২৬. পঞ্চ

অৰধীযতে ৰিসিলিস্সতে এতস্মাত্যৰধি, অৰপুব্বায ধাধাতুতো অৰধিম্হি‘‘দাধাত্ৰী’’তি (৫-৪৫) ই.

যতো-ৰধীযতে কিঞ্চি, ক্রিযাপুব্বং কুতোচিপি;

চলঞ্চাচলমঞ্ঞঞ্চ, তং ৰদন্ত্য ৰধিম্বুধা.

এত্থাযমত্থো ‘‘যতোকুতোচিপি অত্থো কিঞ্চি ৰত্থুঅৰধীযতে সংযোগস্স ৰা কিরিযানিমিত্তং গমনদানাদিকিরিযাপুব্বং ৰিসিলিস্সতে সযং ৰা অপেতি অঞ্ঞেন ৰা ৰিসুং করীযতে, তমেৰংৰিধং চলঞ্চা চলঞ্চ ৰিসিলেসপরিচ্ছেদভূতং পদত্থমৰধিং ৰদন্তি বুধা তব্বিদুনো’’তি, তং যথা ধাৰতাস্সা পুরিসো পততি, পুরিসং পাতেতি ৰা, রুক্খা পণ্ণং পততি, পণ্ণং পাতেতি ৰাতি, সোচ তিধাপ্যুচ্চতে ৰিসযভেদেন, যথা–

নিদ্দিট্ঠৰিসযো কোচি, উপাত্তৰিসযো তথা;

অনুমেয্যৰিসযো চাতি, তিধাৰধি সমীরিতোতি.

তত্থ নিদ্দিট্ঠা ৰচনোপনীতা কিরিযা ৰিসযো যত্থ সো নিদ্দিট্ঠ ৰিসযো ৰধি, যথা-‘গামস্মা আগতো’তি, উপাত্তাজ্ঝাহটা কিরিযা ৰিসযো যত্থ সো উপাত্তৰিসযো, যথা-‘ৰলাহকা ৰিজ্জোততে’তি, ৰলাহকা নিক্খম্ম ৰিজ্জোভতেতি অত্থো, অনুমেয্যা কিরিযা ৰিসযো যত্থ সো অনুমেয্যৰিসযো, যথা‘মাথুরা পাটলিপুত্তকেহি অভিরূপতরা’তি, এত্থ অভিরূপগুণেন উক্কংসনমনুমেয্যং, অতোযেৰেত্থাযমেৰ সঞ্ঞা পরিপ্ফুটা ৰিঞ্ঞাযতীতি ন কাচিদিহ সঞ্ঞা পরিভাসীযতে ব্যামোহকারিণী, অথাৰধিস্মাতি ৰুচ্চমানে ‘পদত্থাৰধিস্মা’তি কুতো-ৰসীযতে যেনেৰং ৰিৰরণং কতন্ত্যাসঙ্কিযাহ-পদান’মিচ্চাদি. যথা গামস্মাতিআদিনা ইদং দীপেতি ‘‘ন কেৰলং কাযসংসগ্গপুব্বকোৰ ৰিসিলেসো, কিঞ্চরহি বুদ্ধিসংসগ্গপুব্বকোপি, অত্থি চেহ বুদ্ধিসংসগ্গ পুব্বকো, তথাহি চোরেহি ভাযতিত্যাদো যো (ভয)পেক্খণ সীলো ভৰতি, সো যদি মং চোরা পস্সেয্যুং, ধুৰং মে মরণন্তি ৰিচারেন্তো তে বুদ্ধিযা পপ্পোতি পপ্পুয্য চ ততো নিৰত্ততে, তথা চোরেহি তাযতিত্যাদো যো একস্স মিত্তো ভৰতি সো যদ্যেতং চোরা পস্সেয্যুং ধুৰমস্স মরণন্তি পস্সন্তো তে বুদ্ধিযা পত্ৰা ততো নিৰত্তযতীত্যৰধিত্তা অৰধিস্মাৰ সব্বত্থ পঞ্চমী’’তি, পরেহি পন এতাদিসেসু সব্বত্থ পটিপত্তুৰিসেসানুগ্গহায সুত্তেহেৰ পপঞ্চো কতো, ইধ পন সামঞ্ঞৰচনেনেৰ সিদ্ধত্তা তদনুগ্গহায উদাহরণেহেৰ পপঞ্চিতং, ভীতিভাযনত্থানন্তি ভীতি তাযনানং অত্থো যেসং তে ভীতিতাযনত্থা তেসন্তি অত্থো, ননু ভীত্যত্থানং পযোগে ভযহেতু সম্ভৰতি নতু তাযনত্থানন্তি, নেস দোসো, তাযনঞ্হি রক্খনমুচ্চতে [সাযনাহি রক্খনমুপ্পজ্জভে (পোত্থকে)] তঞ্চ ভযহেতুতো ৰেত্যাহ-‘যো ভযহেতু’তিআদি, ইমিনা চ ‘‘ভীত্যত্থানং ভযহেতু’’তি (১-৪-২৫) পাণিনিযানমপাদানসঞ্ঞা সুত্তম্পটিক্খিপতি, ততোতি ভযহেতুতো, তেসন্তি ভযতাযনানং, ভযমনিট্ঠপাতসঙ্কা, উত্তাসোত্যত্থো, তাযন মনিট্ঠপাততো পরিরক্খনং, যথা দস্সনং হোন্তেৰাতীমিনা ৰচনিচ্ছাযেৰ পধানত্তমাহ, কো হি লোকিযং ৰচনিচ্ছমতিৰত্তিতুং সক্কোতি, তথাহি সব্বেৰ দব্বাদযো সব্বকারকসত্তিযুত্তাৰ, তত্থাযং কারকৰিভাগো ৰচনিচ্ছাৰসেনেৰ, তং যথা ‘ৰলাহকো ৰিজ্জোততে, ৰলাহকেন ৰিজ্জোততে, ৰলাহকে ৰিজ্জোততে’তি. পরাপুব্বস্সাতিআদিনা ‘‘পরাজিস্সাসয্হো’’তি (১-৪-২৬) সঞ্ঞাসুত্তং পচ্চক্খাতি, অসয্হো অত্থোতি সহিতুং অভিভৰিতুমসমত্থো অত্থো, অজ্ঝেনসকাসাইচ্চাদিনা উদাহরণত্থমাচিক্খতি, ননুচেৰমত্থং ৰদতা যঞ্ঞদত্তস্সাসয্হত্তং ৰুত্তং, তং কথং অজ্ঝযনস্সাসয্হত্তং, যেনাসয্হত্তস্সাৰধিত্তং পটিপাদযতি ত্যাসঙ্কিযাহ-‘যঞ্ঞদত্তানভিভৰো’চ্চাদি, অসয্হোতীমস্স পচ্চুদাহরণং পটিপাদযতি ‘যো পনি’চ্চাদি. ‘‘ৰারণত্থানমিচ্ছিতো’’তি (১-৪-২৭) সুত্তিতং, তদাহ ‘ৰারণত্থান’মিচ্চাদি, ৰারণমত্থো যেসং তে ৰারণত্থা, অৰধিমত্তৰচনিচ্ছাযন্তি ৰিসেসতো ৰিধানমন্তরেনা ৰধিমত্ত ৰচনিচ্ছাযং, ৰিসেসৰিধানেতি ইচ্ছিতোতি ৰিসেসৰিধানে, চিত্তস্সাৰধিৰচনিচ্ছাযম্পন চিত্ততো পাপং নিৰারযেতি ভৰতি. ‘‘রক্খনত্থানমিচ্ছিত’’ন্তি (২-৬-৩) সুত্তিতং, তদাহ-‘রক্খনত্থান’মিচ্চাদি, কেসঞ্চীতি কচ্চাযনাদিকে দস্সেতি. ‘‘অন্তরধানে যেনাদস্সনমিচ্ছতী’’তি (১-৪-২৮) সঞ্ঞাসুত্তমারদ্ধং, তদাহ-‘অন্তরধানে’চ্চাদি, অযমুপজ্ঝাযো যদি মং পস্সতীতি সম্বন্ধো, দস্সনে দোসং তক্কেতি ‘নুন’মিচ্চাদিনা, পেসনমসক্কারপুব্বকো নিযোগো, অজ্ঝেসনং সক্কারপুব্বকো, মঞ্ঞমানো সিস্সা অহং কথন্নাম ব্যৰহিতো