেন কীতোত্যযমত্থো নপ্পতীযতে… তাদিস সদ্দসত্তিৰেকল্লেন তদত্থস্সানমিধীযমানত্তা, অৰগমো চ নাম সতি সামত্থিযে সিযাতি ইমমত্থং সঙ্খেপতো দস্সেতুমাহ- ‘তদত্থাপ্পতীতিযা’তিআদি.

অভিধানলক্খণত্তন্তি অভিধানং সতি সামত্থিযে ৰাক্যে ৰচনীযস্সাত্থস্স ৰুত্তিযা কথনং লক্খণং সভাৰো যেসন্তে অভিধানলক্খণা, তেসং ভাৰো তত্তং, তব্বাদিসমাপ্যেৰমেৰ দট্ঠব্বা. মরিচেন অভিসঙ্খতং সংসট্ঠং ৰাতি, সলাকায জিতন্তি ৰিগ্গহো.

৩০. তস্স

যো ‘‘দিস্সন্তঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি (৪-১২০)

৩৪. ণো

পৰুত্তেপীতি কচ্চাযনেন পৰুত্তন্তি অত্থে ‘‘অঞ্ঞস্মিং’’তিস্মিংণো হোতেৰাতি অধিপ্পাযো.

৩৫. গৰা

দুনো রুক্খস্স.

৩৮. মাতা

মাতাপিতুন্নং মাতাপিতরোতি মাতুযা মাতাপিতরো পিতুস্স মাতাপিতরো, ন একমেকতো দ্ৰীসূতি একতো একতো ৰুত্তনযেন দ্ৰীসুদ্ৰীসু অত্থেসু ন ভৰতীতি অত্থো.

৩৯. হিতে

মাতু হিতো, পিতু হিতোতি ৰিগ্গহো.

৪০. নিন্দ

সেন রূপেন ঞাতেপি ৰিসেসরূপেন অঞ্ঞাতো অঞ্ঞাতৰিসেসো. কট্ঠাদিমযা যা পটিমা তম্পটিচ্ছন্দকং. সম্বন্ধো সস্সামীলক্খণো অস্স অত্থীতি সম্বন্ধি কস্সাতি কিং সদ্দনিদ্দিট্ঠো, সোৰ ৰিসেসো, সম্বন্ধিৰিসেসো ৰিসযো অস্স অঞ্ঞাণস্সাতি সমাসো. পযোগাসম্ভৰাতি অযমস্সোতি ৰুত্ত অস্সপ্পকতিযাপি পযোগা সম্ভৰা. তথাহি যদি যস্সাচ্চন্তমজাননং সিযা তথা সতি সব্বথা ৰত্থুজাননাভাৰে পকতিযেৰ ন সিযা, ন হি সব্বথা অৰিঞ্ঞাতত্থো সদ্দো পযোগমহরতি, তস্মা সরূপেন ঞাতস্স যস্স ৰিসেসো অৰিঞ্ঞাতো, সোযেৰিধ অঞ্ঞাতো-তিমতোতি ৰিঞ্ঞাযতে, অঞ্ঞাতো-স্সোকস্স [অঞ্ঞাতো সেসঞ্ঞস্স (পোত্থকে)] ৰা কুতোতিৰা কিং সভাৰো ৰেতি হি অস্সকোতি. কপ্পচ্চযন্তো হত্থিকইচ্চযন্নামধেয্যং নামং যস্স হত্থিৰিযাতি দস্সিতপটিভাগস্স সো কপ্পচ্চযন্তনামধেয্যো. অভিনিৰেসেন ৰা সিজ্ঝন্তি যথা অজ্জুনাদিৰেসধারিনি অজ্জুনাদিসদ্দেনাতি অধিপ্পাযো.

পটিমাযাতি এত্থ পূজনত্থা এৰ পটিমা গহিতা, মোরসমান নামত্তা মোরোৰিযাতি যোজনা, চঞ্চা তিণপুরিসো, ইধ পন তং সদিসো পুরিসো মনুস্সো চঞ্চা. অকস্মা এৰ আকস্মিকং ‘‘সকত্থে’’তি (৪-১২২) ণিকো. যংকিঞ্চি অবুদ্ধিপুব্বকং, তমাকস্মিকং, তস্মিং আকস্মিকেভিধেয্যো সতি ইৰসদ্দত্থে ৰত্তমানতো ঈযো হোতীতি অত্থো. কাকো চ তালঞ্চ ফলং কাকতালানি, তেসমিৰ মিলনং. অজাখগ্গানমিৰ মিলনং যদাকস্মিকং, কিঞ্চি তম জাখগ্গীযং, ণো ইৰত্থে. সক্করন্তি ‘‘সংযোগে ক্ৰচী’’তি (৪-১২৫) ৰুদ্ধ্যভাৰো. মুনীৰ, বালোৰ, কুলিসমিৰ, একসালাইৰাতি ৰিগ্গহো, লোহিতোৰ লোহিতিকো ফটিকমণি.

৪১. তমস্স

দোণাদীত্যাদিসদ্দেন খারসতাদযোপি পরিমাণৰিসেসা গয্হন্তি. সঙ্খ্যা অসীতিপঞ্চাদযো, অঞ্ঞং ৰা যংকিঞ্চীতি উপড্ঢকাযাদি, সোল়স দোণা একা খারী. ননু পঞ্চকং গন্থজাতন্তি ৰত্ৰা অঞ্ঞং ৰা সঙ্ঘাদিকন্তি ৰুত্তং তং কথং পাণিনিযেহি ৰিয ‘‘সঙ্খ্যায সঞ্ঞাসঙ্ঘসুত্তাজ্ঝযনেসূ’’তি (৫-১-৫৮) সুত্তিতত্তাভাৰাতি মনসি নিধায ‘সঙ্খ্যাৰাচীহি’চ্চাদি ৰুত্তং. ‘‘আদসহি সঙ্খ্যেযে ৰত্তন্তী’’তি পঞ্চসদ্দস্স সঙ্খ্যেযে ৰুত্তত্তা আহ- ‘পঞ্চাৰযৰা’তি. পরিমাণসদ্দসন্নিধানে সঙ্খ্যানেপি পঞ্চসদ্দোতি মঞ্ঞমানো আহ- ‘পঞ্চসঙ্খ্যানঞ্চে’তি. পঞ্চা ৰুত্তযোতি পঞ্চৰারা, রূপানীতি চ পরিযাযন্তরেন আৰুত্তিসদ্দস্সে ৰাত্থং ব্যত্তং করোতি.

৪৪. কিম্হা

ননু সুত্তে সঙ্খ্যাযন্তি ন ৰুত্তং কত্যাদযো চ পযোগা সঙ্খ্যা পরিমাণেযেৰ দিস্সন্তি কথং নামেত্থাযং ৰিধীতি আহ- ‘বহুলে’চ্চাদি. সঙ্খ্যাপরিমাণেযেৰাযং ৰিধীতি কিং সদ্দে সঙ্খ্যাপরিমাণ ৰিসযেযেৰ ৰত্তমানে অযং রত্যাদিকো ৰিধীতি অত্থো, ননু চেত্থ কিং সদ্দো পঞ্হে ৰত্তমানো কথং সঙ্খ্যাপরিমাণে ৰত্ততেতি ৰুচ্চতে, যজ্জপি সঙ্খ্যাপরিমাণে ন ৰত্ততে, তথাপি সঙ্খ্যাপরিমাণস্স পুচ্ছিযমানত্তা সঙ্খ্যাপরিমাণৰিসযে ৰত্ততে ৰাতি. বহুলাধিকার পযোগসামত্থিযহেতুনিদস্সনে ফলমাহ- ‘যত্রত্ৰি’চ্চাদি, পরিচ্ছেদকত্তেন পরিমাণকত্তেন. অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘যদাকিমিদং সঙ্খ্যা পরিমাণমেসং দসন্নং ন কিঞ্চি অপ্পকমেৰেতন্তি সঙ্খ্যাপরিমাণমেৰ কিং সদ্দেন নিন্দীযতে, তদাপি সঙ্খ্যা পরিমাণস্স নিন্দীযমানত্তা সঙ্খ্যাপরিমাণৰিসযত্তমেৰেতি খেপে ৰত্তমানাপি কিং সদ্দা রতিচ্চাদি সিযা, বহুলাধিকারাদিতোৰ পনেত্থ ন সিযা’’তি. রকারানুবন্ধা ইসদ্দলোপত্থাতি যোজনা.

৪৫. সঞ্জাতং

বুভুক্খাপিপাসপ্পকতীহি খসন্তাহি অকম্মৰচনিচ্ছাযং ‘‘গমনত্থা কম্মকাধারে চা’’তি (৫-৫৯) কত্তরি ক্তে ঞিম্হি চ বুভুক্খিতো পিপাসিতোতি সিদ্ধেপি ৰত্তমানে পযোগত্থং বুভুক্খাপিপাসাতি পাঠো.

৪৬. মানে

সব্বম্পরিচ্ছেদরূপন্তি উম্মানপরিমাণাদিকং সব্বং পরিচ্ছেদরূপং. তত্র চ উচ্চত্তেন মানমুম্মানং, সব্বতো মানং পরিমাণং.

৪৭. তগ্ঘো

‘‘পমাণপরিমাণেহি সঙ্খ্যাযচাপি সংসযে মত্তোৰত্তব্বো’’তি (৫-২-৩৭) পাণিনিযৰত্তব্বকারৰচনং, তত্থ পমাণ মাযামো. সঙ্খ্যাযাতি পঞ্চমী. এতেহি সংসযে মত্তো ৰত্তব্বোতি অত্থো. ৰিদত্থিমত্তং রতনমত্তং ৰাতিআদীনি কমেন তত্থোদাহরণানি.

ন ৰত্তব্বন্তি যথাৰুত্তৰত্তব্বৰচনং পটিক্খিপতি. পটিক্খিত্তে তস্মিং ৰিদত্থিমত্তং রতনমত্তং ৰাতিআদি(না) যংকিঞ্চি দণ্ডপুব্বণ্ণাদিকং [পণ্ণাদিকং (পোত্থকে)] সংসযিতং, তেন মানসঙ্খাতস্স পরিচ্ছেদস্সাভাৰা কথমেতে পযোগা সিযুন্তি আসঙ্কিয তত্থ কারণমাহ- ‘তথাভ্যূহনতো সিদ্ধত্তা’তি. তথাভ্যূহনতোতি ৰিদত্থিমানম্পমাণমস্স রতনম্মান মস্সাত্যাদিনা তেনপ্পকারেন অভ্যূহনতো অভ্যুপগমতোতি অত্থো. সংসযো চ নাম উভযপক্খপরামসনে সতি সিযাতি যথাৰুত্তমব্ভূহনং সাধেতুমাহ-নান্তরেনে’চ্চাদি. পক্খদ্ৰযেহীতি ৰিদত্থি মানমস্স রতনম্মানমস্সাতি এৰমাদিকেহি পক্খদ্ৰযেহি. অভ্যূহনং সংসযস্সাতি গম্যতে. জণ্ণু মানমস্স জণ্ণুতগ্ঘং.

