১১. ৰিসে
কিন্তং ৰিসেসন মিচ্ছাহ-‘যমি’চ্চাদি, যং অৰত্থাপযতি তং ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো, কিন্তং ৰিসেস্সমিচ্চাহ-‘যদনেকে’চ্চাদি, যং অৰত্থা পীযতে তমভিধীযতেতি সম্বন্ধো, নন্ৰেকত্থেনেত্যুচ্চমানে ৰিসেস্সেনেতি কথমৰগম্যতে, যতো এৰং ৰিৰরিতৰা ত্যাসঙ্কিযাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.
সম্বন্ধিসদ্দত্তাতি এৰং মঞ্ঞতে ‘‘সম্বন্ধিসদ্দা সকত্থমিৰ নিযতম্পটি-যোগিনমাক্খিপন্তি… তেন ৰিনা তেসং সকত্থস্সাসম্ভৰাতি, ৰিৰরিতৰাতি ৰিৰরিত্থ, একত্থেনেতীমস্স সমানাধিকরণেন সহ সমাসো হোতীতি এৰং সাজ্ঝাহারো অত্থো ৰেদিতব্বো, অত্থসদ্দস্সানেকত্থত্তা ৰিসেসেতি ‘অত্থো অভিধেয্যো’তি. কথং তেনত্থো ৰুচ্চতীত্যাহ- ‘অধিকরীযতি’চ্চাদি.
ৰিসেস্সস্স সমানাধিকরণত্তঞ্চ ৰিসেসনাপেক্খন্তি সম্বন্ধো. ৰিসেস্সসদ্দস্স ৰিসেসনেন সহ সমানাধিকরণত্তং ৰিসেসন সদ্দাপেক্খন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, তত্থ কারণমাহ- ‘সম্বন্ধা’তি, অধিকরণস্স সমানত্তং নাম ভিন্নানং সম্বন্ধীনং ভৰতি, সম্বন্ধিনো চ সম্বন্ধমন্তরেন ন হোন্তী [হোতি (পোত্থকে)] তি ৰিসেসনৰিসেস্সানং সম্বন্ধো ৰিঞ্ঞাযতে, এৰং ৰিঞ্ঞাতা তস্মা সম্বন্ধাতি অত্থো.
সদ্দব্যতিরেকেন হেত্থ অত্থানং ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰো ন সম্ভৰতি, তথা হি ‘নীলমুপ্পল’ন্তি পঞ্চ ৰত্থূনি সন্নিহিতানি নীলন্তি নীলত্তং গুণসামঞ্ঞং, নীলো গুণো, তদাধারো দব্বন্তি তীণি, উপ্পলন্তি উপ্পলত্তং উপ্পলজাতি, দব্বঞ্চ তন্নিস্সযোতি দ্ৰে.
তত্থ উপ্পলজাতি গুণজাতীনং [নীলজাতিউপ্পলজাভধনং (কাতন্তটীকা)] তাৰ ন সম্ভৰতি ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰো জাতিযা নিগ্গুণত্তা, নীলত্তস্স চ নীলগুণে সমৰাযিনো, উপ্পলত্তস্স চ উপ্পলদব্বে সমৰাযিনো সমানাধিকরণত্তম্পি নত্থি, উপ্পলজাতিযা নীলস্স চ গুণস্স অত্থি সমানাধিকরণত্তং… নীল মুপ্পলন্তি পৰত্তিনিমিত্তানং উপ্পলজাতিনীলগুণানমেকমধি করণংনিস্সযোতি, ৰিসেসন ৰিসেস্সভাৰো তু নত্থি জাতিযা অনীলত্তা, গুণদব্বানন্তু সম্ভৰতিৰিসেসনৰিসেস্সত্তং দব্বস্সানেকগুণত্তা, সমানন্তু তেসম্পরমধিকরণং ততিযং নত্থি, যেন সমানাধিকরণত্তং সিযা, এৰং নীলদব্ব উপ্পলদব্বানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞপরিহারেন ৰত্তুমিচ্ছিতানং ন ৰিসেসন ৰিসেস্সভাৰো, নাপি সমানাধিকরণত্তং, কস্মা অঞ্ঞমঞ্ঞাসম্বন্ধতো অপেক্খাভাৰতো, ৰুত্তপটিপক্খতো পন ৰক্খমাননযেন সদ্দানমেৰ সামানাধিকরণ্যং ৰিসেসনৰিসেস্সত্তঞ্চ ৰেদিতব্বং, তেনেৰাহ-‘অতোযেৰে’চ্চাদি.