ভৰামীতি অন্তরধানে ব্যৰধান নিমিত্তং, যেন অত্তনো অদস্সনমিচ্ছতীতি সম্বন্ধো, অন্তরধানেতি নিমিত্তসত্তমীচাযং, অতো আহ-‘ব্যৰধাননিমিত্ত’ন্তি, ব্যৰহিতোতি অন্তরহিতো, মামং উপজ্ঝাযোত্যাদিনা উদাহরণত্থমাহ, ব্যৰধানত্থং ব্যৰহিতত্থং, ‘‘অন্তরধানেতি কিং চোরে ন দিদিক্খতী’’তি পচ্চুদাহটং পরেহি, তম্পটিপাদযমাহ-‘যত্থাদস্সন’মিচ্চাদি, চোরে ন দিদিক্খতী (ত্য), ত্র হি যো চোরে ন দিদিক্খতি তেহি অত্তনো অদস্সনমিচ্ছতীতি ন অন্তরধাননিমিত্তং, কিন্তুপঘাতনিৰত্যত্থং, কিন্তুপঘাতনিৰত্তিযাতি এৰং মঞ্ঞতে ‘‘নাত্রান্তরধানমে (ৰাৰসেযং), কিন্তু তন্নিমিত্তো পঘাতনিৰত্তিপি, ‘উপজ্ঝাযা অন্তরধাযতী’ত্যত্র ৰিনাপ্যুপঘাতসম্ভৰমন্তরধানসম্পাদনমেৰ সম্ভৰতী’’তি. ইচ্ছতিগ্গহণং কিমত্থং অদস্সনিচ্ছাযং সতি সত্যপি দস্সনে যথাসিযা’’তি ৰুত্তং, (তং) পটিপাদযমাহ-‘অদস্সনিচ্ছাযম্পনি’চ্চাদি, সতীপি দস্সনেতি উপজ্ঝাযেন দস্সনে সতীপি, ততোতি উপজ্ঝাযতো, অৰধিরূপতা এৰাতি উপজ্ঝাযস্সাৰধিরূপতা এৰ. ‘‘আখ্যাতো পযোগে’’তি (১-৪-২৯) পরৰচনং, তদাহ ‘উপযোগে’চ্চাদি, নিযমপুব্বকং ৰিজ্জাগহণমুপযোগো ত্রাধিপ্পেতো, উপযোগৰচনসামত্থিযা ৰিজ্জাগহণত্থং সিস্সৰত্তং নিযমো, ততোতি আখ্যাতুতো. ‘‘জনিকত্তুনো পকতী’’তি (১-৪-৩০) সঞ্ঞাসুত্তং কতং, তদাহ-‘জন্যত্থস্সা’তিআদি, জনিনো অত্থো জন্যত্থো, কিন্তং জননং, ততোতি জনিকত্তুহেতুতো, পকতিসদ্দেন কারণমত্তং গহিতংপরেহি ‘পুত্তা পমোদা জাযতে’চ্চাদো পুত্তাদিতোপি যথা সিযা’তি, দুৰিধং (হি) কারণং উপাদানকারণং সহকারিকারণঞ্চ, তত্থ কারিযেনাভিন্নদেসো ঘটস্স মত্তিকাপিণ্ডো উপাদানকারণং, তস্সেৰ পন দণ্ডচক্কাদি (কারিযেন ভিন্নদেসো) সহকারিকারণং, তেসূপাদানকারণস্সেহ গহণে’সিঙ্গা সরো জাযতে’চ্চত্রেৰ সিযা, ন তু ‘পুত্তা পমোদা জাযতে’চ্চাদো, কারকন্তরৰচনিচ্ছাযন্তি এত্থ কারকন্তরাদিৰচনিচ্ছাযন্তি পাঠেন ভৰিতব্বং… এত্থন্তরে সম্বন্ধ ৰচনিচ্ছাযপি সম্ভৰতো, তত্র তিট্ঠন্তীতি তত্রট্ঠা, তেসং, লোকো-নঞ্ঞথাৰাদী ৰোহারিকজনো, তত্থ ভৰা লোকিযা, নৰত্তু পটিবদ্ধাতি