৪৮. ণোচ

পুরিসো পমাণমস্সাতি ৰিগ্গহো.

৪৯. অযূ

উপাধ্যন্তরোপাদানাতি ‘অংসে’তি নিমিত্তন্তরোপাদানা নিৰত্ততীতি যোজনা.

৫০. সঙ্খ্যা

সচ্চুতীসাসদসন্তায সঙ্খ্যায পঠমন্তায অস্মিং সতসহস্সে অধিকা সঙ্খ্যাতি অত্থে ডো ভৰতীতি সুত্তত্থো. সচ্চুতীসা সদসন্তাতি পঠমাৰচনং পঠমন্ততো ৰিধিঞাপনত্থং. ননু চ সুত্তে ‘সতসহস্স সতসহস্সে ডো’তি ন ৰুত্তং, তথা সতি ৰুত্তিযং কথং ‘সতং সহস্সং সতসহস্সং ৰা’তি ৰুত্তন্ত্যাসঙ্কিযাহ-উভযথাৰগমা’তিআদি. উভযথাৰগমাতি সতং সহস্সন্তি চ সতসহস্সন্তি চ উভযপ্পকারেনাৰগমা, উভযথাৰগমো পযোগ দস্সনঞ্চেত্থ এৰং ৰিৰরণে কারণন্তি অধিপ্পাযো. পচ্চযত্থেন সমানজাতিযে পকত্যত্থে সতীতি যেনকেনচি সুৰণ্ণকহাপণাদিনা পচ্চযত্থেন সমানজাতিযে. সুৰণ্ণমাসকদীন [সুৰণ্ণকহাপণাদীনং (পোত্থকে)] মসমান জাতিযানং. অকেৰলং চোদাহরণং দস্সেতুং ‘একৰীস’ন্তি ৰুত্তং. অনিপ্ফন্নত্তা সদ্দানমিধ পচ্চযগ্গহণপরিভাসাৰতারো নত্থি.

৫১. তস্স

ননু চ সঙ্খ্যাসদ্দো সঙ্খ্যানে সঙ্খ্যেয্যে চ ৰত্ততে, কথমেত্থ সঙ্খ্যানেৰসিতা ৰুত্তি যেনেৰং ৰিৰরণং কতমিচ্চাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি, পচ্চাসন্নং সঙ্খ্যাসদ্দস্সাতি অধিপ্পাযো. ইমিনা চ করণসাধনো-যং পূরণসদ্দোতি ৰিঞ্ঞাপেতি. যতোতি ৰুত্তযং সদ্দসম্বন্ধিনা তংসদ্দেন সেতি উল্লিঙ্গিতস্স সঙ্খ্যাতিঅত্থমুপদস্সিয সাযেৰ পূরীযতেতীমস্স কম্মভাৰেন তিট্ঠতীতি দস্সেতুং তেন পূরণেন পূরীযতে’তি আহ.

সম্পজ্জতেতি পূরীযতেত্যস্সত্থমাচিক্খতি. অনেনেতং দস্সেতি ‘‘(ন) ঘটিকাদীনমিৰ দব্বানং দব্বন্তরে নাতিরিত্তীকরণং সঙ্খ্যায পূরণং কিঞ্চরহি তস্স সমপ্পত্তিযেৰা’’তি. অথ কাযং ৰচোযুত্তি ‘সাসঙ্খ্যা পূরীযতে যেনে’তি, যাৰতা সাতি যস্মা পচ্চযো ৰিহিতো তস্স সঙ্খ্যাসদ্দস্স পরামাসো তস্স চ পূরণেন অভেদোচ্চাসঙ্কিযাহ- ‘অভেদেনোচ্চতে সঙ্খ্যা পূরীযতে যেনেতী’তি অভিধানাভিধেয্যানমভেদোপচারেন ৰুচ্চতীত্যত্থো, সঙ্খ্যেয্যপূরণে ডো ন হোতীতি ৰত্ৰা তদত্থং ৰিভাৰেতুমাহ- ‘দ্ৰাদসন্ন’মিচ্চাদি. সো ঘটো তাসং ঘটিকানং পূরণো দব্বানং দব্বন্তরে নাতি রিত্তীকরণৰসেন. ৰীসতিযা পূরণোতিআদিনা ৰিগ্গহো.