অতোযেৰাতি যতো ৰিসেস্সস্স সমানাধিকরণত্তং ৰিসেসনাপেক্খং, অতোযেৰ হেতুতোতি অত্থো, ভিন্ননিমিত্তপ্প যুত্তানমেৰাতি সামঞ্ঞেন নীলগুণাধারে দব্বে গুণেযেৰ ৰা নীলসদ্দস্স, উপ্পলসদ্দস্স চ সামঞ্ঞেন গুণৰতি দব্বে ৰত্তমানত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞেসু ভিন্নেসু সদ্দপ্পৰত্তিযা কারণেসু পযুত্তানং সদ্দানমেৰ [নিট্ঠানমেৰ (পোত্থকে)].
সমানাধিকরণত্তন্তি নীলুপ্পলসদ্দানং ৰিসুংৰিসুং যোগে ৰিসিট্ঠদব্ব ৰাচিত্তস্সাসম্ভৰা, নীলঞ্চ তং উপ্পলং চেতি সামানাধিকরণ্যে সন্নিপতিতে সতি সম্ভৰা এৰং তত্থ ৰিসিট্ঠে ৰত্থুম্হি পৰত্তানং তেসং সমানত্থতা, এৰকারেন ব্যৰচ্ছিন্নমত্থং দস্সেতুমাহ-‘নত্ৰভিন্নে’চ্চাদি.
ননুচেত্যাদি চোদ্যং, সীসম্পাতীতি সীসপা রুক্খৰিসেসো, নযিদ মেৰমিচ্চাদি পরিহারো.
অথ তুচ্চতেইচ্চাদিনা পরস্স ৰচনাৰকাসমাসঙ্কতে, ৰিসেসৰুত্তীতি ফলস্স রুক্খস্স চ সামঞ্ঞসদ্দত্তা ভাৰেন ৰিসেসে ৰুত্তি, ইমেসন্তি সীসপাদীনং ন সমোধারিতাতি ন নিচ্ছিতা, সামঞ্ঞৰুত্তিযেৰ সমোধারিতাতি অধিপ্পাযো, অৰসিতা নিচ্ছিতা ৰুত্তি যেসং সীসপাদীনং তে অৰসিতৰুত্তযো, পযতনং ৰিনা তদা পপ্পোতি চাতি সম্বন্ধো, পযতনন্তি ‘সামত্থিযলদ্ধেপিৰিসেস্সে’তিৰচনং. তঞ্চনত্থিচ্চাদি পরিহারো, সরূপমত্তকথনাযাতি ৰুত্তত্থানম্পি সরূপমত্তকথনায ‘পূপে বহূ আনযে’তি যথা, এৰং জাতীযকন্তি সরূপকথনপ্পকারযুত্তং. উপসংহরমাহ-‘তদেৰ’মিচ্চাদি, নিপাতসমুদাযোৰাযং ৰুত্তেন পকারেনেত্যস্স অত্থে ৰত্ততে.
অঞ্ঞতরসম্ভৰেপি তন্নিৰত্তিযা ৰচনসব্ভাৰং দস্সেতুমাহ- ‘অথপি’চ্চাদি, অঞ্ঞতরসম্ভৰেপীতি ৰিসেসনস্স ৰিসেস্সস্স ৰা সম্ভৰেপি, যত্রপ্যুভিন্নমত্থি ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰসম্ভৰো তত্থপিতাৰ বহুলংৰচনতোৰ নিৰত্তি হোতি, কিম্পনা-ঞ্ঞতরসম্ভৰেতি দস্সেতুমাহ-‘যথা পুণ্ণো’ইচ্চাদি, এত্থ পন অঞ্ঞেপি পুণ্ণনামকা সন্তীতি ব্যভিচারসম্ভৰা উভিন্নম্পি ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰসম্ভৰে বহুলংৰচনমেৰ সমাসং নিৰত্তেতি, এৰং ৰিধেপীতি অঞ্ঞতরসম্ভৰেপি, ন কেৰলং ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰসম্ভৰে, অথ খো এৰং ৰিধেপ্যঞ্ঞ তরসম্ভৰেপিত্যৰিসদ্দস্স অত্থো.
