২৫. তাদ
পযোজনপরিযাযে অত্থসদ্দে সতি ইদন্তি পযোজনং পরামট্ঠুং সক্কাতি ‘তস্সেদ’ন্তিআদি ৰুত্তং, তসদ্দেনেত্থ ৰিকতিযাতিসম্বন্ধো, অত্থসদ্দেন তু পকতিযা, অত্থ কথনমেতন্তি ইমিনা ৰচনিচ্ছায মেতিস্সং নত্থি সমাসোতি দীপেতি, ৰিগ্গহে ৰাস্মিমিমস্মাযেৰ নিপাতনা সমাসো দট্ঠব্বো,সো ৰিকতিসঙ্খাতো অত্থো, পকতিত্ৰঞ্ঞপদত্থেনাক্খিপীযতে, ততো তদত্থসদ্দতো, কোযং তদত্থ ভাৰো চ্চাহ-‘তদত্থভাৰো নামা’তিআদি, নিমিত্তং যূপাদিৰিকতি, নিমিত্তীদারুআদিপকতি তসদ্দেনাত্থসদ্দেন চ গহিতা, তেসং সম্বন্ধো তদত্থসদ্দস্স পৰত্তিনিমিত্তং তদত্থভাৰো নামাতি অত্থো, হেতু হেতুমন্তভাৰলক্খণো সম্বন্ধো নামাতি ৰুত্তং হোতি, পধানাৰচ্ছেদগুণস্মাতি ৰিধীযমানত্তেন পধানস্স পুরিসস্স আচ্ছেদকা ৰিসেসকা গুণা, যঞ্হি ৰিধীযতে ঞাপীযতে তম্পধান, মিতরমপ্পধানমনুৰজ্জমানত্তা, যদা উপাদীযতেতি ৰত্ৰা উপাদীযমানপ্পকারং দিট্ঠন্তেন ফুটযিতুমাহ-‘যথা’ইচ্চাদি, যূপো নিমিত্তং যস্স দারুনো তং তথা ৰুত্তং নাঞ্ঞনিমিত্তন্তি যদা নিমিত্যৰচ্ছেদকত্তেনুপাদীযতে তদা নিমিত্তসদ্দতোৰ চতুত্থী সম্বন্ধো, ততো অঞ্ঞনিমিত্ততো, নিমিত্তনিমিত্তীনং সম্বন্ধস্স অভিমুখভাৰেন তত্থেৰ নিমিত্তে পৰত্তীতি সম্বন্ধো, নিমিত্তসদ্দতো হেতুততিযাপি নাসঙ্কনীযাতি সম্বন্ধো, কারণমাহ-‘নিমিত্ত’ [হেতু] ইচ্চাদি. উভযত্থাতি যূপায পাকাযাতি উভযত্থ.
পিণিযমানা কিং সদ্দাদিৰচনীযা পরো সাদুআদিকো যো-ত্থো সো অঞ্ঞো কত্তা যস্স সো অঞ্ঞকত্তুকো-ভিলাসো, অভিলাসো রুচীতি ইমিনা দিত্যাদ্যনেকত্থন্তোপি রুচিসদ্দো-ভিলাসে রুল়্হোৰ গয্হতীতি ৰদতি, সা রুচি অত্থো-ভিধেয্যো যেসং ভে তদত্থা, তেসং সম্বন্ধিনো পিণিযমানস্স, ইমিনা চ কিঞ্চাপি রুচিরযং যস্সুপ্পজ্জতেযো ৰা তস্সা জনকো, তেসমুভিন্নম্পি অত্থি, তথাপি যস্সুপ্পজ্জতে সোৰ তস্সাধিকরণং, অজনকোপি সো তায সংসত্তোতি তস্সেৰ পিণিযমানস্স সম্পদানসঞ্ঞা, নতুজনকস্স তাযাসংসত্তস্সাতি দীপেতি, ইধাতি ইমিনা সক্কতে উদাহরণানমসমানরূপকং দস্সেতি, ইমিনা চ উদাহরণানমসমান রূপত্তমেৰ চতুত্থীৰিধানে কারণং, অঞ্ঞথা ছট্ঠীযেৰ তেহিপি ৰিধীযেয্য কারণাসম্ভৰা [কারণসব্ভাৰা] হি দীপেতি, ঈদিসস্স পচ্চুদাহরণ(স্স) ভাৰে কারণমাহ-‘অনঞ্ঞকত্তু কত্তা-ভিলাসস্সা’তি, পরেসমিদম্পচ্চুদাহরণম্ভৰতু ইধ কথন্তি আহ-‘ইহত্ৰি’চ্চাদি, ত্ৰন্তি অত্তমত্তে পঠমাযেৰ, সম্ভৰে কারণন্তরমাহ-‘অথৰা’তিআদি, নত্থি অঞ্ঞো কত্তা যস্সা সা অনঞ্ঞকত্তুকা