৫৪. ছা

কচ্চাযনেন ‘‘দ্ৰিতীহি তিযো’’তি (২-৮-৪২) সুত্তেন দ্ৰিতিসদ্দেহি তিযপ্পচ্চযং ৰিধায ‘‘তিযে দুতাপি চা’’তি (২-৮-৪৩) দ্ৰিতীনং দুতাদেসেন দুতিযং ততিযন্তি চ ‘‘চতুছেহি থঠা’’তি (২-৮-৪১) সুত্তেন চতুতো থপ্পচ্চযং ৰিধায দ্ৰিত্তেন চতুত্থন্তি চ নিপ্ফাদিতং. ইধ তথা ভাৰেন কথং তে সিজ্ঝন্তীতি আসঙ্কিয ৰুত্তিযং ‘কথ’মিচ্চাদি ৰুত্তন্তি দস্সেতুমাহ ‘সঙ্খ্যে’চ্চাদি. ৰুত্তিযং ‘দুতিযস্সা’তিআদিনা সুত্তেকদেসা দস্সিতাতি তানি সম্পুণ্ণং কত্ৰা দস্সেতুং ‘দুতিযস্সা’তিআদিনা ‘চতুত্থততিযান’মিচ্চাদিনা চ ৰুত্তানি.

৫৫. একা

সঙ্খ্যাৰচনস্স গহণে কো দোসোচ্চাহ-‘সঙ্খ্যাৰাচি’চ্চাদি. বহুত্তৰিসযে পযোগো ন সিযাতি সঙ্খ্যাৰচনস্স একত্থে নিযতত্তা ৰুত্তং. একাকীহিচ্চস্স অত্থমাচিক্খতি পধানভূতেহেৰ’চ্চাদিনা. উপপজ্জকে বহুত্তৰিসযে পযোগোত্যপেক্খতে.

৫৬. ৰচ্ছা

তরো হোতীতি ৰুত্তেপি তেহি তরো হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতি, ৰচ্ছাদীহীতি সুতত্তা পন ৰচ্ছাদীনন্তি চ ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰচ্ছাদীনন্তিআদিনা ৰুত্তিগন্থোপদস্সনং. ননু তনুত্তে ৰৰচ্ছাদীহি পচ্চযো ৰিধীযতে, যে চ সরীরেন কিসাৰচ্ছাদযো, তত্রাপ্যৰিসেসেন পযোগো পসজ্জতি [পযোপসজ্জনে (পোত্থকে)] ৰিসেসানুপাদানতো, তস্মা কথমত্র সভাৰস্সেৰ তনুত্তং ৰিঞ্ঞাযতে যেনেৰং ৰিৰটমিচ্চাহ- ‘ৰচ্ছাদিসদ্দান’ মিচ্চ-দি, ৰচ্ছাদীহি পকতীতি পচ্চযে ৰিধীযমানে তাসং পৰত্তিনিমিত্তং ৰযোৰিসেসাদি, যস্মিং সতি ৰচ্ছাদযো সদ্দা দব্বে-ভিনিৰিসন্তে, তং পচ্চযা-সন্নং, ন চ কিসত্তস্স ভাৰা দব্বে ৰচ্ছাদিসদ্দা পৰত্তন্তে. অতো তস্সেৰ সদ্দপ্পৰত্তিনিমিত্তস্স তনুত্তে যুত্তং পচ্চযেন ভৰিতুং, (ন) তনুত্তমত্তেতি মঞ্ঞতে. পৰত্তিনিমিত্তং সম্বন্ধি আসন্নন্তি সমানাধিকরণানি.

ৰচ্ছো পঠমৰযো, তস্স তনুত্তং দুতিযৰযপ্পত্তি. দুতিযঞ্হি ৰযং পপ্পোন্তস্স ৰচ্ছস্স পঠমো ৰযো ৰচ্ছসদ্দস্স পৰত্তিনিমিত্তং কিঞ্চিমত্তাৰসেসং ভৰতি অমুমেৰাহ-‘সুসুত্তস্সে’চ্চাদিনা. উক্খোতরুণোদুতিযৰযপ্পত্তো ৰুচ্চতে, তস্স তনুত্তং ততিযৰযপ্পত্তি. ততিযঞ্হি ৰযপ্পত্তকালে দুতিযস্স ৰযস্স উক্খসদ্দপ্পৰত্তি নিমিত্তস্স কিঞ্চিমত্তা ৰসেসতো [ৰসিস্সতে (পোত্থকে)] জাতিসঙ্করত্তা গদ্দভজাতিযা ৰল়ৰাজাতিযা চ মিস্সত্তা. ভারৰাহকত্তম্পতি যো সমত্থো, সো উসভোত্যুচ্চতে, যদাতু তস্স ভারৰাহকত্তে সামত্থিযং মন্দং ভৰতি পরিক্খীণং, তদা তনুত্তম্ভৰতীত্যাহ- ‘সামত্থিযস্স তনুত্তং অপ্পবলতা’তি.

