১. দ্ৰেদ্ৰে
অৰযৰসম্বন্ধেতি স্যাদ্যৰযৰীসমুদাযেন দ্ৰেদ্ৰেতি ৰুত্তানমৰযৰানং সম্বন্ধে, অতেত্থ ৰুত্যনুকূলায পঞ্চিকায ৰা ভৰিতব্বং, পঞ্চিকানু কূলায ৰুত্তিযা ৰা, ন চেত্থ দ্ৰিন্নমঞ্ঞোঞ্ঞানুকূলতা দিস্সতি, তথাহি ৰুত্তিযং-‘একানেকত্থেসু ৰত্তমানতো নামস্মা’তি এত্তকমেৰ পকতিৰিসেসনৰসেন ৰুত্তং, পঞ্চিকাযন্তু তব্বিসেসন ৰসেন চ পচ্চযত্থৰিসেসনৰসেন চ অত্থো দস্সিতো, তদেৰ মুভিন্নন্নাঞ্ঞমঞ্ঞানুকূলতা দিস্সতি, ততো এত্থ যথা দ্ৰিন্নমঞ্ঞোঞ্ঞানুকূলতা সম্পজ্জতি, তথা ব্যাচিক্খিস্সাম ‘‘যদি পনেত্থ ৰুত্যানুকূলা পঞ্চিকা ভৰেয্য পচ্চযত্থপক্খো জহিতব্বো সিযাতি ‘তে…পে… একানেকত্থেসু’তি চ, তেন…পে… যোজনিয’ন্তি চ এতেসং জহিতব্বতায বহুপাঠৰিলোপো আপজ্জতি, যদি পন পঞ্চিকানুকূলা ৰুত্তি ভৰেয্য ৰুত্তিযং কিঞ্চিমত্তং পক্খিপিতব্ব মত্তমেৰ সিযাতি বহুৰিলোপাপত্তি (ন) হোতীতি এতেসং দ্ৰেদ্ৰে হোন্তি একানে কত্থেসু ৰত্তমানতো নামস্মা’তি ৰুত্তিযা ভৰিতব্ব’’ন্তি, এৰঞ্হি সতি সত্থন্তরেনাপি সহ ঘটতে, সুত্তে ‘দ্ৰেদ্ৰেকানেকেসু নামস্মা’তি ৰুত্তত্তা ‘একানেকেসূ’তি ইদং পচ্চযৰিসেসনং ৰা যুজ্জতি
পকতিৰিসেসনৰসেন ৰা যদেতং পচ্চযৰিসেসনং, তদা সামত্থিযা একানেকেসূতি পকতিৰিসেসনম্পি লব্ভতি, তত্থ সামত্থিযমত্থ বলং, তথাহ্যেকাদীসু ভৰন্তা পকতিৰাচ্চানমেৰেকত্তাদিঅব্যতি রিত্তঅত্থমত্তাদীরূপানং জোতকা স্যাদযো কথমেকত্তাদীসু ৰত্তমানতো নামস্মা অঞ্ঞতো সিযুন্তি যথাৰুত্তনামৰিসেসাক্খেপো, তথা ইত্থিণাদিপ্পচ্চযাদীনম্পি পন পকতিৰিসেসানুপাদানেপি যতো ধাত্ৰাদি ৰাচ্চোত্থো নত্থি, সামত্থিযা ততো, ধাতুত্যাদ্যন্তেহি [ত্যাদ্যন্ত ৰাচ্চেহি (পোত্থকে)] ন হোন্তে ৰিত্তিপচ্চযা, তথা ণাদিপচ্চযাপি… ৰিভত্যন্তা ৰিধানতো, যদেতম্পকতিৰিসেসনং তদাপি সামত্থিযেনেৰ একত্তাদীসু ৰত্তমানতো নামস্মা তজ্জোতনায ভৰন্তা স্যাদযো কথমঞ্ঞত্থ হোন্তি অসম্ভৰাতি একানেকেসু দ্ৰেদ্ৰেতি লব্ভতি, অথৰা সরূপেন অৰুত্তম্পি সামত্থিযেনেকানেকত্থেসূতি গম্মমানং ৰুত্তমেৰ হোতীতি কত্ৰা‘তেচা’তিআদিকং ৰুত্তন্তি গহেতব্বং, একানেকেসু ৰত্তমানতো নামস্মাতি কিমত্থং অসত্ৰভূতায কিরিযাযেকত্তাদিসম্বন্ধাভাৰা ক্রিযত্থাচ ত্যাদীহি যেৰেকত্তাদীনং ৰুত্তত্তা ত্যাদ্যন্তেহি চ ন ভৰেয্যুন্তি পযোজনন্তরমাহ-‘যম্পনা’তিআদি, পঞ্চকনামত্থস্সাধিপ্পেতভাৰো চেত্থ পক্খস্সেতস্সেৰ যুত্তত্তা. তথাহি সঙ্খ্যাকম্মাদযো নাম ৰাচ্চস্স দব্বস্স ধম্মো সকত্থো-পসজ্জনো চ সদ্দো দব্বেযেৰ ৰত্ততে… দব্বেযেৰান্যনযাদিৰোহারা, তত্থ দব্বৰাচিনা সদ্দেন দব্বধম্মানমব্ভন্তরীকরণন্তি নাযুত্তমেতং নামেন পঞ্চন্নমভিধানং, ৰিভত্তিযো পন জোতিকা, ইত্থিপচ্চযা চ ইত্থিলিঙ্গস্স, তথা চাম্হেহি ৰুত্তং সম্বন্ধচিন্তাযং–
সদ্দো সকত্থং ৰত্ৰান, পদত্থং দব্বসঞ্ঞিতং;
সমৰেতং ৰদে লিঙ্গং, সঙ্খ্যং কম্মাদিকম্মি চেতি.
