১০. অমা
সোচেকত্থীভাৰো ৰিসিট্ঠো-ভিমতোতি সম্বন্ধো, মুহুত্তন্তি অচ্চন্তসংযোগে দুতিযা, পাদিসমাসং কত্ৰাতি আসদ্দস্স হরসদ্দেন ৰুত্তিসদ্দেন [ৰুত্তিপদেন (পঞ্চিকা)] কিরিযাখ্যাপ্যতেতি অসত্যুপসেচনাদিকিরিযাযং সঙ্খারকং সঙ্খারিযং ৰা ন ভৰতি, অত্থিচেহ তদুভযং, ততো তেসং সম্ভৰাযেৰ সমাসন্তোভূতকিরিযা গম্যতেতি মঞ্ঞতে, তথাহি দধিভোজনংত্যাদো ৰুত্তে অধ্যাদিনো সঙ্খারকত্তং ভোজনাদিনো চ সঙ্খারিযত্তং পতীযতে, ন চোপসেকাদিমন্তরেন সঙ্খারিযসঙ্খারকভাৰো-ত্থীতি সামত্থিযাযেৰুপসেকাদিপ্পতীতি.
তদপেক্খাযাতি গম্মমানোপসেচনাদিকিরিযাপেক্খায. পাণিনিযেহি অত্থেন ‘এতস্সিদ’ন্তি অত্থে নিচ্চসমাসো-ভিমতো সব্বলিঙ্গতা চ, তথা ৰচনাভাৰমিহ মনসিকত্ৰা ‘কথ’মিচ্চাদিনা ৰুত্তি যংৰুত্তংচোদকৰচনমাহরিত্ৰা তত্থাধিপ্পাযংৰিৰরতি ‘এৰমঞ্ঞতে’চ্চাদিনা, ৰিধানং কতন্তি এৰমঞ্ঞতেতি সম্বন্ধো, তত্থেচ্চাদিনা অঞ্ঞ পদত্থে ভৰিস্সতীত্যেত্থাধিপ্পাযং ৰিৰরন্তো নিচ্চসমাসতং সব্বলিঙ্গতঞ্চ পটিপাদযতি, ৰাক্যনিৰত্তিসিদ্ধাযেৰাতি.
অত্থসদ্দেনাৰগতত্থতায এতস্সাতি ৰত্তুমযুত্তন্তি ‘এতস্স অত্থো’তি ৰাক্যনিৰত্তি সিদ্ধাযেৰ, কথঞ্চিপি চতুত্থ্যন্তা ভিন্নত্থস্স সমাসে কতেপি তত্থ ৰিরোধমাহ- ‘চতুত্থ্যন্তস্সে’ত্যাদি.
ৰচনম্পীতি ‘‘অত্থেন নিচ্চসমাসো সব্বলিঙ্গতাচ’’ইতি (৩-১-৩৬) ৰাক্যকারেন পতিট্ঠিতৰচনম্পি, পাণিনীযানং ‘এতস্স ইদ’ন্তি অত্থে সমাসে কতে যো-ত্থো সম্পজ্জতি, অঞ্ঞত্থসমাসেপি সোযেৰত্থোতি দস্সেতি ‘যো’ ইচ্চাদিনা, অনুপাদাপরিনিব্বাননিমিত্তং ৰাযামোচ্চাদিনা যোজেতব্বং… তংনিমিত্তত্তা ৰাযামাদীনং, তেসং কথাদীনন্তি এত্থ তেসং ৰাযামাদীনন্তি ৰত্তব্বং… ৰাযামোত্যাদিনা ৰুত্তত্তা সো চ তন্নিমিত্তং হোতেৰ, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘এতস্স ইদন্তি ৰাক্যে অত্থেন সমাসে সব্বলিঙ্গতা চ ‘এতদত্থো এতদত্থা এতদত্থ’ন্তি ৰাযামাদযো চ সমাসত্থা হোন্তি, এতং অনুপাদাপরিনিব্বানমত্থো পযোজনমেতস্স এতিস্সা এতস্সাতি অঞ্ঞপদত্থেপি এসং পদানং সোযেৰত্থোতি নাত্থভেদো’’তি.
ইদঞ্চ ‘‘অৰিপ্পটিসারত্থানি খো আনন্দং কুসলানি, অৰিপ্পটিসারো পামোজ্জত্থায…পে… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং অনুপাদাপরিনিব্বানত্থায এতদত্থো ৰাযামো এতদত্থা কথা এতদত্থা মন্তনা এতদত্থং সোতাৰধান’’ন্তিআদি (তিকঙ্গুত্তর, আনন্দৰগ্গ) পাল়িং নিস্সায ৰুত্তং.