যজ্জেৰমিচ্চাদি পচ্চেকং ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰে সতি অনিট্ঠা পাদনচোদনা, পচ্চেকং ৰিসেসনং সিযা উভিন্নম্পি ৰিসেসনত্তা, তত্থ দোসমাহ-‘ৰিসেস্সস্সচ পুব্বনিপাতো’তি, চো-ৰধারণে, ৰত্তব্বন্তরসমুচ্চযে ৰা, কুতোচ্চাহ- ‘নাগ্গহিতে’চ্চাদি, ইতি কারণে, অতো কিমনিট্ঠমাযাত মিচ্চাহ- ‘উপ্পলনীলন্তিপি সিযা’তি, ইত্থঞ্চরহি কিন্ত্যাহ- ‘নীলুপ্পলন্তি চে’চ্চাদি. পরিহারমাহ-‘নেসদোসো’চ্চাদি, উপপত্ত্যন্তরমাহ- ‘অথ চে’চ্চাদি.
অঞ্ঞমঞ্ঞানুপকারিত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰিসেসনৰিসেস্সত্তে নানুপকারিত্তা সপ্পধানত্তাতি অত্থো, অথ দ্ৰিন্নম্পি অপ্পধানত্তং কস্মা ন সিযা ত্যাহ- ‘অপ্পধানত্তেপি’চ্চাদি, সকসকপ্পধানাপেক্খাৰন্তানন্তি সকেসকে পধানে অত্তনি অপেক্খাৰন্তানং. অথ কুতো দব্বস্সেৰ পধানত্তমসিতং, ন তু গুণস্সেত্যাসঙ্কিয ঞাযমুপনিস্সযতি ‘অথ চে’ত্যাদিনা. ছাগোত্যজো ৰুচ্চতে, তং সেতৰণ্ণমালভেথ মারেয্য, ফুসনং ৰা করেয্যাতি অত্থো, আপুব্বো লভি হি মারণে ফুসনে চ ৰত্ততে, দেসনাযন্তি [চোদনাযন্তি চোদনাৰাক্য (পোত্থকে)] ৰেদৰাক্যেতি অত্থো, কুতো ছাগতো-ঞ্ঞো নালব্ভতেচ্চাহ- ‘ন হি’চ্চাদি.
ছাগাভাৰেতি সেতগুণযুত্তস্স ছাগস্সাভাৰে, পিট্ঠপিণ্ডিমালব্ভাতি সেতগুণযোগেন ৰিট্ঠপিণ্ডিং আলম্ভ, ন চ নালম্ভতে তস্মা গুণো অপ্পধানন্তি অজ্ঝাহরিতব্বং.
পুন চোদেন্তো আহ- ‘ননু চে’চ্চাদি, অথেত্যধিপ্পাযমাসঙ্কতে, অনিট্ঠমাপাদযতি নীলসদ্দেপি পসঙ্গো’তি, কুতোচ্চাহ- ‘সোপিহি’চ্চাদি, ইদং ৰুত্তং হোতি- ‘‘উপ্পলসদ্দো জাতিৰাচী, ন তু দব্বৰাচী, জাতি ৰিসিট্ঠদব্বৰাচিত্তা যদি দব্বৰাচীতি ৰুচ্চতে, তদা নীলসদ্দোপি গুণৰিসিট্ঠ দব্বৰাচিত্তা দব্বৰচনমাপজ্জতীতি ইমেসং ন কোচি ৰিসেসো’’তি, পরিহরন্তো আহ ‘নেদমত্থি’চ্চাদি, অপাযিনো অপগন্তারো দব্বাতি গম্যতে, কুতোচ্চাহ- ‘সতীপি’চ্চাদি, ইতি কারণে.