লোকৰচনিচ্ছমুল্লঙ্গিয অহমেৰ ৰদামীতি সকজ্ঝাসযেন ৰদন্তো ৰত্তা, তপ্পটিবদ্ধা ন হোতীতি অত্থো. ‘‘পভৰো ভৰতিস্সা’’তি (১-৪-৩১) সুত্তিতং, তদাহ-‘ভৰতিস্সা’তিআদি, পঠমতো উপলব্ভতীতি অত্থকথনেন জন্যত্থো-ত্র ন সম্ভৰতীতি ৰদতি, নহি হিমৰা গঙ্গায কারণং, সা হি অঞ্ঞেহি এৰকারণেহি উপ্পন্না, হিমৰতি তু কেৰলং পঠমতো উপলব্ভতি. ‘‘জিগুচ্ছাৰিরামপমাদত্থানুমুপসঙ্খ্যানং’’তি (১-৪-২৪ৰা) ৰুত্তং, তদাহ-‘ৰিরমণত্থে’ত্যাদি, জিগুচ্ছাপমাদত্থধাতুযোগে পন কম্মাধিকরণৰচনিচ্ছা দিস্সতীতি ৰুত্তং, অৰধিৰচনিচ্ছাপি পন দিস্সকে ‘জিগুচ্ছতি নাহিরিকো পাপা’তি, ধম্মা পমজ্জতীতিপি হোতেৰ পটিসেধাভাৰা. ‘‘অঞ্ঞারাদিতররিতে দিসাসদ্দাঞ্চুত্তরপদাচাহি যুত্তে’’তি (২-৩-২৯) সুত্তিতং, তদাহ-‘অঞ্ঞসদ্দযোগে’চ্চাদি, যতোতি দেৰদত্তাদিতো, ‘‘অঞ্ঞইত্যত্থগ্গহণং, তেন পরিযাযপ্পযোগেপি ভৰতী’’তি অঞ্ঞেহি ব্যাখ্যাতত্তা আহ-‘ভিন্নো দেৰদত্তা’তি, আরাসদ্দস্স দূরত্থত্তা আসৰক্খযতো আরা দূরো ভৰতী(ত্যত্থো উ) পাদীযতেত্যাহ‘আরাসদ্দো দূরত্থো’তি, নিদ্দিস্সমানপটিযোগীতি ‘দেৰদত্তো সূরো’তি নিদ্দিস্সমানস্স কস্সচি যো সো দুতিযো, সো পটিযোগী. দিসাদেসকালৰুত্তীনং দিসাসদ্দত্তেন পরিগ্গহতো আহ‘দিসা দেসকালৰাচীনং যোগে’তি, পুব্বেৰ সম্বোধাতিআদীনি কালৰাচীযোগে উদাহরণানি, অঞ্চুত্তরপদআচআহিপচ্চযযো গেত্ৰিহ নোদাহটং. ‘‘পঞ্চমীৰিধানে ল্যপ্লোপে কম্মন্যুপসঙ্খ্যানং ‘‘অধিকরণে চোপসঙ্খ্যান’’মিতি (২-৩-২৮-ৰা) ৰাত্তিকং, তদাহ‘যত্থ’চ্চাদি, ল্যপ্পচ্চযস্স যত্রাপ্পযোগো, তস্সত্থো চে গম্যতে, সো ল্যপ্লোপো, ত্ৰালোপো ল্যপলোপোত্যৰিসেসো, পাসাদ মারুয্হ পেক্খতি আসনে উপৰিসিত্ৰা পেক্খতীতি ইদং ৰিসযো পদস্সনং পুব্বং যস্সাতি কিরিযাৰিসেসনে সমাসো, ৰক্খমানসব্বদস্সনেসুপি পাসাদতো-পক্কমনলেসসব্ভাৰা পাসাদো (যেৰা) ৰধিরূপেন ৰত্তুমিট্ঠোতি দস্সেতুমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, অপক্কমতি ততো তং দস্সনন্তি ততো পাসাদতো তস্স দট্ঠুনো দস্সনং চক্খুন্দ্রিযং অপক্কমত্যপযাতীত্যত্থো, অৰধিভাৰো পাসাদস্সাতি