৫৭. কিম্হা

সমুদাযো নাম দ্ৰ্যৰযৰো ৰা সিযা বহুকাৰযৰো ৰা, তত্থ দ্ৰ্যৰযৰসমুদাযা নিদ্ধারণে সামত্থিযা একস্সেৰ নিদ্ধারণং ৰিঞ্ঞাযতি তমেৰানুসরতি. বহুকাৰযৰসমুদাযাপ্যে ‘কস্স নিদ্ধারণে’তি সুত্তে একস্সাতি ৰচনাভাৰেপি একস্সেৰ নিদ্ধারণং ৰিঞ্ঞাতব্বং তেনেৰ কতরো ভৰতং দেৰদত্তো’ত্যাদিকমুদাহরণমদাসি. কতরো ভৰতং দেৰদত্তো কতরো ভৰতং কঠোত্যাদ্যুদাহরণবহুত্তেন নিদ্ধারণৰাচীনমবহুত্থেপি নিদ্ধারিযমানৰাচীহী’তি বহুত্তেন ৰুত্তং. অপচ্চপরংপরায পৰত্তং গোত্তং ৰংসো, তদভি ধাযিনো অপচ্চপ্পচ্চযন্তাপি অভেদোপচারেন গোত্তং, তেৰাপচ্চা পচ্চৰন্তসম্বন্ধদ্ৰারেনাপচ্চে পৰত্তাতি সম্বন্ধিসদ্দা ভৰন্তি, চরণসদ্দা চ কঠা যো কিরিযাসদ্দা ভৰন্তি কঠাদীহি ৰুত্তজ্ঝযনত্থং যথা সকংৰতচরণকিরিযানিমিত্তত্তেনাজ্ঝেতূসু পৰত্তাতি তেসং সম্বন্ধিসদ্দানং কেসঞ্চি অত্থস্স কিরিযাসদ্দানং চাত্থস্স অসত্যপি জাতিত্তে জাতিনিবন্ধনং লোকে কারিযমিট্ঠং তদুত্তং ‘‘গোত্তঞ্চ চর- ণেহি সহা’’তি. তত্থাপি জাতিত্তম্পরিভাসিতং, তেনাহ- ‘কঠস্স চরণত্তা জাতিত্তং গোতত্তা জাতিত্ত’ন্তি চ.

৫৮. তেন

লোকিযাতি পরসদ্দসত্থকারে সন্ধাযাহ. ইহ তু অৰিসেসেন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. নিরুত্তিযং সামঞ্ঞেন ৰুত্তত্তাতি যোজনা. সামঞ্ঞেন ৰুত্তাকারং দস্সেতুং ‘কথ’ন্তিআদি ৰুত্তং. দেৰেহি দত্তো ব্রহ্মুনা দত্তোতিআদীনি কত্তরি করণে ৰা ৰিগ্গহৰাক্যানি. দেৰদত্তো দেৰদত্তিকো দেৰিযো দেৰলোতিআদীনি ৰুত্তিপদানি.

তত্থ নিরুত্তিপিটকাগতানং ‘দেৰদত্তা দেৰদত্তিকো’তিআদীনং ৰুত্তিপদানমঞ্ঞথা নিপ্ফত্তিমুপদস্সিয দেৰলো দেৰিযোতিআদীনম্পন ৰচনন্তরেনেৰ নিপ্ফত্তিং দস্সেতুং ‘দেৰেহি দত্তো’তিআদি ৰুত্তং. পরসদ্দসত্থকারানম্পি দেৰলো দেৰিযোতি ৰচনন্তরেনেৰ সাধনং সাধনাকারঞ্চ তেসং দস্সেতুং ‘কেচীহী’তিআদি ৰুত্তং. একদেসতোযেৰ পচ্চযমিচ্ছন্তি তেন তেসং দেৰলো দেৰিযো দত্তি লোচ্চাদি ভৰতি. কপ্পনাগারৰোতি দত্তসদ্দলোপনামেকদেসৰসেন কপ্পনাগারৰো.

৫৯. তস্স

ন চ সব্বেতিআদিনা বহুলাধিকারে ফলং ৰুত্তং. ভাৰসদ্দো কত্থচি কিরিযাযং ৰত্ততে ‘ভাৰে অযং ৰিধী’তি. কত্থচি অধিপ্পাযে ‘অযমেতেসং ভাৰো [ভাৰোধিপ্পাযো]’তি. কত্থচি পদত্থে ‘ইমে ভাৰা’তি. কত্থচি সত্তামত্তে‘তিণানং ভাৰো’তি. তেনাহ-‘ভাৰসদ্দস্সে’চ্চাদি. রূপসাধন দ্ৰারেনাতি ভাৰসদ্দস্স রূপসাধনদ্ৰারেন, সপ্পন্তি পকাসেন্তি অত্থ মনেনাতি সদ্দো. সোৰ অভিধানং অভিধীযতে-নেনত্থোতি কত্ৰা. বুজ্ঝতি অত্থসরূপন্তি বুদ্ধি, সাৰ পতীযতে-নেনাত্থো পচ্চেতি অত্থ মিতি ৰা পচ্চযোতি ৰুচ্চতি.