ৰিসেসনমেকত্থেনেতি সিদ্ধেপি পপঞ্চত্থং পরিপ্ফুটত্থঞ্চ উদাহরণবহুত্তং দস্সেতুং পাণিনিযেহি বহুং সুত্তিতং, সব্বস্সেতস্স পচ্চক্খাতভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তিযমুদাহরণমত্তং দস্সিতং, তদিদানি ব্যাখ্যাতুকামো আহ- ‘পুব্বকালে’চ্চাদি, ছিন্নোচ ৰিসেসনন্তী সম্বন্ধো ‘‘পুব্বকালেক সব্বধুরপুরাণনৰকেৰলানি সমানাধিকরণেনে’’তি (২-১-৪৯) তে সমেত্থ সুত্তং, তত্থেকাদীনং ৰুত্তিযমুদাহরণানি ন দস্সিতান্যুপলক্খণতোৰ ৰিঞ্ঞাযন্তীতি দস্সেতুমাহ- ‘একে’চ্চাদি, একো চ সো পুরিসোচাত্যাদিনা ৰিগ্গহো উপলক্খণত্তাযেৰ চ ‘সত্ত চ তে ইসযো চ সত্তিসযো’চ্চাদিকঞ্চ দট্ঠব্বং.
উপমীযতে পরিচ্ছিজ্জতে-নেনেত্যুপমানং, উপমীযতীত্যুপমেয্যং, তেসং উপমানোপমেয্যানং সাধারণো যো ধম্মো সামতাতেন ৰিসিট্ঠং যদুপমেয্যং, তং ৰচনেনেত্যত্থো উপমানোপমেয্যচ্চাদি কস্স, সমাসো ভৰতীতি সেসো, কারণমাহ- ‘ৰিসেসে’চ্চাদি, ৰিসেসাপরিগ্গহাতি ৰিসেসনন্ত্যেৰ সামঞ্ঞেন পরিগ্গহা, এৰম্ভূ তস্সাপীতি উপমানরূপস্সাপি. ননু সত্থীসদ্দস্সসত্থিযং ৰুত্তি সামাসদ্দস্স তু দেৰদত্তায, অতো ব্যধিকরণত্তা কথমেত্থ সমাসোচ্চাসঙ্কীযাহ- ‘যদে’চ্চাদি, সমানো ধম্মো সামত্তাদি যস্স সো সধম্মো, তস্স ভাৰো সাধম্মিযং সামত্তং, তস্মা দেৰদত্তাত্থে ৰত্ততে উপচারৰসেন, সামাসদ্দোপি গুণৰচনোপি সামত্তং ৰত্ৰা সদ্ধাদিত্তৰসেনাভেদোপচারেন ৰা দেৰদত্তাযং ৰত্ততে, ননু চ সামাসদ্দস্স দেৰদত্তাভিধানে চরিতত্থতায সত্থী গুণেন নিদ্দিট্ঠাত্যনিযতগুণপ্পতীতিপ্পসঙ্গো নেকগুণাধারত্তা সত্থিযাত্যাসঙ্কিযাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.
ইহাতি নিদ্ধারণে, এতেসং গুণানং মজ্ঝেতি অত্থো, ইহ ৰা সত্থিযং, সামগুণৰন্ততায সামাযাতি গম্যতে, পসিদ্ধিৰসেনাতি সত্থিসামাত্যত্রোপমানং সত্থী, উপমেয্যা দেৰদত্তা, পসিদ্ধন্তুপমানং ভৰতি নাপ্পসিদ্ধং… পসিদ্ধসাধম্মিযা সাধ্যু সাধনমুপমানন্তি কত্ৰা সত্থিযেৰ সামঙ্গুণেন পসিদ্ধা ন দেৰদত্তা, তস্মা সামগুণপ্পসিদ্ধিযাতি অত্থো. সাধ্যুতে উপমীযতেনেনেতি সাধনমুপমানং, সাধ্যতে উপধীযতেতি সাধ্যমুপমেয্যং, পসিদ্ধস্স সাধম্মিযং তেন, সাধ্যস্সাপ্পসিদ্ধস্স কস্সচি সাধনং সাধ্যসাধনং. যত্রত্ৰিচ্চাদিনা বহুলংৰচনসামত্থিযা সামঞ্ঞৰচনেনেৰ সমাসসব্ভাৰং ৰত্ৰা অঞ্ঞেনাসব্ভাৰমুদাহরণেন ফুটযিতুং ‘ফালা ইৰ তণ্ডুলা’ত্যাদি আরদ্ধং.
তণ্ডুলসদ্দোতি উপমেয্যভূততণ্ডুলসদ্দো, তণ্ডুলত্তম্পি ৰত্ৰা দব্বে পৰত্তো সামঞ্ঞৰচনো নতু ভৰতীতি সম্বন্ধো, দব্বেতি তণ্ডুলদব্বে ফালদব্বে চ.
