২. অসং

অব্যযন্তি যদঞ্ঞেসং পসিদ্ধন্তি লিঙ্গৰচনভেদেপি ব্যযরহিতত্তা উপসগ্গনিপাতানং পরেহি অব্যযসঞ্ঞাকরণতো অব্যযন্তি পরেসং পসিদ্ধং, তেসন্ত্ৰযং সমাসো অব্যযত্থপুব্বঙ্গমত্তা অনব্যযং অব্যযম্ভৰতীতি অব্যযীভাৰো পসিদ্ধো, অসঙ্খ্যস্স সুতত্তা তস্সেৰ ৰিভত্যত্থাদযো ৰিসযভাৰেন ৰিসেসনানীতি ৰিঞ্ঞাযন্তীত্যাহ- ‘অসঙ্খ্যে’চ্চাদি, ইমিনা নেমেসমাসত্থাতি দীপেতি.

তাৰসদ্দস্স কমৰুত্তিযং যো-ত্থো সম্পজ্জতে তমাহ- ‘ৰিভত্য’চ্চাদি, ৰিভত্যত্থে উদাহরিত্ৰাতি ৰিভত্যত্থৰিসযে ৰত্তমানস্সাসঙ্খ্যস্স ইত্থিসদ্দেন সমাসমধিত্থীতি উৰাহরিত্ৰা, নিচ্চযমাসান মৰিগ্গহো, অসকপদৰিগ্গহো ৰা যুত্তো, অঞ্ঞথা অনিচ্চতাপত্তীত্যাহ- ‘নিচ্চসমাসত্তা’ইচ্চাদি.

অসকপদেন অনত্তনিযপদেন অঞ্ঞপদেন ৰিগ্গহো অসকপদৰিগ্গহো, তেন, এত্থ হি যথা কুম্ভস্স সমীপংত্যঞ্ঞপদৰাক্যে সমীপ সদ্দেনুপসদ্দৰচনীযস্স ৰুত্তত্তা উপসদ্দো নপ্পযুজ্জতে, যথা ইত্থী সূতি এত্থাধিসদ্দৰচনীযস্সা (ধা)রত্থস্স সত্তমিযা ৰুত্তত্তা নাধিসদ্দোতি ‘ইত্থীসূ’তি অঞ্ঞপদৰাক্যং ৰুত্তং, কথাপৰত্তাতি ত্ৰাধেয্যো পদস্সনং, এৰং সব্বত্থোন্নেযং, অসকপদৰিগ্গহেনাত্থোৰ ৰুত্তো,

অধিসদ্দস্স পন পুরতোৰট্ঠিতস্সাধারে ৰত্তমানস্স তংসমানাধিকরণেন সত্তম্যন্তেনিত্থিসদ্দেন সহ সমাসোতি দস্সেতুমাহ-‘অধিসদ্দো’চ্চাদি.

স্যাদিলোপোতি অধিসদ্দতো ইত্থিসদ্দতো চ পরেসং সত্তমী বহুৰচনানং লোপোতি অত্থো. অত্ত (ভাৰ) সম্পত্তীতি সরীরসম্পত্তি অধিপ্পেতাতি ব্রহ্মসদ্দস্স সরীরং অত্থোতি আহ- ‘ব্রহ্মং সরীরন্তি, কত্থচী উত্তরপদত্থপ্পধানত্তাৰাসঙ্খ্যসমাসস্স ‘সম্পন্নং ব্রহ্ম’ন্তি ৰিগ্গহো ৰুত্তো.

সমাসৰিভত্তিযাতি সমাসতো উপ্পন্নৰিভত্তিযা, সকলো পদেসসকলো, পরিগ্গহাপেক্খাতি অভ্যুপগমাপেক্খাযাতি অত্থো, অভ্যুপগমেপি হি পরিগ্গহসদ্দো–

সপথে পরিৰারে চ, মূলাভ্যুপগমেসু চ;

রৰিম্হি রাহুগহিতে, দারেসু চ পরিগ্গহো’’তি নিঘণ্টু.

সকলস্স ভাৰো সাকল্যং-সকলসদ্দপ্পৰত্তিনিমিত্তং, তম্পন নিস্সেস [মতনিস্সেস (পোত্থকে)] গ্গহণা পুথু ভৰতীত্যাহ- ‘অসেসগ্গহণ’ন্তি, তিণানং সাকল্যন্তি ৰিগ্গহো, তিণসদ্দেন হি তিণসহিতানি গহিতানি, তেনেৰ ৰক্খতি ব্যতিরেকনযে- ‘তং সব্বং তিণসহিতমজ্ঝো- হরতী’তি, সতিণমজ্ঝোহরতীতেত্থাধিপ্পাযত্থ মাহ-‘যাৰা’তিআদি.

তিণসদ্দো উপলক্খণং সেসা-নজ্ঝোহারিযানং, তেনাহ ‘তিণাদিকম্পী’তি. পরিগ্গহাপেক্খাযন্তভূতস্স গহণত্থং ‘‘অব্যযং ৰিভত্তিসমীপা’’দিসুত্তে ‘সাগ্যধীতে’তি নিপ্ফাদনত্থমন্তৰচন মুদাহতম্পাণিনিনা, তম্পি সাকল্যেযেৰাহরিতুং [সাকল্লেনোদাহরিতুং] সাগ্যধীতেত্যূদাহটন্তি দস্সেতুং ‘ততো’ত্যাদি ৰুত্তং.