রুচি, ভায রুচিযা সম্বন্ধিনো পিণিযমানস্স সম্পদানসঞ্ঞং যে পন ইচ্ছন্তীতি সম্বন্ধো, যে পন আহু চাতিসম্বন্ধো, উপ্পজ্জনমুপ্পত্তি, কস্স উপ্পত্তি, রুচিযা, উপ্পত্তিযা আধারো উপ্পত্যাধারো‘দেৰদত্তায রোচতে’চ্চাদো দেৰদত্তাদিং উপলক্খেতীতি উপ্পত্যাধারোপলক্খণং ৰচনং, এত্থ রুচিযা উপ্পত্যাধারোপলক্খণমেৰ ৰচনন্তি সাৰধারণ মত্থো দট্ঠব্বো… সব্বেসং ৰাক্যানমৰধারণফলত্তা, তেন পিণিয মানৰচনমভিলাসস্স অঞ্ঞকত্তুকতাসন্দস্সনপরং ন হোতীতি ব্যৰচ্ছিন্নম্ভৰতি, তেসং কচ্চাযনস্স চেহাপি পসজ্জতীতি সম্বন্ধো, ইহাপীতি ত্ৰমিতি এত্থাপি, অঞ্ঞথাসিদ্ধত্তাতি অত্থমত্তে পঠমায এৰ সিদ্ধত্তা, ৰচনস্সাতি উভিন্নম্পি চতুত্থীৰিধানৰচনস্স, অতিপ্পসঙ্গোচাতি ‘‘কস্স ৰা ত্ৰং ধম্মং রোচেসী’’তিআদো তৰাতি অনভিমতট্ঠানপ্পত্তিচ.
ধারিপ্পযোগেতি ধারিধাতুনো পযোগে, উত্তমীণো অধমীণোতি ধনিকগহেতূনং রুল়্হীত্যাহ-‘উত্তমীণো ধনসামী’তি, উত্তমীণমস্সাতি উত্তমীণো, ধারযতীতিমস্সত্থমাহ-‘ৰহতী’তি, ধারিতোতি ধারংধাতুতো. সুত্তন্তরেন (তং তং) নিযমেন নিযমিতানং তেসংতেসং সম্পদানসঞ্ঞং ৰিধায চতুত্থী ৰিহিতা পরেহি, তদাহ ‘সিলাঘ হনুট্ঠাসপান’মিচ্চাদি, সব্বত্থ যোগসম্বন্ধে ছট্ঠী, ঞাপেতুন্তি সিলাঘাদিকে বোধেতুং, ইচ্ছিতোতি অতিমতো. তদত্থৰাচীনঞ্চ ধাতূনং সঙ্গহণত্থং ‘কুধদুহিস্সোসূযত্থান’ন্তি ৰুত্তং, যম্পতি কোপোতি ইমিনা কোপস্স ৰিসযমাহ, যস্সাতি ইমিনা যংকারকন্তি ৰুত্তমেৰ পরামসতি, যস্সাতি রাজাদিনো, পুচ্ছতীতি পুচ্ছিযতে, তেনেৰ ৰক্খতি-‘যস্স সম্বন্ধিং সুভাসুভং পুচ্ছতি নেমিত্তিকো’তি, যোচানুকূলত্তম্ভ জতীতি ইমিনা ইদং দস্সেতি ‘‘পতিপুব্বকো আপুব্বকোচ সুণোতি অব্ভুপগমে পটিজাননেচ ৰত্ততে, যদাযমব্ভুপগমো পত্থনা পুব্বতো ভৰতি তদা পত্থনায কত্তু পত্থযিতুনো চতুত্থী রূপম্ভৰতি, যদাত্ৰপত্থতম্পি কেৰলমানুকূল্যেন ৰত্তমানংদিস্ৰা দেয্যমব্ভুপগচ্ছন্তি ইদমিদং ৰোদস্সামাতি [কোপিস্সসামাতি (পোত্থকে)] তদানুকূল্যেন পৰত্তনসঙ্খাতায কিরিযায কত্তুনো চতুত্থীরূপম্ভৰতী’’তি, ইমিনা চ পাণিনিযৰুত্তিকারস্স জযাদিচ্চস্সমতে ব্যভিচারমাহ, সো হি ‘‘অব্ভুপগমো নাম পরেন পত্থিতস্স ভৰতি তত্থ পত্থযিতুযেৰ চতুত্থীরূপম্ভৰতী’’তি ৰদতি, পুব্বস্সাকিরিযায যো কত্তাতি ৰেদৰাক্যেন ৰিহিতথুতিককরণ সঙ্খাতায উস্সাহানুজাননতো পুব্বভূতায কিরিযায যো কত্তা হোতা পোতা চ, সব্বত্থাপি‘তস্সা’তি ইদং ‘চতুত্থীযাযদভিমতং রূপ’ন্তিইমিনা