উপমানোপমেয্যসাধারণসূরত্তাদিধম্মৰচনাপ্পযোগেতি উপমানোপমেয্যানং সাধারণো যো ৰিসারদত্তাদিধম্মো তব্বচনস্স ‘মুনি অযং সীহো ৰিয ৰিসারদো’ত্যাদো ৰিসারদাদিসদ্দস্সাপ্পযোগেতি অত্থো, কেসঞ্চিতি কেসঞ্চি সদ্দানং মজ্ঝে, ৰিসেস্সত্তমেৰ ফুটযতি. ‘তথা চে’ত্যাদিনা, ৰিসেসনৰিসেস্সানং যথিট্ঠত্তা নিচ্চং সীহাদীনং ৰিসেস্সতাযেৰ ৰচনিচ্ছাতি পুব্বনিপাতত্তাপ্পসঙ্গোতি ভাৰো, উপপত্যন্তরমাহ-‘ৰিসেসনস্সেৰে’চ্চাদি, যদিপি সীহো ৰিসেসনমেৰ ন ৰিসেস্সং, তথাপি বহুলাধিকারা ৰিসেসনস্সাপি পরনিপাতোতি ভাৰো.
অথাত্রাপি ৰিসেসনন্তেৰ সমাসপ্পটিপাদনে’মুনি অযং সীহোৰ ৰিসারদো’চ্চাদো সামত্থিযতোৰ সমাসাপ্পসঙ্গেপি উপমানো পমেয্যানং সাধারণৰিসারদত্তাদিধম্মৰচনাপ্পযোগে সতি তপ্পসঙ্গাভাৰত্থং ৰচনমারব্ভনীযন্তি চোদেতি ‘ননুচে’ত্যাদিনা, সামত্থিযতোতি সামঞ্ঞৰচনপ্পযোগে সাপেক্খত্তা সমাসাপ্পসঙ্গোতি সামত্থিযং তস্মাতি অত্থো. সামঞ্ঞপ্পযোগত্থন্তি সমাসৰাক্যে সামঞ্ঞৰচনস্স সূরত্তাদি(নো), অপ্পযোগত্থং, তথা হিচ্চাদিনা সামঞ্ঞসদ্দপ্পযোগে সামত্থিযতো সমাসাসব্ভাৰা সুত্তন্তরস্সানারব্ভনীযভাৰং সাধেতি.
ৰিসেসানন্তব্ভাৰাতি সামঞ্ঞস্স সমাসে অন্তোভাৰেপি তিখীণত্তাদিতো ৰিসিট্ঠস্স সূরস্সাদিৰচনীযস্স ৰিসেসস্স সমাসে অনন্তোগধত্তা অপ্পসঙ্গো সাপেক্খমসমত্থন্তি. অথেতি ‘সচ্চমেত’ন্তিআদিং পরৰচনমাসঙ্কিয ৰদতি, এৰমাদিসিজ্ঝনত্থং সমাসোতি (ঞাপনত্থং) আরব্ভনীযম্ভৰতীতি সম্বন্ধো.
পধানস্সাতি ‘রঞ্ঞোপুরিসো-ভিরূপো’তেত্থ অভিরূপসাপেক্খস্স পুরিসস্স ৰিসেসনত্তেনেৰা [ৰিসেসনং তেনেৰা (পোত্থকে)] প্পধানং, সমাসাৰযৰভূতং রাজানং পতি ৰিসেস্সভাৰেনাৰিফলিতসকত্থতায পধানভূতস্স পুরিসস্স. আদিসদ্দেন ‘রাজপুরিসস্স দস্সনীযস্স গেহ’ন্তি সঙ্গণ্হাতি.
এত্থ হি গেহম্পতি ৰিসেসনভাৰেনাপ্পধানত্তেপি রাজানম্পতি পধানভূতস্স পুরিসস্স সাপেক্খস্সাপি সমাসো হোতেৰ. ইদঞ্চঞাপনত্থং ৰচনারম্ভপ্পযোজনঞ্চ, কারণমাহ- ‘গমকত্তা’ইচ্চাদি.
