১. স্যাদি

যস্সাতিকমাৰট্ঠিতস্সযোআদিঅক্খরসমুদাযস্স, কিন্তন্তি আহ- ‘ইদ’মিচ্চাদি, ইদন্তি যথাৰুত্তং স্যাদিসমুদাযরূপং, অৰযৰেন ৰিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো, সমুদাযে পৰত্তা সদ্দা অৰযৰেসুপি ৰত্তন্তীতি স্যাদিসদ্দো সিআদিকে অৰযৰেপি ৰত্ততে, ৰিধিগ্গহণঞাযেনাতি ‘‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা স ৰিহিতো তদাদিনো তদন্তস্স চ গহণ’’ন্তি ঞাযেন. স্যাদি অন্তে যস্স তং স্যাদ্যন্তং. ননু চ ‘‘স্যাদিস্যাদিনেকত্থ’’ন্তি সামঞ্ঞেন ৰুচ্চমানে যংকিঞ্চি স্যাদ্যন্তং যেনকেনচি স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থীভাৰমরহতি, তথাহি যথা গামগতোতিআদো, তথা পস্স দেৰদত্তে গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুরুকুলন্তি আদোপি সমাসো ত্যাসঙ্কিযাহ-‘সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপি’চ্চাদি, যস্স স্যাদ্যন্তস্সযেন স্যাদ্যন্তেন সম্বন্ধো, তেন স্যাদ্যন্তেন সহতং স্যাদ্যন্তমেকত্থম্ভৰতীতি সম্বন্ধতো ৰিঞ্ঞাযতি অৰসীযতীতি যস্সাত্যাদিস্ৰত্থো, তথা চ গামগতোত্যত্রত্থীমেস-মঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খালক্খণো সম্বন্ধোত্যেকত্থীভাৰো, ততোযেৰেত্থাহু-

নিযতং সাধনং সাধ্যে, ক্রিযা নিযতসাধনা;

সন্নিধানেন মেতেসং [চেথিস্সা (পোত্থকে)], নিযমো-যম্পকাসতীতি.

অযমেত্থ অত্থো ‘‘যতো গামমিচ্চেতং সাধনং সাধ্যং কিরিযং তংব্যপদেসজাননযোগ্যমপেক্খতে গতোতি, অতো সাধনং কার কং সাধ্যে কিরিযায নিযতং, যতো চ কিরিযা সযং সাধনমপেক্খতে কিং গতোতি, অতো কিরিযাপি নিযতং সাধনমেতিস্সাতি নিযতসাধনা হোতি অযং যথাৰুত্তো নিযমো অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খাৰসেন ৰত্তমানো এতেসং সাধ্যসাধনানং সন্নিধান মত্তেন অঞ্ঞমঞ্ঞতো পকাসতী’’তি. পস্স দেৰদত্ত গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুরুকুলংত্যত্র তু গামন্তি সাধনং পস্সেতি সাধ্যমপেক্খতে, গতোতি গমনকিরিযা তু গুরুকুলমপেক্খতে, ততো চ গামগতানং ৰাক্যন্তরাৰযৰানং নত্থেৰাপেক্খাতি ন ভৰতি সমাসো, সব্বত্থেৰমূহনীযং, সম্বন্ধো হি অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খালক্খণো সম্বন্ধ্যন্তরতো-নৰট্ঠিতং নিৰত্তেত্ৰা ৰিসেসে নিৰেসেতি, তথাচ ৰুত্তং–

তস্স ত্ৰাকঙ্খতো ভেদে, যা পরিপ্লৰমানতা;

ৰিসেসে তং নিৰেসেন্তো, সম্বন্ধোৰাৰছিন্দতীতি.

ভেদে ৰিসেসে গামন্তেতং সামঞ্ঞং ৰিসেসাপেক্খং ‘গামমাসীসতি, জহাতি, গতো’তি, তথা ‘গতো গামং, ৰনং, গুরুকুল’ন্তি ৰেৰমাকঙ্খতো-ভিলসতো তস্স তু পধানপদস্সুপসজ্জনপদস্স চ যা পরিপ্লৰমানতা অনৰট্ঠিততা তং ৰিসেসে ৰিসিট্ঠে সম্বন্ধিনি নিৰেসেন্তো পতিট্ঠপেন্তো সম্বন্ধোৰানেকপ্পকারো ক্ৰচি সাধ্যসাধনভাৰলক্খণো ক্ৰচি পকতিৰিকারভাৰসভাৰো ক্ৰচি সস্সামি সম্বন্ধরূপো অৰছিন্দতি সম্বন্ধ্যন্তরতো নিৰত্তেতীতি অত্থো, যতো-যমপেক্খা ৰাক্যকালেযেৰ নিরূপ্যতে, ততো যত্থাত্থি পদানমপেক্খা, তত্থ সমাসাৰগমো, যত্র তু নত্থি, তত্র ন ভৰতীত্যনুপদিট্ঠো ৰিসযৰিভাগো ঞাযতেতি ভাৰো, বালে অবুধেতু নিস্সায ৰিচিত্তো সমাসৰিধানলোপাদিনানেকপ্পকারো পটিপত্তিযা সাধুসদ্দপরিজাননত্থমুপাযো সম্ভৰতি, পরমত্থতো তু সদ্দন্তরত্তা অচ্চন্তং [অঞ্ঞত্তং] ৰাক্যসমাসানং ভেদো, ন হি ৰাক্যে দিট্ঠপদানি সমাসে সন্তি, তথা চ ৰুত্তং–