একানেকেসু স্যাদীনং যথাক্কমং দস্সেতুং ‘তেনা’তিআদি ৰুত্তং, তেনাতি যেন পঞ্চকো নামত্থো অধিপ্পেতো একাদীসু চ অত্থেসু জো-তনীযেসু স্যাদযো ৰিধিযিস্সন্তি তেন, সব্বত্থাতি ‘অংযো’আদীসু সব্বত্থ, সভাৰতোত্যাদিকস্সাযমধিপ্পাযো ‘‘যদ্যপি স্যাদযো একানেকেসু হোন্তি তথাপি একাদযো সঙ্খ্যায পরিচ্ছিন্নে অত্থে ৰত্তন্তি ন সঙ্খ্যামত্তে, সঙ্খ্যায সম্ভৰাভাৰা সঙ্খ্যেযে ভৰতীতি ন সঙ্খ্যাপি স্যাদীনমত্থো’’তি (ন) কেৰলং সকত্থ দব্বাদিযেৰ স্যাদীনমত্থো ন ভৰতি, অপি তু সঙ্খ্যাপীত্যপিসদ্দত্থো, অনেন সঙ্খ্যা ৰিভত্যত্থো চতুক্কো নামত্থোত্যযম্পক্খো নিরাকতো পঞ্চকো নামত্থোতি দস্সনে সঙ্খ্যাকম্মাদীনং ৰিভত্তিযো জোতিকা হোন্তি, তিকো নামত্থোতি দস্সনে তু সঙ্খ্যাকম্মাদযো ৰিভত্তিৰাচ্চা হোন্তি, ইদানি অধিপ্পেতপঞ্চকনামত্থে সকত্থাদিকং সরূপতো দস্সেতুং ‘তত্থা’তিআদিমাহ, তত্থ সকত্থো ৰিসেসনন্তি সরূপাদি যং কিঞ্চি ৰিসেসনত্তেন ৰত্তুমিচ্ছিতং তং সকত্থো নামতি অত্থো, তং দস্সেতি ‘সরূপজাতিগুণদব্বানি’তি.
বলেন যস্সা ভিন্নেসু, পৰত্তন্তে গগাদীসু;
সা জাত্যভিন্নধীসদ্দা, সুত্তং পুপ্ফেস্ৰিৰান্ৰীতং.
দব্বাধারো ততো ভিন্নো, নিমিত্তং তপ্পতীতিযা;
ভাৰাভাৰসভাৰো যো, সো গুণো নিগ্গুণো মতো.
সরূপং সদ্দরূপংৰ, জাতিযা যং ৰিসেসনং;
ৰিসেসীযতি যংকিঞ্চি, দব্বং তং সমুদীরিতং.