পাণিনিযেহি ‘‘কত্তুকরণে কিতন্তেন বহুল’’ন্তি (২-১-৩২) কিতন্তেন ততিযাসমাসৰিধানা তত্থেৰ বহুলগ্গহণেন ‘গামনিগ্গতা’দীসু সমাসো ৰুত্তো, তেনেত্থান্তোদাহরণানং দ্ৰিন্নমধিকত্তং, সমাসাভাৰো-ভিমতোতি পাণিনীযেহি ‘‘পূরণগুণসুহিতত্থসদব্যযতব্বসমানাধিকরণেনে’’তি (২-২-১১) সুত্তে গুণ ইতিৰচনেনাভিমতো, সদিতি সঞ্ঞা তেসং ন্তমানানং.
সো কথন্তি ইহ ‘ভাৰতিত্তত্থেহী’তি ভাৰপ্পচ্চযন্তেনেৰ সমাসপটিসেধৰিধানা ‘ব্রাহ্মণস্স সুক্কা’ ইচ্চাদো সো সমা সপ্পটিসেধো কথং সিজ্ঝতীতি অত্থো.
গুণত্তনিযেৰাতি গুণসভাৰে এৰ, অভিমতোতি ৰাত্তিককারস্সাভিমতো ‘‘তদৰট্ঠেহি চ গুণেহী’’তি, তসদ্দেনাস্স গুণস্স পরামাসো তস্মিংযেৰ গুণে অৰতিট্ঠন্তীতি তদৰট্ঠা, গুণেযেৰ গুণাতিট্ঠন্তি ন কদাচিপি সোযমিত্যভেদা দব্বৰুত্তযো সুক্কাদযো ৰিয তে তদৰট্ঠা গুণা গন্ধাদযো, তদৰট্ঠিতেহি গুণেহি ছট্ঠী সমস্সতেতি ৰত্তব্বন্তি অত্থো.
আভিমতোতি ‘‘পূরণা’’দিসুত্তে অব্যযগ্গহণেন, দেৰদত্তস্সাতি ছট্ঠিযা গুরুম্হি সাপেক্খত্তেপি গুরুসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা সকত্থে [ৰাক্যে] ৰিয ৰুত্তিযং ব্যপেক্খা-যাহানিতো ৰুত্তিসব্ভাৰং ৰচনন্তরেন সাধেতুমাহ- ‘তথাচাহূ’তি.
সাত্থেৰাতি সকত্থে ৰিয, অস্সাতি সম্বন্ধিসদ্দস্স, সামত্থিযং গমকত্তঞ্চত্থীতি পদানমঞ্ঞোঞ্ঞাপেক্খালক্খণং সামত্থিযং সামত্থিযাভাৰেপি ৰিগ্গহৰাক্যত্থস্স গমকত্তং ৰা অত্থীতি অত্থো, গুরুনো কুলং দাসস্স ভরিযাতি ৰিগ্গহো, অথাত্র ব্রাহ্মণস্স উচ্চে’ইচ্চাদো সামত্থিযং গমকত্তং ৰা নত্থীতি কুতো-ৰসিতং, যেন তদাভাৰাত্র সমাসাভাৰো ৰণ্ণীযতেচ্চাহ-‘সামত্থ্যাদিনোত্ৰি’চ্চাদি.
সমাসাভাৰো-ভিমতোতি ‘‘পূরণা’’দিসুত্তে সমানাধিকরস্সাপি উপাদানতো. সেহীতি অত্তনিযেহি, নাভিমতোতি ‘‘চযুত্তেহি সেহি অসমাসিতেহি ছট্ঠীসমাসপ্পটিসেধোৰত্তব্বো’’ (ৰা) ত্যনেন, পুথগত্থতায [ভিন্নত্থতাযং-ৰুত্তি] মিচ্চস্সৰিৰরণং গৰাদীনমসমাসেতি, এৰমস্সাদীনং সমাসেনালন্তি সম্বন্ধো.
যোগীনন্তি ইতরীতরযোগীনং, অনেনেতরেতরযোগচত্থসমাসং ৰদতি. ৰুত্তিহোতীত্যস্স ৰিৰরণং ছট্ঠীসমাসো ভৰতীতি, একত্থীভাৰেইচ্চস্স ৰিৰরণং গৰাদীনঞ্চ চত্থসমাসে সতীতি.
রুল়্হিত্তাতি সমাসস্সেৰ কীল়াৰাচকত্তেন জীৰিকায চ পচ্চায কত্তেন পসিদ্ধত্তা, ন ৰাক্যস্সাতি ‘উদ্দালপুপ্ফভঞ্জিকা’ত্যাদো রুল়্হীৰসেন নিচ্চসমাসো ভৰিস্সতীতি তত্র কিং ৰচনেনেতি মঞ্ঞতে, সরসি রুল়্হন্তি ৰিগ্গহো.
অযম্পন অমাদিসমাসো কম্মধারযদিগুসমাসাতি সব্বেপি পরেসং তপ্পুরিসসদিসত্তা তপ্পুরিসা, যথা হি তস্স পুরিসো তপ্পুরিসোতি উত্তরপদত্থপ্পধানো, তথা তে সিযুং, সঙ্খ্যাপুব্বত্ত নপুংসকত্তসঙ্খাতেহি দ্ৰীহি লক্খণেহি গচ্ছতি পৰত্ততীতিদিগু.