বালে নিস্সাযুপাযো-যং, ৰিচিত্তো পটিপত্তিযা;

ভেদো ৰাক্যসমাসানং, চ্চন্তং [ঞ্ঞত্তং (পোত্থকে)] সদ্দন্তরং যতোতি.

অতোযেৰাতি যতো সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপিযস্সযেন সম্বন্ধোতেন সহ তদেকত্থম্ভৰতীতি সম্বন্ধতো ৰিঞ্ঞাযতীতি নানিট্ঠং কিঞ্চিপীহ হোতি, অতোযেৰ হেতুতোতি অত্থো. ব্যপেক্খা সামত্থিযপরিগ্গহাযেতি পদানমঞ্ঞোঞ্ঞাকঙ্খা ব্যপেক্খা, সাৰ সা মত্থিযং, তস্স পরিগ্গহায. সমত্থৰচনং ন কতন্তি পাণিনিযেহি ৰিয ‘‘সমত্থো পদৰিধী’’তি (পা, ২-১-১) সমত্থৰচনং ন কতং. সমত্থো পদ ৰিধীতি পরিভাসাযমযমত্থো ‘‘ৰিধীযতে [ৰিধীযতীতি (পোত্থকে)] ৰিধি, পদানং ৰিধি পদৰিধিসমাসাদি, যোকোচীহ সত্থে পদৰিধি,সো সমত্থো ৰিগ্গহ ৰাক্যত্থাভিধানে (সত্তি) ৰেদিতব্বো’’তি, তাদিসপরিভাসায ব্যাপারতো তেসং ‘পস্স দেৰদত্ত গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুরুকুলং’ ত্যাদো নানিট্ঠপ্পত্তি, সামত্থিযঞ্চেত্থ দ্ৰিধাত্যুপগম্যতে ৰাক্যে ব্যপেক্খাৰুত্তিযমেকত্থীভাৰো চেতি [ৰুত্তিযমেকত্থীভাৰো ৰাক্যে ব্যপেক্খাচেতি (পোত্থকে)]. তত্থ পঠমস্স পরিগ্গহং ৰচনমন্তরেন পটিপাদিয দুতিযস্স পরিগ্গহমিদানি ৰচনেন পটিপাদযমাহ- ‘একত্থী ভাৰো’চ্চাদি, একত্থীভাৰো ভিন্নত্থানং সাধারণত্থতাৰসেন পৰত্তিৰিসেসো, ৰাক্যে হি সাধারণত্থতা নত্থি ভিন্নত্থত্তা, অতোযেৰেত্থ ভেদনিবন্ধনা ছট্ঠ্যুপজাযতে ‘রঞ্ঞো পুরিসো’তি, ৰুত্তিযন্তূভযপদব্যৰচ্ছিন্নত্থাভিধানতো সাধারণত্থতা ভৰতি, ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘সমাসে ৰিসেসনং ৰিসেস্সমনুপৰীসতি একীভৰতি ৰিসেসনং, ৰাক্যে তু ৰিসেসনং ৰিসেস্সতো ৰিসুংযেৰা ৰতিট্ঠতে’’তি. দ্ৰন্দসমাসস্স তু পদানং ৰিসেসনৰিসেস্সাভাৰেপি সকলপদত্থপ্পধানত্তা ‘রঞ্ঞো গো চ অস্সো চ পুরিসো চা’তি ৰাক্যতো ‘রঞ্ঞো গৰাস্স পুরিসা’তি সমাসস্স ৰিসেসো একত্থী ভাৰলক্খণো ভৰত্যেৰ, তথাহি তত্থ ৰাক্যে ভিন্নত্থনিবন্ধন সমুচ্চযপটিপাদনায চসদ্দো পযুজ্জতে, সমাসে তু নপ্পযুজ্জতে, একত্থ ৰচনেনেৰাতি ‘‘স্যাদিস্যাদিনেকত্থ’’ ত্যেকত্থৰচনেনেৰ, একত্তীভাৰোযেৰ ভৰতীতি সেসো, এৰকারো ন ৰাক্যে তথাহি দীপেতি. ৰাক্যে কথন্তি আহ- ৰাক্যে’তিআদি.