গমকত্তাতি ৰিগ্গহৰাক্যত্থস্স ৰুত্তিযম্পতীযমানত্তা গমকত্তং তস্মা, নচেহ গমকত্তমত্থীতি ‘মুনি সীহোৰ সূরো’ত্যত্র তু ৰাক্যতো যোত্থো পতীযতে, নাযং ‘মুনি সীহো সূরো’ত্যতো গম্যতেতি গমকত্তং নত্থী-তি অত্থো, তথাহি মুনিসীহসদ্দেনেৰো পমানোপমেয্যভাৰনিমিত্তস্স ৰিসারদত্তস্স সভাৰেনেৰোপাদানতো ৰিসারদসদ্দস্স তেন সম্বন্ধাভাৰো.
অপৰগ্গো নিব্বানং, ৰাক্যমেৰেতি এৰকারেন ব্যৰচ্ছিন্নমত্থম্পদস্সযমাহ- ‘ৰুত্তিনিৰত্তেতী’তি বহুলাধিকারতো ৰিঞ্ঞাযতি, ননু চাত্র ৰিসেস্সভাৰাসম্ভৰাপ্পসঙ্গোযেৰ ৰুত্তিযাতি চোদেতি. ‘ননুচে’ত্যাদিনা.
পুণ্ণতাব্যভিচারাতি পুণ্ণতাসঙ্খাতস্স বালাদিঅৰত্থাৰিসেসস্স অৰিনাপ্পৰত্তিতো ব্যভিচারী হি ৰিসেস্সম্ভৰতি যথা নীলতাযুপ্পলং, পরিহরতি ‘নেদমত্তি’চ্চাদিনা, মন্তাণিপুত্তানং অনেকত্তাতি কেৰলং মন্তাণিযা পুত্তো পুণ্ণোযেৰাতি অভাৰা তেসং বহুভাৰতো, অত্তনো অত্তনো গহস্স পতযোতি গহপতীনং বহুত্তং পাকটমেৰ.
ৰুত্তিযেৰেতি এৰকারেন ব্যৰচ্ছিন্নমত্থমাহ-‘ৰাক্যং নিৰত্তেতী’তি. ৰিসিট্ঠজাতিৰচনাতি ৰুত্তং কণ্হসপ্পজাতিযা লোহিতসালিজাতিযা চ ৰিসিট্ঠত্তা.
তচ্ছকো সপ্পোতি ব্যাখ্যেযমুপনিক্খিপ্পচোদযমাহ- ‘ননু চে’চ্চাদি. তচ্ছকভাৰানপেতোতি বালযুৰত্তাদিসঙ্খাততচ্ছকভাৰতো অব্যাৰুত্তো, অত্থিনামধেয্যোতি তচ্ছকো নাম কোচি তন্নামো অত্থি, কিরিযাসদ্দোতি তচ্ছতীতি তচ্ছকোতি এৰং কিরিযায পৰত্তিনিমিত্তত্তেনোপাদিন্নো ৰড্ঢকীৰাচী তচ্ছকসদ্দো, এৰং মঞ্ঞতে ‘‘যথাৰুত্তনযেন ৰিসেসনৰিসেস্সসব্ভাৰা সমাসেন ভৰিতব্বং, তথা সতি কিমিদং পচ্চুদাহরণং কত’’ন্তি. অত্র কেনচি ন নামধেয্যস্সেত্যাদি নোপজাযতেৰাত্যেতদৰসানং ৰুচ্চমানমনুদ্যতং নিরাকত্তুকামো আহ-‘যোপা হে’চ্চাদি.
ইমস্সাযমধিপ্পাযো ‘‘ৰুত্তনযেন তচ্ছকসদ্দস্স কিরিযা সদ্দস্সাত্থৰিসযাপেক্খাযাভাৰতো ৰিসেস্সত্তাভাৰা পচ্চুদাহরণমিদং কত’’ন্তি.
কস্মা অযুত্তমিচ্চাহ-‘যতো’চ্চাদি, নামধেয্যস্স কিরিযাৰাচিনো চ অত্থাভিধানসামত্থিযং তুল্যং ৰা ন ৰা, অৰযৰপ্পসিদ্ধিযা সমুদাযপ্পসিদ্ধি বলৰতি ৰা নৰেত্যেতং ৰিচারেতুং যতো নাধিকতন্ত্যত্থো, কিঞ্চরহি অধিকতন্ত্যাহ- ‘অপিত্ৰি’চ্চাদি, তচ্ছকসদ্দোনেকত্থৰুত্তি নানেকত্থোতি ৰিচারেতুমধিকতন্তি যোজনা.