ননু চ ‘ভৰন্তি এতস্মা বুদ্ধিসদ্দা’তি ৰুত্তং তস্মা পৰত্তিনিমিত্তমুভিন্নম্পি ভৰতি, তথাসতি ‘সদ্দপ্পৰত্তিনিমিত্ত’ন্তি সদ্দস্সেৰ পৰত্তিনিমিত্ততা কস্মা ৰুত্তাতি ৰুচ্চতে. পাকটভাৰেন অভিধানাভিধেয্যসম্বন্ধস্স সদ্দস্সেৰ পৰত্তিনিমিত্ততং ৰত্ৰা ৰিসুং বুদ্ধিযা নিমিত্তস্স রূপানুগতত্তং ৰিসেসেত্ৰা পৰত্তিনিমিত্ততমস্সা দীপেতুং ‘নিমিত্তৰসাহি’চ্চাদিমাহ. দব্বেগুণোতি দব্বে ৰুত্তিযং গুণো নিমিত্তন্তি সম্বন্ধো. গুণসদ্দস্সেৰ জাতিসদ্দত্তেনোদাহরণদ্ৰযং দত্তং… গুণস্স জাতিযা ৰিসুং জাতিনিমিত্তস্সাভাৰতো [নিধিত্তস্স ভাৰতো]. কিরিযাদীতিআদিসদ্দেন দব্বাদীনং গহণং, কেচি পন কিরিযাসদ্দানং কিরিযা পৰত্তিনিমিত্তন্ত্যাহু. তেসং দেৰদত্তাদীনং অৰত্থাৰিসেসেন অৰত্থাভেদেন সামঞ্ঞং তদৰত্থা ৰিসেসসামঞ্ঞং. তেনাহ- ‘দেৰদত্তস্সা’তিআদি. ৰিজ্জমানো পদত্থো ৰিসযো যেসং দেৰদত্তাদীনং সঞ্ঞাসদ্দানং তেসং পৰত্তিনিমিত্তং জাতিলক্খণমাচিক্খিতম্পটিপাদিতন্তি অত্থো.

অনেন চ দেৰদত্তাদযো সঞ্ঞাসদ্দাপি সমানা জাতিসদ্দাতি ৰুত্তং হোতি. যদি চরহি সঞ্ঞাসদ্দাপি জাতিৰচনা সিযুং, পঞ্চৰিধত্তমেসং পরিহাযতীতি. নেদমেৰং ৰিঞ্ঞেয্যং… পসিদ্ধতরজাত্যাভিধান কঠগোৰীহিযৰাদিসদ্দা জাতিসদ্দত্তেন ৰিসুং পরিগ্গয্হন্তি.

সম্বন্ধিভেদতোতি ঘটাদিসম্বন্ধীনং ভেদতো. অভাৰস্সভেদতোতি ঘটপটাদীনং সম্বন্ধীনং ভেদেন অভাৰস্স ভেদতো অভেদেপি ভেদা উপচরিতা সন্তীতি যোজনা. যস্স সামঞ্ঞস্স ৰসা, তেসু উপচরিতভেদেস্ৰাকাসাদীসু. নিরৰযৰাৰিজ্জমানৰিসযানন্তিযে আকাসো ৰিয নিরৰযৰা অভাৰো ৰিয অসন্তা চ, তে ৰিসযো যেসং সদ্দানং তেসন্তি অত্থো. সামঞ্ঞং ভাৰোতি পুথুজ্জনাদিসামঞ্ঞং ভাৰোতি অত্থো. অলসস্স ভাৰো কিরিযাসম্বন্ধিত্তং, ব্রহ্মঞ্ঞং জাতি চাপল্যং নেপুঞ্ঞং গুণো ৰা. ৰুত্তিযং সকত্থেকন্তাতি ‘‘সকত্থে’’তি (৪-১২২) ইমিনা সকত্থে কতকপ্পচ্চযন্তাতি অত্থো. ন দট্ঠব্বন্তি সম্বন্ধো. পত্তকালোৰ পত্তকল্লং. করুণা এৰ কারুঞ্ঞং.

৬২. অণ্ৰা

‘‘একযোগনিদ্দিট্ঠানং সহৰাপৰত্তি সহৰা নিৰত্তী’’তি ‘ভাৰ কম্মেসূ’তি অনুৰত্ততে. তথাপি ভাৰেতীমিনাৰেত্থ সপ্পযোজনত্তং দস্সেতুমাহ- ‘ভাৰকম্মেসু’চ্চাদি.

৬৪. তর

যজ্জপি সীধাতুস্স কেৰলস্স সুপনে পৰত্তি, তথাপ্যতিপুব্বস্স উক্কংসে পৰত্তীতি আহ- ‘অতিসযো উক্কংসো’তি. সো চ অতিসযো কস্স সম্ভৰতিচ্চাহ- ‘সো চ কিরিযাগুণান’ন্তি. কথং তেসমতিসযোচ্চাহ- ‘আধারভূতদব্বৰসা’তি. কুতোচ্চাহ- ‘অনপেক্খিতে’চ্চাদি. অনপেক্খিতো কিরিযাগুণানং নিস্সযো দব্বসঙ্খাতো যেসন্তি ৰিগ্গহো, দব্বস্স নিস্সযভূতস্সা-তিসযত্তং হোন্তম্পি নিস্সিতানং কিরিযা গুণানং ৰসেনেৰ সিযা নাঞ্ঞথাতি ৰত্তুমাহ-‘পচ্চধিকরণ’ন্তিআদি.

