৩. কাল
যদা কালদ্ধানমিচ্চাদিনা‘মাসমাসতে কোসং সযতি’চ্চাদো অকম্মকেহিপি যোগে কালভাৰদ্ধদেসানং পরেহি কম্মত্তমনুঞ্ঞাতন্তি চ, যদাত্ৰিচ্চাদিনা তু কিরিযাৰ সব্বেনসব্বং ন সূযতি, তথা সতি কুতো চ কম্মত্তন্তি তেহেৰ ৰুত্তন্তী চ দস্সেতি, গম্ম মানকিরিযাযোগোপি ন নিস্সিতো… মাসমাসতেচ্চাদীসু আসনাদি [আসনাদীসু (পোত্থকে)] কিরিযানং মাসাদিযোগো ৰিয কল্যাণিত্তগুণাদিযোগো চ লোকস্স পতীতিপথমুপযাতীতি, ন সিজ্ঝতীতি কিরিযা ন হোন্তি গুণদব্বানীতি কিরিযাসম্বন্ধাভাৰা কম্মত্তাভাৰোতি ন সিজ্ঝতি, গুল়েন মিস্সা ধানা ভজ্জিতযৰা গুল়ধানা. অজ্ঝযনকিরিযায পব্বতেন চ মাসকোসানং সাকল্লেন সম্বন্ধাভাৰা অচ্চন্তসংযোগাভাৰোতি মাসস্সাতিআদীসু ন দুতিযা. পুব্বণ্হে সমযন্তি ইমিনা পুব্বণ্হে সমযোতি সত্তমীআমাদিসমাসং দস্সেতি, অচ্চন্ত মেৰাতি ইমিনা সমযস্স সাকল্লেন ৰিহরণকিরিযায সম্বন্ধমাহ, যংসমযং করুণাৰিহারেন ৰিহাসি, তং একংসমযন্তি সম্বন্ধো, উপসঙ্কমনকিরিযাযচ্চন্তমেৰ যুত্তোতি ইমিনা নিৰাসনৰিহরণ কিরিযাহিপি পুব্বণ্হসমযাদীনমচ্চন্তমেৰ যুত্ততং উপলক্খেতি, পকারন্তরেনাপি সিদ্ধিযমাসঙ্কমুব্ভাৰযতি ‘যদা ত্ৰি’চ্চাদিনা, ৰিভত্তিযা ৰিপল্লাসো যথাপকতমতিক্কম্ম অঞ্ঞথা ভৰনং, ইধ পন সত্তমি যম্পত্তাযং সত্তম্যত্থে বাহুলকেন ‘‘কম্মে দুতিযা’’চ্চেৰ দুতিযাপ্পত্তি.
ততিযাভিমতাতি ‘‘অপৰগ্গে ততিযা’’তি (২-৩-৬) ৰচনেন পাণিনিযানংপপঞ্চত্তমভিমতা, কথম্পন কালদ্ধানং করণত্তমিচ্চাসঙ্কিয করণত্তমেসম্পটিপাদেন্তো আহ-‘তথাপি’চ্চাদি, তথাপীতি ৰুত্তক্কমেন করণত্তসম্ভৰা ততিযায ৰিজ্জমানাযপি, সিযাতি ততিযা সিযা, তঞ্চাতি তং করণঞ্চ. কারকমজ্ঝেতি এত্থ ছট্ঠী সমাসো কারকসদ্দেন চ সত্তিকারকং গহিতন্তি (আহ) ‘দ্ৰিন্নং কত্তুসত্তীনং মজ্ঝে’তি, অভিন্নস্সাপি হি একস্স দেৰদত্তাদিকত্তুনো ভিন্নানং তংসমৰেতানং কত্তুসত্তীনং মজ্ঝে কালদ্ধানানি, সত্তিভেদমেৰ ব্যঞ্জযমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, একত্থাতি একস্মিং দেৰদত্তে, দ্ৰীহেতীতে (ভুঞ্জিক্রিযা) সাধনন্তি সম্বন্ধো, দ্ৰিন্নং অহানং সমাহারো দ্ৰীহং তস্মিং. ইসুমসতীতি ৰা, ইসুম্হি আসো অস্সেতি ৰা নিপ্ফন্নেন ইস্সাসসদ্দেন গম্মমানং কিরিযং দস্সেতি ‘ইস্ৰসনে’তি, নন্ৰিচ্চাদি চোদ্যং, ধনুপঞ্চসতং কোসো, এৰমঞ্ঞতেচ্চাদি পরিহারো, ছট্ঠিযাসম্পত্তাযন্তি কোসস্সেকদেসেতি এৰং ছট্ঠিযা সম্পত্তাযং, মুত্তসংসযেনেদং সমানন্তি মুত্তো সংসযো যস্মিং অৰধ্যাদো তেনেতং তুল্যন্তি অত্থো. ৰুত্তিযং অভিমতাতি ‘‘সত্তমী পঞ্চমিযো কারকমজ্ঝে’’তি (২-৩-৭) ৰচনেন সত্তমীপঞ্চমিযো পপঞ্চত্তমভিমতা, দ্ৰীহে ভুঞ্জিস্সতীতি দ্ৰীসু দিৰসেসু গতেসু ভুঞ্জিস্সতীতি অত্থো, ‘‘যব্ভাৰো ভাৰলক্খণ’’ন্তি (২-৩৬) সত্তমী, সকসককারকৰচনিচ্ছাযেৰাতি হি ইদং বাহুল্লং নিস্সায ৰুত্তং, দ্ৰীহা ভুঞ্জিস্সতি কোসা ৰিজ্ঝতীতি দ্ৰীহা নিক্খম্ম ভুঞ্জিস্সতি, কোসা নিক্খম্ম ঠিতং লক্খং ৰিজ্ঝতি উপাত্তৰিসযো-যমৰধি, কোসে ৰিজ্ঝতীতি কোসে ঠিতং লক্খং ৰিজ্ঝতীতি অত্থো.