সম্বন্ধিতব্বং, ছট্ঠিযা সব্বব্যাপিভাৰমালম্ব এৰন্তি অতিদেসোতি আহ ‘এৰন্তী’তিআদি, রূপসাম্যতো পন তাদত্থিযত্থসব্ভাৰাচ যথাযোগং তাদত্থ্হ চতুত্থীপি ন ৰিরুজ্ঝতি, ৰক্খতি হি‘তাদত্থ্হ ৰচনিচ্ছাযন্তু ‘ইচ্চাদিনা, ইচ্ছিতো রাজা, কম্ম ৰচনিচ্ছাতি ইমিনা ৰচনিচ্ছায পধানত্তমাহ… ৰচনিচ্ছাভিমুখত্তা সব্বেসং কারকানং, অপ্পচুরপ্পযোগত্তাতি অবহুপ্পযোগত্তা, হনুতে অপনযতি, উপতিট্ঠতে উপট্ঠানং উপগমনং করোতি, পিহযন্তি পত্থেন্তি, কুজ্ঝ অমরিসং করোতি, দুহনাদযো কোপপ্পভৰা নানন্তরেন তে সম্ভৰন্তীতি দূভাদযোপ্যুদাহটা ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি (১-৩৩) রস্সে অপরজ্ঝামি, ইস্সযন্তি নসহন্তি, আরজ্ঝতি পুচ্ছিতো নেমিত্তিকো উপপরিক্খতি, ভাদত্থ্হং ৰিভাৰেতি ‘যস্সে’চ্চাদিনা, পরিযা লোচেতি উপপরিক্খতি, কিং লক্খণো-যমনিযমোচ্চাহ-‘নাৰস্স’মিচ্চাদি, যাচিতুস্মাযেৰ [যাচিতুযেৰ (পোত্থকে)] ছট্ঠীতি নাৰস্সমযন্নিযমোতি অত্থো, কুতোচ্চাহ-‘সম্বন্ধে’চ্চাদি, অঞ্ঞস্মাপীতি অযাচিতুতোঅপি, থুতিকরণস্স কত্তুভূতা হোতাপোতারো উস্সাহনানুজাননানং কম্মং হোতীতি আহ-‘পচ্চনুপুব্বস্স গিণাতিস্স কম্মে’তি. হোতুপোতুসদ্দেহিচ্চাদিনা পোতুসদ্দস্সপি ছট্ঠিরূপং দস্সিতং, ৰুত্তিযন্তু ‘হোতু পতিগিণাতি’চ্চেৰ পাঠো দিস্সতি, হোত্ৰেৰম্পিত্যম্হাকমত্রোপেক্খা, উস্সাহযতীত্যত্থে গিণাতি অন্তোগতণ্যত্থো. অনাৰাদোতি নাৰাঅন্নাদিৰজ্জিতে. এত্থ পন তথা পটিসেধাভাৰেপি বহুলাধিকারতো ‘ন তং নাৰম্মঞ্ঞে নতং অন্নম্মঞ্ঞে’চ্চাদি ভৰতি, অত্থেৰ হি বহুলাধিকারতোৰা তিপ্পসঙ্গাভাৰো, পঠমন্তং রূপন্তি মঞ্ঞমানোতি পঠমন্তং রূপং, এত্থচ যদা তিণাদিতোপি খিকংসীযতে তদা নিন্দাৰগমো, তত্থ চ নিযোগতোৰ নঞ্পযোগো ঞাথানুপ পত্তিযাতি সপ্পটিসেধমুদাহটং ‘ন মঞ্ঞমানো’তি, অৰধিম্হিযেৰ পঞ্চমীতিণাতি, নঞ্পযোগেৰ নিযোগতো নিন্দাৰগমা তিণন্তি কম্মেযেৰ দুতিযা, অথৰা সতীপি নিন্দাৰগমে ৰচনিচ্ছাতো সৰিসযেযেৰ দুতিযা, সম্মুতিপ্পযোগেতি সম্মুতিসদ্দস্স পযোগে, চতুত্থিং ইচ্ছন্তীতি মত্তাযাতি এত্থ চতুত্থিং ইচ্ছন্তি, পুন রুত্তত্তে কারণমাহ-‘অথ সোতিৰিজ্জমানত্তা’তি, চণ্ডস্স কুক্কুরস্সাতিআদিসুত্তে ‘‘অথ সো’’তি পাঠস্স ৰিজ্জমানত্তা ‘ভিয্যোসো মত্তাযা’তি এত্থ সোকারো পুনরুত্তোতি অধিপ্পাযো, চগ্গহণেনাতি ‘‘সিলাঘহনু…পে… সত্তম্যত্থেসুচা’’তি সুত্তে চগ্গহণেন, চতুত্থীভিমতাতি ‘‘নমো যোগাদিস্ৰপিচা’’তি সুত্তেন.