ননু চ যদি কিরিযাগুণানমেৰাতিসযো, তদা ন সিজ্ঝতি ‘গোতরো’তি নেস দোসো, নো চেত্থ জাতিযাতিসযো, কস্স চরহি গুণস্স গো অযং যো সকটং ৰহতি, গোতরো-যং যো সকটং ৰহতি সিরঞ্চাতি, জাতিযা হি নিচ্চাযেকরূপায নোক্কংসাপকংসযোগো সম্ভৰতীতি দব্বস্সাপি নাতিসযসম্ভৰো. তথাহি তুল্যপ্পমাণস্স গুণকতোৰ মূলতো উক্কংসো দিস্সতি সমানেপি হি আযামে ৰিত্থারে চ পটস্স কাসিকস্সাঞ্ঞোৰাগ্ঘো ভৰতি মাথুরস্সাঞ্ঞো ৰাতি. দব্বস্সাপি সাতিসযেহি যুত্ততামত্তেন সাতিসযত্তস্সুপট্ঠাপিতত্তা ৰুত্তং- ‘তেনেৰাহা’তিআদি. যদগ্গেন কিরিযাগুণানং নিস্সিতানমতিসযৰসেন নিস্সযভূতম্পি দব্বং কথঞ্চিদপ্যতিসযে ৰত্ততি নাম, তদগ্গে তব্বাচিকাপি পকতি অত্তনো ৰচনীযত্থৰসেন তত্থ ৰত্ততিযেৰ নামাতি ‘অতিযযে ৰত্তমানতো’তি পকতিৰিসেসনৰসেন ৰুত্তং, তেনেৰাহ- ‘ইমিনা পকতি ৰিসেসনত্তঞ্চাহা’তি. সকত্থিকানং পকতিঅত্থো জোতনীযো হোতীতি সম্বন্ধো.

সকত্থিকানন্তি কত্তরি ছট্ঠী সম্বন্ধৰচনিচ্ছায, সকত্থিকেহীতি অত্থো. হেতুমাহ- ‘পকতিৰিসেসনন্তী’তি. ইতিসদ্দো হেতুম্হি, যস্মা ‘অতিসযে ৰত্তমানতো’তি, পকতিৰিসেসনং, ততো পকত্যত্থভূতে-তিসযে জাতত্তা সকত্থিকেহি যথাৰুত্তনযেন পকত্যত্থভূতেতিসযো জোতনীযো হোতীতি অত্থো. তত্থ নাভিধেয্যোতি ব্যতিরেকমাহ, তথা চ ৰক্খতি- ‘অতিসযজোতকাতরাদযো’তি.

অথ পকতিৰিসেসনত্তে কস্মা নাভিধেয্যো জোতনীযোচ্চাহ ‘পকতিযাযেৰ’চ্চাদি. উক্কংসো সমানগুণৰিসযেযেৰ লোকে দিট্ঠো [পৰিট্ঠো (পোত্থকে)] তেন সামঞ্ঞৰচনেপি তাদিথৰিসযেযেৰ [সোযেৰ] কারণ ৰসেন হোতীতি দস্সেতুমাহ- ‘অতিসযেনে’চ্চাদি. দ্ৰিন্নমেকস্সা-তিসযেচ্চাদিনা ‘দ্ৰিবহূসুক্কংসে তরতমা’’তি (চং ৪-৩-৪৫) সক্কতসুত্তত্থস্সাধিপ্পাযং ৰিৰরতি. তরইযাতি সকৰোহারেন ৰুত্তং, তেসন্তু ঈযপ্পচ্চযো. এৰমিহাৰিধানং সুখসানেত্তন্তি সম্বন্ধো.

অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘যথাৰুত্তসুত্তত্থৰসেন দ্ৰিন্নমেকস্স উক্কংসাভাৰা ‘মাথুরা পাটলিপুত্তকেহি সুকুমারতরা’চ্চাদো তরপ্পচ্চযো ন হোতীতি একো মাথুরো দুতিযো পাটলিপুত্তকো ইমেসং সুকুমারানং দ্ৰিন্নমেকো মাথুরো-তিসযেন সুকুমারো সুকুমারতরো, একমঞ্ঞেসং দ্ৰিন্নমুক্কংসেতথাঞ্ঞেসং দ্ৰিন্নমেকস্সাতি এৰং দ্ৰিন্নংদ্ৰিন্নমেকেকস্স উক্কংসে তরপ্পচ্চযো ভৰতি, উভযত্র ত্ৰৰযৰাপেক্খম্বহুৰচনং, তথাহি সুকুমারত্তেনুক্কংসিযমানানং সমুদাযানমৰযৰা মাথুরা বহৰো পাটলিপুত্তকাপি নিক্কংসিযমানা তথেৰাৰযৰা বহৰো হোন্তি, এৰং মাথুরা পাটলি পুত্তকেহি সুকুমারতরা’তি তরপ্পচ্চযেন সিজ্ঝতি. ইমস্মিং গামে অড্ঢতরা ৰাণিজ্জাচ্চাদোপি কথিতেন ঞাযেন দ্ৰিন্নংদ্ৰিন্নমেকেকস্স উক্কংসে তরপ্পচ্চযো ভৰতি, বহুৰচনন্তু কত্থচি অৰযৰাপেক্খন্তি সব্বং সক্কতে কিচ্ছেন সাধেন্তি. ইহ তু তথাৰিধস্স সুত্তস্সা ৰিধানা ‘‘তরতমিস্সিকিযিট্ঠাতিসযে’’তি তরাদীনমতিসযে সামঞ্ঞেন ৰিধানা সব্বত্থ তরপ্পচ্চযেন সুখসাধনং হোতী’’তি.

অৰত্থাভেদেনাতি পটুতরাৰত্থাৰতো পটুঅৰত্থায ভিন্নত্তা ৰুত্তং, তথাহি তমেৰাৰত্থন্তরযুত্তং ৰত্তারো ভৰন্তি অঞ্ঞে ‘ভৰংসূঅৰত্থো’তি. পকারন্তরেনপি সাধনে হেতুমাহ- ‘অতিসযমত্তে ৰা ৰিধানতো’তি. অনৰট্ঠিতত্তমাহ- (‘অতিসযৰাপি’চ্চাদি). পঞ্চস্ৰেতেসূতি এতেসং যথাৰুত্তানং তরাদীনং পঞ্চন্নং মজ্ঝে, রূপানি গুণৰচনস্স ৰুত্তিযমুদাহরিতানি. কিরিযাৰচনস্স তু ‘অতিসযেন পাচকতরো পাচকতমো’তি. ইস্সিক ইযইট্ঠা সরাদী ততো (অঞ্ঞতো) ন হোন্তি বহুলাধিকারা.

৬৬. তস্স

তস্সাতি সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপি ৰিকারসম্বন্ধীযেৰ ছট্ঠিযন্তো গয্হতি, ছট্ঠিযন্তসম্বন্ধীযেৰ চ ৰিকারো গয্হতি সম্বন্ধৰসাতি দস্সেতুমাহ ‘যস্সা’চ্চাদি. কোসকারকপাণৰিসেসেহি কতো কোসো. পাণযো সত্তা, ওসধ্যোফলপাকন্তা, রুক্খা পুপ্ফফলূপগাতি রুক্খোসধীনং লক্খণং ৰদন্তি তল্লক্খণেনেত্থ রুক্খো সধযো ন গয্হন্তি, কিঞ্চরহি ওসধিসদ্দেন লতাদিপি গয্হতি, রুক্খসদ্দেন (ৰনপ্প)তযোপি, ৰনপ্পতযো হি ফলৰন্তা ন পুপ্ফৰন্তা. কথং গাৰস্স ৰিকারে পুরিসে মযোচ্চাহ- ‘অঞ্ঞস্মি’ন্তিআদি. গাৰস্স ইদং গোমযং.

৬৭. জতু

উপপত্যন্তরন্তি পচ্চযলোপতো যুত্যন্তরং.

৬৮. সমূ

তীসুত্তরেসু চ ৰত্ততেতি সম্বন্ধো. রাজঞ্ঞমনুস্সানম্পি জাতিযমপচ্চে ঞ্ঞস্সপ্পচ্চযানং ৰিধানা ৰুত্তং ‘গোত্তপ্পচ্চযন্তা’তি আহ- ‘রাজঞ্ঞানং সমূহো’চ্চাদি. উক্খো উসভো. ওট্ঠো খরতো, উরব্ভো মেসো, এৰমিচ্চাদিনা ‘উক্খানং সমূহো’চ্চাদি. ৰাক্যমপদিসতি. কাকানং সমূহোতি ৰিগ্গহো, ণিকঅচিত্তাতি ইমিনা ণিকো অচিত্তৰাচ কেহেৰ দিস্সতীতি ঞাপেতি. অপূপো পিট্ঠপূপো, সংকুলন্তি (গুল়) মিস্সকখজ্জকৰিসেসো.

৬৯. জনা

‘‘তদস্সট্ঠানমীযো চা’’তি (২-৮-১৩) কচ্চাযনসুত্তস্সায মত্থো ‘‘তদস্সট্ঠানমিচ্চেতস্মিং অত্থে ছট্ঠিযন্ততো ঈযপ্পচ্চযো হোতী’তি. তেন মদনস্স ঠানং মদনীযং বন্ধনস্স ঠানং বন্ধনীযংত্যাদিকং সাধেন্তি. ইধ পন তথাৰিধস্সাভাৰা কথং তং সিজ্ঝতীত্যাসঙ্কিয ‘মদনীয’ন্তিআদিকং ৰুত্তং, তং দস্সেতুমাহ- ‘মদনীযাদিপ্পসিদ্ধিযা’চ্চাদি. সাধনক্কমং দস্সেতুমাহ- ‘এৰমঞ্ঞতে’চ্চাদি.

ঠানন্তি কারণং. ‘‘উপমত্থাযিতত্ত’’ন্তি (২-৮-১৪) কচ্চাযনসুত্তস্সাযমত্থো ‘‘উপমত্থে আযিতত্তপ্পচ্চযো হোতী’’তি তেন ধূমো ৰিয দিস্সতীতি ধূমাযিতত্তং তিমিরমিৰ দিস্সতীতি তিমিরাযিতত্তংত্যাদিকং সাধেন্তীতি ৰুত্তনযমেৰ. তম্পিহচ্চাদিকং দ্ৰীসু সাধনক্কমদস্সনং, ধূমো ৰিয দিস্সতীতি দস্সিতো যো কম্মত্থো সোপি ধূমাযীতি কত্তুৰসেন সক্কা পরিকপ্পেতুন্তি কত্তুসাধনতো ধূমাযিতসদ্দা সকত্থেত্তপ্পচ্চযেপি ধূমো ৰিয দিস্সতীতি অত্থে আযিতত্থপ্পচ্চযেপি নাত্থভেদো-ঞ্ঞত্রৰচনিচ্ছাভেদাতি দট্ঠব্বং, ভাৰত্থো পন তেসং ভাৰপ্পধানৰসেন লব্ভতি, ধূমস্সেৰ দস্সনন্তি ৰিগ্গহে আযিতত্তেন ৰা.

৭০. ইযো