ততোতি যতো সকলসকলে ন ৰত্ততি, পরিগ্গহাপেক্খায সমত্তিযা অন্ততো সকাসা সাকল্যং ন ভিজ্জতেতি সম্বন্ধো, সমত্থিযম্পি অন্তে উদাহরণন্তি সেসো.

অগ্গিপরিযন্তন্তি অগ্গিঅত্থো গন্থো তাদত্থিযা অগ্গি, সোপরিযন্তো-স্স অজ্ঝেযস্সাতি অগ্গিপরিযন্তং, যত্তকস্সাজ্ঝেযস্স পরিগ্গহো, তস্স অগ্গি পরিযন্তো, অগ্গিনা পরিযন্তভূতেন সহিতো সকলোতি ৰিগ্গহো, অগ্গিনো সাকল্যন্তি ৰা.

সদ্দিকানন্তি ব্যাকরণঞ্ঞূনং. অত্থাভাৰেইত্যত্থগ্গহণং ইতরেতরাভাৰে ধম্মাভাৰে চ মা সিযাতি, অতোযেৰ চোচ্চতে ‘অথেতরেতরাভাৰে’ইচ্চাদি, ইতরস্মিং ইতরস্স অভাৰো ইতরেতরাভাৰো, গো অস্সো ন ভৰতীতি হি অত্থন্তরত্তং নিসেধীযতে, ন ৰত্থুভাৰো, ব্রাহ্মণো ন ভৰতীত্যত্রপিব্রাহ্মণত্তধম্মো নিসেধীযতে, ন ৰত্থুভাৰো, পরত্তাতিআদিনা ৰিপ্পটিসেধ ৰিসযমাহ.

অতিক্কমাভাৰেতী এত্থ অতিক্কমাতি পঞ্চমিযা অসমাসনিদ্দেসোতি আহ- ‘অতিক্কমা’তি, ন পনুপ্পন্নস্স পচ্ছাতি ইমিনা অতিক্কমাভাৰো নাম উপ্পন্নস্স পচ্ছা অভাৰোতি দস্সেতি.

নিত্তিণন্তি উত্তরপদত্থপ্পধানো-সঙ্খ্যসমাসো. সম্পতিসদ্দস্স সামঞ্ঞৰচনত্তেপি ইধাধিপ্পেতং কালং দস্সেতুমাহ- ‘উপভোগস্সে’’চ্চাদি, উপভোগো কম্মসাধনো লহুপাৰুরণস্স নাযমুপভোগকালোতি ৰিগ্গহো, (অতি) লহুপাৰুরণন্তি রূপসিদ্ধীতি দস্সেতুং লহুপাৰুরণস্সাতিআদি ৰুত্তিযং ৰুত্তং.

যোগ্গং রূপন্তি ৰিগ্গহে অনুরূপং, ননু চাত্র নিচ্চসমাসত্তাসপদৰিগ্গহেন ভৰিতব্বংত্যাসঙ্কিযাহ-‘ৰিচ্ছায’মিচ্চাদি, অনুসদ্দেন হি যোগে ৰিচ্ছাযং ‘‘অনুনা’’তি (২-১০) দুতিযা ৰিধীযতে, ৰাক্যেযেৰাস্স চ পযোগো নাঞ্ঞত্রেতি ৰাক্যম্পি ভৰতীতি মঞ্ঞতে. সকিখীতি এত্থাপি ‘‘অকালে সকত্থে’’তি (৩-৮১) সহস্স সো.

সদিসো কিখিযাতি এত্থ কিখিযা পসিদ্ধভূতায সাধিযস্স সাধনভাৰেন গহিতায সধম্মত্তেন কোচি সাধিযো সদিসোতি ৰুত্তোতি কিমিধ সদিসো অপ্পধানং [পধানমেৰাতি অত্থো] তথা সতি পুপ্পপদত্থপ্পধানেনাসঙ্খ্যসমাসেন সকিখীতি এত্থ ন ভৰিতব্বন্তি আহ-‘ননুচে’ত্যাদি, কিখিযাতি সম্বন্ধে ছট্ঠী, এত্থ পন সদিসত্তস্স কিখীযা-প্পটিবদ্ধত্তাপ্পধানত্তং. নেতদত্থীতিআদিনা যথাৰুত্তং চোদনং পরিহরতি.

যথা দেৰদত্তোতি এত্থ যদি সমাসো ভৰেয্য, দেৰদত্তেন সদিসো যথাদেৰদত্তন্তি ভৰেয্য, পটিসিদ্ধত্তা পন (ন) সমাসোতি, কিখীতি মক্কটস্সাভিধানং. জেট্ঠানুক্কমেনাতি ৰুত্তত্তা অনুজেট্ঠন্তি ততিযন্ততা গম্যতে. চক্কেন যুগপদি সচক্কং.