এৰং মঞ্ঞতে- ‘‘ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰচিন্তাযং সদ্দানমত্থাভিধানসামত্থিযচিন্তা ন যুজ্জতে ‘সতি সম্ভৰে ব্যভিচারে চ ৰিসেসনং সাত্থকং হোতী’তি ৰিসেসনং মগ্গীযতে, নাসম্ভৰে নাব্যভিচারে যথা সীতং (হিমং) উণ্হোগ্গীতি, তস্মা সম্ভৰব্যভিচারচিন্তা ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰচিন্তাযমুপযুজ্জতীতি তচ্ছকসদ্দো-নেকত্থৰুত্তিৰা ন ৰেত্যেতদেৰ ৰিচারেতুমধিকতন্তি কত্থচিপি ৰিসেসনৰিসেস্স সব্ভাৰে সমাসো হোতেৰা’’তি, যদিপি নামধেয্যকিরিযাৰাচীনমতুল্যমত্থাভিধানং সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা চ বলৰতিত্তং, তথাপি ৰক্খমাননযেন সমাসসব্ভাৰা ন কাচি হানীতি দস্সেতুমাহ- ‘এত্থ চা’তিআদি.
এত্থচাতি কেচি পক্খে চ, কঞ্চি পীল়মাৰহতীতি সম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ ‘তথাহি’চ্চাদি. এৰং মঞ্ঞতে- ‘‘যদীপি সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা সতি কিরিযাসদ্দত্থৰিসযাপেক্খা নোপজাযতে, তথাপি নামধেয্যস্সেৰ তচ্ছকসদ্দস্সাপ্যনেকত্থৰুত্তিত্তমত্থেৰ… সপ্পৰিসেসে মনুস্সে চ তন্নামকে নামধেয্যস্স তচ্ছকসদ্দস্স পৰত্তিসব্ভাৰা(তি) ৰিসেসনৰিসেস্সসব্ভাৰতো সমাসপ্পসঙ্গো তদৰত্থো যেৰা’’তি, ন কেৰলং সপ্পৰিসেসস্সেৰ তচ্ছকসদ্দো নামধেয্যমপিতু মনুস্সানম্পীতি পিসদ্দত্থো. তচ্ছকসদ্দস্সানেকত্থৰুত্তিত্তেপি ন সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা অৰযৰপ্পসিদ্ধীবাধাতি দস্সেতুমাহ- ‘নচা’তিআদি. চো-ৰধারণে, কুতোচ্চাহ ‘কিরিযে’চ্চাদি. কমেনত্থপ্পসিদ্ধীতি যং, এতম্পন সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি যোজনা.
যন্তি যং পসিজ্ঝনং, কমেনাতি বাধাভাৰতো অনুক্কমেন. এৰঞ্চেতি ইমিনা নচেত্যাদিনা ৰুত্তং পচ্চামসতি… কিম্পটিৰিহিতং সিযা পরিহটং সিযাতি অত্থো, ইতি ইমিনা কারণেন ‘তচ্ছকো সপ্পো’তি পচ্চুদাহরণং ন যুত্তং… তচ্ছকসপ্পোতি সমাসসব্ভাৰতোতি অধিপ্পাযো, নেদমেৰমিচ্চাদিনা পরিহরতি, যদা চরতি যথা ৰুত্তেন ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰসম্ভৰো, তদা কথংত্যাহ- ‘যদা ৰিসেসনে’চ্চাদি. তদাপি কথং ৰাক্যেন ভৰিতব্বমিচ্চাহ- ‘ইদঞ্চে’চ্চাদি. বহুলংৰচনতোযেৰাতি অধিপ্পাযো.