ৰাক্যেতি ৰিগ্গহৰাক্যে, ৰিসেসেন গয্হতি ঞাযত্যনেনেতি ৰিগ্গ- হো, সো চ তং ৰাক্যং চেতি ৰিগ্গহৰাক্যং, ৰিসেসেন ৰা গহণং ৰিগ্গহো, তদত্থং ৰাক্যং ৰিগ্গহৰাক্যং, তস্মিং, কাযং ব্যাপেক্খাতি আহ-‘ভেদাদিলক্খণা’তি, আদিসদ্দেন সংসগ্গ ভেদ সংসগ্গানঞ্চ গহণং.

তত্থ সান্তরেহি সাম্যন্তরেহি চ ব্যাৰুত্তি ছেদো, সংৰিসেস সামিৰিসেসানং সম্বন্ধো সংসগ্গো, তদাহ- ‘তথাহি’চ্চাদিনা, ভেদকো ব্যাৰত্তকো, অত্থগহিতোতি কারণৰসেন ভেদৰাদিনা গহিতো, যদেচ্চাদিনা সংসগ্গৰাদিনো-ধিপ্পাযমাহ যদা তূভযম্পিচ্চাদিনা উভযৰাদিনো, অভিমতোতি ‘‘পাক্কডারাসমাসো’’চ্চনেন (২-১-৩) পাণিনিনা ইচ্ছিতো. পাক্কডারাতি ‘‘কডারা কম্মধারযে’’চ্চনেন (২-২-৩৮) কডারাসংসদ্দনা পগেৰাতি অত্থো.

‘পুথ ভিন্নো অত্থো যেসং পদানং তানি পুথগত্থানি, ৰাক্যে হি রঞ্ঞো পুরিসো তেত্থ রাজসদ্দো রাজত্থমেৰ ৰদতি, পুরিসসদ্দো পুরিসত্থমেৰ, ৰুত্তিযন্তু রাজপুরিসোতেত্থ রাজসদ্দোপি পুরিসত্থমেৰ ৰদতীতি দ্ৰিন্নমেকত্থীভাৰো ভৰতি, অঞ্ঞোযেৰাৰযৰত্থান্ৰিতো সমুদাযত্থো পাতুভৰতীতি তদপেক্খায চেকত্থীভাৰো ৰুচ্চতে, জহমানসকত্থৰুত্তিমভ্যুপগম্ম ৰুত্তং- ‘ৰিসেসনস্স সকত্থ পরিচ্চাগেনে’চ্চাদি, অতোযেৰ পরো চোদেস্সতি ‘ননু চে’চ্চাদিনা. একত্থীভৰনং সমসনন্তি ইমিনা একত্থন্তি সমাসোতি নাত্থন্তরন্তি দীপেতি.

জহমানানি পদানি সকত্থং যস্সং (সা) তথা ৰুত্তা, নাচ্চন্তায জযাতীতি এৰম্মঞ্ঞতে ‘‘পরিচ্চাগমত্তমভিসন্ধায জহমানসকত্থংত্যুচ্চতে, ন তু সব্বথা পরিচ্চাগোপরোপকারায তস্সোপাদানতো, সব্বথা চ সকত্থপরিচ্চাগে পরোপকারাসম্পাদনতো-নুপাদানমেৰ পযোজনাভাৰা তস্স সিযা’’তি, থপতি ৰড্ঢতী. অত্থন্তি রাজসদ্দৰাচ্চং. অচ্চন্তপরিচ্চাগেপি ন দোসো… ৰাক্যে দিট্ঠস্সুপসজ্জনস্স ৰুত্তিযং সোযেৰাযন্ত্যন্ৰযাৰসাযতো তদত্থাৰ গতিযাতি দস্সেন্তো আহ- ‘অথ ৰে’চ্চাদি.

সোযেৰাযন্ত্যজ্ঝৰসাযো-ন্ৰযো, সোযেৰাযং রাজসদ্দো যো ৰাক্যতালে দিট্ঠোতি ৰোহারীনমেকত্তাৰসাযেনাসত্যপি (রাজসদ্দস্স)ত্থে পুরিসস্স ৰিসেসনম্ভৰিস্সতীতি ভাৰো, এত্থেৰ দিট্ঠন্তমাহ- ‘যথে’চ্চাদি.