ৰিঞ্ঞাযতি, যেসন্তি ৰেসেসিকানং, তে হ্যেৰমাচিক্খন্তি ‘‘ইন্দ্রিযেসু চক্খুন্দ্রিযং চক্খুগোল়কতো-চ্চন্তসুখুমভাৰেন নিক্খম্ম ৰিসালীভৰন্তং ৰিসযদেসমুপগম্ম সকলমত্তনা দিট্ঠং পস্সতি রংসিরূপেন, যথা কাহলা মূলে কিসা অগ্গেমহতী, তথা ঞাণিন্দ্রিযানী’’তি, অধিট্ঠানদেসন্তি ইন্দ্রিযাধিট্ঠানভূতং চক্খুগোল়কদেসং, ৰিসযপ্পৰত্তীতি গোচরে পৰত্তি, সন্ততিযাতি ইন্দ্রিযপবন্ধস্স, অধিট্ঠান মনিন্দ্রিযং নাপজ্জতেতি সম্বন্ধো, ততোতি পাসাদতো, অপক্কন্ত্যাতি অপগমনেন, যজ্জপি চক্খুন্দ্রিযং চক্খুগোল়কতো বহি নিগ্গচ্ছতি, তথাপিপাসাদট্ঠস্সচক্খুগোল়কা নিগ্গচ্ছতীতি পাসাদস্সাপ্যৰধিভাৰো, যেসন্তূতি খণিকৰাদীনন্তু, ইন্দ্রিযাধিট্ঠানম্পত্তে ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণলক্খণং কারিযং করোন্তি সীলেনাতি পত্তকারীনি, অনিন্দ্রিযাধিট্ঠানদোসো নেতি সম্বন্ধো, ততোতি পাসাদতো, যেসম্পনাতি খণিকৰাদিনোৰ দস্সেতি, অত্র হি চত্তারো পক্খা পত্তকারীনিন্দ্রিযানি, অপ্পত্তকারীনি, চক্খুসোতানি অপ্পত্তকারীনি সেসানি ৰুত্তৰিপরিতানি, চক্খুযেৰ পত্তকারী সেসমঞ্ঞথেতি, চতুস্ৰেৰ তেসু পঠমপক্খদ্ৰযমুপন্যস্য পটিপাদিতং… তপ্পটিপাদনেনেতরেসম্পি পটিপাদিতত্তা, সব্বসামযিকসাধারণত্তাসদ্দসত্থস্সাতি ইদং অযুত্তমিৰ দিস্সতি… সদ্দসত্থস্সিমস্স বুদ্ধৰচনোপযোগিত্তেন সোগতসমযানুগুণপ্পৰত্তিতো, খণিকৰাদিনো পন নিস্সাযেদং সুন্দরমেৰ, মনসিকারাদীতিআদিসদ্দেন চক্খুতো [চক্খুনা (পোত্থকে)] অভেদো রূপাপাথগমো চ দস্সিতো, যোগ্গদেসেতি দস্সনযোগ্গে পদেসে. ‘‘পুচ্ছনাখ্যানেসু চ পঞ্চমী ৰত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৰা) ৰুত্তং, তদাহ-‘পুচ্ছনসদ্দতো’চ্চাদি, পুচ্ছনাখ্যানেসু সামঞ্ঞেন পঞ্চমীৰিধানে-তিপ্পসঙ্গং দস্সেতুমাহ-‘অৰস্স’মিচ্চাদি, কস্সাতি পঞ্হো, দেৰদত্তস্সেত্যাখ্যানং, কোসো যঞ্ঞ দত্তোতি পঞ্হো ৰিধিরূপোৰাযং, যো-ঙ্গদীত্যাদ্যনুৰাদরূপমাখ্যানং, অঙ্গদীকেযূরী. ‘‘যতোচাদ্ধকালনিম্মানং ততো পঞ্চমী ৰত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৰা) ৰুত্তং, তদাহ-‘অদ্ধ’চ্চাদি, নিমীযতে