ইদানি সরূপাদিনো ৰিসেসনস্স সকত্থভাৰং জাত্যাদিৰিসেসস্স দব্বভাৰঞ্চ দস্সেতুং ‘তত্থা’তিআদিমাহ, সরূপে ৰত্ততে সদ্দোতি ৰিযভেদোপচারেনাহ-‘সদ্দস্স সরূপেনা’তি, এত্থ পন গোতি জাতিমত্তৰাচিনি গোসদ্দে পযুত্তে গোসদ্দো জাতিমত্তমাহেতি সো জাতিং ৰিসেসেতি নাম. যট্ঠিআদিসদ্দেহি যট্ঠিআদিসহচরিতা উপচারতো গহিতাতি যট্ঠিআদিদব্বেহি যট্ঠিআদিসহচরিতা পুরিসা ৰিসেসীযন্তীতি আহ-‘দব্বম্পি দব্বন্তরস্স ৰিসেসনভূতম্ভৰতী’তি, যট্ঠিযোপৰেসযাতি যট্ঠিসদ্দৰচনীয যট্ঠিদব্বৰিসিট্ঠে পুরিসে পৰেসযাতি অত্থো, কুন্তেপৰেসযাতি এত্থাপি এসেৰনযো, যথাৰুত্তচতুব্বিধসকত্থতো পরোপি অত্থি সকত্থোতি আহ-‘কত্থচী’তিআদি, সম্বন্ধনিমিত্তোতি সম্বন্ধো নিমিত্তং কারণং পচ্চযপ্পৰত্তিযা অস্স পচ্চযস্স সোতি সমাসো, এত্থ হি দণ্ডো অস্স অত্থীতি অস্সাতি সামিনো পুরিসস্স সংসঙ্খাতদণ্ডাদিদব্বেন সহযো সস্সামিসম্বন্ধো, সোপি পচ্চযস্স নিমিত্তং, তথা চ ৰক্খতি-‘দণ্ডপুরিসসম্বন্ধা দণ্ডীতি পচ্চযো’তি, (কিরি)যা পদত্থস্সাপি ৰিসেসনত্তেন সকত্থভাৰো জাতিপদত্থাদীনং ৰুত্ত ঠানেযেৰ ৰত্তব্বোতি পাচকোতি এত্থ কিরিযাকারকসম্বন্ধসঙ্খাতং পরাভিমতং সকত্থম্পি পরোপদেসেনোপদিসিতুকামো ইধ সম্বন্ধসকত্থস্স ৰুত্তট্ঠানেযেৰ কিরিযাসকত্থং দস্সেতুং ‘কত্থচি কিরিযাপী’তিআদিমাহ. নামসভাৰেন ৰিঞ্ঞাযমানং পঞ্চমং নামসঙ্খাতমত্থং দব্বপদত্থেন সঙ্গহেত্ৰা জাতিগুণকিরিযাদব্বানীতি হি চতুব্বিধো নামত্থো, নামম্পি অন্ৰত্থরুল়্হিৰসেন দুৰিধং পুমিত্থিনপুংসক লিঙ্গৰসেন তিৰিধম্পি চতুব্বিধং হোতি… যথাৰুত্তে চতুব্বিধে অত্থে নমতি, তে ৰা অত্তনি নামেতীতি ইমিনা কারণেন. সামঞ্ঞগুণ কিরিযাযদিচ্ছাৰসেনাঞ্ঞথাপি চতুব্বিধত্তং নামস্স ৰদন্তি, তত্থাপি যদিচ্ছানামস্স দব্বনামেনেৰ সঙ্গহো ৰেদিতব্বো, ইত্থত্তং এসাতি পসিদ্ধিমা অত্থো, যম্পনাতিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং সাধেতি ‘তত্থে’চ্চাদিনা, অভিধাযকত্তেন জোতকত্তেন, ইকারন্ততোতি মুনিসদ্দতো, অঞ্ঞথাতি ইকারন্ততো ন ভৰতি চে, অতোতি আদেস ভৰনতো ফলং দস্সিতং ন সিযাতি সম্বন্ধো, ৰুত্তিযং ‘এৰং কুমারী কুমারিযো’তিআদীসু এৰন্তি যথা পুল্লিঙ্গে ইকারন্ততো স্যাদীনমুদাহরণমনাদেসত্থং ৰুত্তং এৰমিত্থিযম্পি অনাকারন্ততোতি দস্সেতি, উপলক্খণং চেতমিনী-নী-ঊ-তি-পচ্চযন্তাদীনং, অসতি…পে… ৰচনেতি ইমিনা পাণিনিযানং ৰিভত্তিসঞ্ঞাৰিধাযকস্স সুত্তন্তরস্স অত্থিভাৰং দস্সেতি, ‘‘ৰিভত্তিচ’’ (১-৪-১০৪) ইতি হি তেসং সুত্তং, তস্সত্থো ‘স্যাদীনং ত্যাদীনঞ্চ ৰিভত্তিসঞ্ঞা হোতী’তি, ভৰন্তীতি অন্ৰত্থৰসেন ৰিভত্তিসদ্দৰচনীযানি ভৰন্তি, সো (যেৰত্থো) ৰিভত্তিচ্চনেন ৰিভজীযতীতি ৰিভত্তি, কম্মে ক্তিপ্পচ্চযন্তোযং ৰিভত্তি সদ্দোতি দস্সেতি, কথম্পনেতেসু স্যাদীসু ৰিভজীযতিচ্চস্স ৰাক্যত্থাস্সানুগমো যেনেৰং ৰুচ্চতিচ্চাসঙ্কিয যেন যথা চ ৰিভজীযতি তমুপদস্সেন্তো আহ-‘তথা হি’চ্চাদি.