অঞ্ঞস্সাতি কম্মনি সম্বন্ধৰচনিচ্ছাযং ছট্ঠী. অৰচ্ছেদকত্তাতি এত্থ কত্তুনা ভৰিতব্বন্তি কাল়স্সাতি কত্তরি ভাৰযোগে ছট্ঠিযা অজ্ঝাহরিতব্বং. পত্তাপন্নেহি দুতিযন্তস্স জীৰিকম্পত্তো জীৰিকা পন্নোতি সমাসো ‘কারকং বহুল’’ন্তেৰ (চং-২-২-১৯) ৰিহিতো দুতিযন্তেন তু তেসং সমাসত্থং সুত্তন্তরং কতং পরেহি, অত্থঞ্চ তেসমিত্থিলিঙ্গানম্পি সমাসেনেৰ, কারনিৰত্তিযা, তথা মাসো জাতস্সাতি ৰিগ্গহে পরিমাণিৰাচিনা ছট্ঠিযন্তেন পরিমাণৰচনানং কালসদ্দানং, তদাহ- ‘পত্তাপন্নান’মিচ্চাদি, পরিমাণং মাসাদি পরিচ্ছেদো তমস্সত্থীতি পরিমাণী জাতাদি.
এত্থ হি মাসো পরিমাণং পরিচ্ছেদকত্তা, জাতো পরিমাণী পরিচ্ছেজ্জত্তা, পত্তা জীৰিকানেনাতি [পত্তো জীৰিকন্তি পাঠেন ভৰিতব্বং] ৰচনিচ্ছাযং যো-ত্থো সো- ঞাপদত্থসমাসেপ্যতিন্নো ৰচনিচ্ছাভেদমন্তরেনাতিদস্সেতুং ‘অঞ্ঞপদত্থে ভৰিস্সতী’তি যং ৰুত্তিযং ৰুত্তং, তং ব্যাখ্যাতুকামো আহ- ‘ৰানেকঞ্ঞত্থে ইচ্চেৰা’তিআদি. অঞ্ঞত্থ সমাসে কতে সব্বত্থ ‘‘ইত্থিযং ভাসিতে’’চ্চাদিনা (৩-৬৭) পুম্ভাৰো. মাসো জাতস্সাতি ৰচনিচ্ছাযং যো-ত্থো, সো-ঞ্ঞত্থসমাসেপ্যভিন্নো ৰচনিচ্ছাভেদ মন্তরেনাতি দস্সেতুমাহ- ‘যস্স জাতাদিনো’চ্চাদি.
জাতসদ্দস্সত্থমাহ সম্পন্নোতি, সম্পুণ্ণোত্যত্থো, ইমিনা চ মাসো জাতো-স্সাতি ৰিগ্গহস্স অত্থো দস্সিতো, অঞ্ঞথাতি যদি মাসো তস্স অঞ্ঞপদত্থস্স জাতাদিনো সম্পুণ্ণো ন ভাতীতি অত্থো. ত্তত্তৰন্তূনং নিট্ঠাসঞ্ঞং ৰিধায তদন্তস্সঞ্ঞত্থসমাসে ‘‘নিট্ঠা’’তি (২-২-৩৬) সুত্তেন পুব্বনিপাতো ৰুত্তো, তদাহ- ‘নচে’চ্চাদি, পুব্বনিপাতপ্পসঙ্গো নচ সিযাতিসম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ- ‘জাতি’চ্চাদি. কেসঞ্চিতি ৰাক্যকারমাহ, নচ যুত্তন্তি সম্বন্ধো, কারণমাহ- ‘ৰিসেসন’মেচ্চাদি, তথাহিচ্চাদিনা ৰিসেসনস্স সাত্থকত্তে সমাসব্ভাৰমভাৰে চাভাৰং সাধেতি… ছট্ঠীসমাসে ‘সতি সম্ভৰে ব্যভিচারে চ ৰিসেসনস্স সাত্থকম্ভৰতীতি ৰিসেসনস্স সাত্থকত্তা.
অৰচনেপীতি নিযমৰচনে (অ)সতীপি, ছট্ঠীসমাসপ্পসঙ্গো চরহি ৰুত্তনযেন ব্যৰচ্ছেজ্জ ব্যৰচ্ছেদকত্তাভাৰেন ৰিসেসনানত্থক্যা ন ভৰেয্য চে ৰাক্যেনাপি ন ভৰিতব্বন্তি আহ- ‘ৰাক্যং ত্ৰি’চ্চাদি. অযম্পন ৰিসেসনসমাসো পরেহি কম্মধারযোতি ঞাযতি… যথা কম্মং কিরিযং পযোজনঞ্চ ধারেতি এৰমযং সমাসো কম্মমিৰ দ্ৰযং ধারযতীতি.