পরিচ্ছিজ্জতে যেন তং নিমানং, তদেৰ নিম্মানং. ‘‘অদ্ধস্স পঠমা সত্তমী চ ৰত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮) ৰুত্তং, তত্থাযমত্থো ‘‘তং যুত্তাতি ৰত্ততে, তং যুত্তা পঞ্চমিযুত্থা পরস্সাদ্ধস্স পঠমা চ সত্তমী চ ৰত্তব্বা’’তি, পাটলিপুত্তস্মাতি পঞ্চমি যুত্তং, এতাপি ন ৰত্তব্বাতি দস্সেতুমাহ-‘সত্তযোজনানী’তিআদি, অত্র হি যদা রাজগহস্স যোজনঞ্চাভেদো ৰত্তুমিচ্ছীযতে, তদা পাটলিপুত্তস্মা রাজগহং সত্তযোজনানীতি, ভেদৰচনিচ্ছাযন্তু ‘‘সব্ভাৰো’’ত্যাদিনা (২-৩৪) সত্তমী সিদ্ধা‘সত্তসু যোজনেসু’তি. তথাহি পাটলিপুত্তস্মা সত্তসু যোজনেসু সতি রাজগহংভৰতীত্যযমত্থো পতীযতে, সত্তযোজনসম্বন্ধিভৰনং রাজগহ (ভৰন)স্স লক্খণম্ভৰতি. সম্বন্ধে ছট্ঠীতি ইমিনা ‘‘তং যুত্তা কালে সত্তমী ৰত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৰা) ৰচনম্পটিক্খিপতি. ‘‘করণেচ থোকপ্পকিচ্ছকতিপযস্সা সত্তৰচনস্সে’’তি (২-৩-৩৩) সুত্তিতং, তদাহ-‘যদা ইচ্চাদি, কিচ্ছাদযোতিআদিসদ্দেন থোকঅপ্পকতিপযে সঙ্গণ্হাতি, অসত্তরূপন্তি অদ্দব্বরূপং, গুণে হেতুম্হীতি গুণপদত্থে হেতুভূতে ‘‘গুণে’’তি (২-২১) পঞ্চমীতি অত্থো, যথাৰুত্তৰিধানেনেতি ‘‘গুণে’’তি সুত্তে ৰুত্তৰিধানেন, ‘‘গুণে’’তি সুত্তে ৰুত্তৰিধানেন, যদাত্ৰিচ্চাদিনা পরেসং ৰিয করণে ৰিসুং ৰিধানে পযোজনং নত্থীতি দস্সেতি. কত্তব্বরূপস্স চলনস্সাতি সম্বন্ধো, সমানাধিকরণত্তেন ৰিসেসনন্তি যোজনা, সমানাধিকরণত্তেনাতি চ ‘রঞ্ঞো পুরিসো’ত্যাদো অসমানাধিকরণস্সাপি ৰিসেসনত্তদস্সনতো ৰুত্তং, সমানাধিকরণত্তেন ৰিসেসনভাৰো চাস্স থোকগুণান্ৰিতে চলনে ৰত্তমানো থোকসদ্দো অসত্তৰচনোৰ ৰিসেসনন্তি, তেনেৰাখ্যাযতে ‘থোকস্স কম্মত্তা কম্মে দুতিযা’তি. পঞ্চমীত্যনুৰত্তমানে ‘‘দূরন্তিকত্থেহি ছট্ঠী ৰা’’তি (২-৩-৩৪) ৰুত্তং, তদাহ‘দূরন্তি কত্থেহি’চ্চাদি, অৰধিসম্বন্ধলক্খণাতি অৰধিসম্বন্ধাৰ লক্খণং নিমিত্তমাসং পঞ্চমীছট্ঠীনং তা তথা ৰুত্তা, ৰত্তুমিট্ঠোতি ইমিনা ৰচনিচ্ছাযেৰ পধানত্তমাহ, এৰং চরহি তংতং কারকৰচনিচ্ছাযমঞ্ঞাপি ৰিভত্তিযো কস্মা নপ্পযুজ্জেয্যুন্তি আহ-‘লোকিযা চেত্থা’তিআদি, এত্থ ৰিভত্তীনং নিযমে লোকিযা এৰ ৰচনিচ্ছা নিবন্ধনং কারণন্তি অত্থো, পঞ্চমীচাত্যনুৰত্তমানে ‘‘দূরন্তি কত্থেহি দুতিযা চে’’তি (২-৩-৩৫) ৰুত্তং, ‘‘পঞ্চম্যধিকরণেচ’’ (২-৩-৩৬) ইচ্চত্র চ কারেন দূরন্তি কত্থেহি সত্তমী চ ৰুত্তা পাটি পদিকত্থে সারসঙ্গহকারাদীহি, তদক্খিপ্প অঞ্ঞাপদেসেন পটিক্খিপিতুং কেচিত্যাদি যং ৰুত্তং ৰুত্তিযং, তং দস্সেতুমাহ’কেচীতি সারসঙ্গহাদযো’তিআদি. দূরাপাদাৰসেচনন্তি অযং তেসম্পটিক্খেপন যোতি সম্বন্ধো, ইতিসদ্দো পনেত্থ পরিহীনো, নহিতন্তিআদীসু তসদ্দেনাসত্তরূপং দূরাদি ৰত্তুমিচ্ছিতন্ত্যৰসেযং, ন হি তং গম্যতে, ন হি ততো গম্যতে, ন হি তেন গম্যতে, ন হি তস্মিং ঠীযতে’তি ৰিসুং সম্বন্ধো ৰসেযো. পতীযন্তেচাতি চো ৰত্তব্বন্তরসমুচ্চযে, অতোচেতি ৰক্খমানহেতুপরামাসো, যন্তি যস্মা অত্থে নিপাতো, ৰাক্যকারো ৰররুচি, তংসামানাধিকরণ্যতোতি দূরাদিসা মানাধিকরণ্যতো, তংযুত্ততোপীতি দূরাদিযুত্তা গামাদিসদ্দতোপি, পচ্চক্খন্তোতি ৰাক্যকারৰচনং পচ্চাচিক্খন্তো, তথাহ্যত্রাযং মহাভাস্স পাঠো ‘‘দূরন্তিকত্থেহি পঞ্চমীৰিধানে তংযুত্তা পঞ্চমীপটিসেধো ৰত্তব্বো দূরা গামস্স, তত্রাপি দস্সনা অনত্থকো-যম্পটিসেধো, তত্রাপি হি পঞ্চমী দিস্সতি–

দূরস্মাৰসথা মুত্তং, দূরাপাদাৰসেচনং;

গুরুতো কুপিতা দূরা,ভাব্যং দূরা চ দস্সুহিতি.

অত্র দূরন্তিকেত্যাদি ৰত্তব্বং ৰাক্যকারৰচনং, দূরা গামস্সাতি তস্সোদাহরণং, তত্রাপিচ্চাদি পচ্চক্খানভাস্সং, দূরস্মাৰসথাতি আৰসথস্স দূরেতি অত্থোহি ভাস্সপদীপে কেয্যটো, পঠমো পুরিসো যস্স সো পঠমপুরিসো ভৰতি ‘‘দূরন্তিকা’’দি (২-৬-৫) কচ্চাযনসুত্তে সুদ্ধাদিযোগোপি সঙ্গহিতো, তেনাহ–‘সুদ্ধপ্প মোচনৰিৰিত্তপ্পমাণযোগে’তি, ‘‘ধাতুনামানমুপসগ্গযোগাদীস্ৰপিচ’’ ইতি (২-৬-২) সুত্তে চগ্গহণতো পভুতিযোগো চ গহিতো, তেনাহ–‘পভুতি যোগেচা’তি, পভুতিযোগেচাতি ইমিনা পভুত্যত্থযোগোপি সঙ্গহিতো, তেনেৰ ‘যতোসরামি অত্তান’ন্তি উদাহটং.