৫৪. ৰিচ্ছা

যংৰত্ততেতি ৰুত্তিৰচনং নিক্খিপিত্ৰা তস্স অত্থং ৰত্তুমারভতে ‘সম্ভৰাপেক্খাযে’চ্চাদি, যংৰত্ততেতি চ সুত্তে অৰিজ্জমানেপি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগম্পতি কামচারোতি ৰুত্তিযং ৰুত্তং, যসদ্দস্সানিযমত্থৰুত্তিত্তেপি পদৰাক্যতো নাঞ্ঞং সম্ভৰতি ৰিচ্ছাযমাভিক্খঞ্ঞে চ ৰত্তমানন্তি আহ ‘সম্ভৰাপেক্খাযপদং ৰাক্যংৰা’তি, সম্ভৰতীতি সম্ভৰো-পদং ৰাক্যং ৰা, তস্মিং অপেক্খায পদং ৰাক্যং ৰা ৰত্ততেতি সম্বন্ধো, ৰত্ততেতি ৰিচ্ছাযমাভিঞ্ঞে চাত্থে ৰত্ততে, ননু পদস্স ৰাক্যস্স ৰা ৰিসুংযেৰ দব্বাদযো অত্থা, তং কথমিদ মেতস্মিং ৰত্তুধম্মে কিরিযাধম্মে চ ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞত্থে ৰত্ততেতি অনুযোগং সন্ধাযাহ-‘ৰিসযভাৰেনা’তিআদি, ৰিচ্ছায ৰত্তুধম্মস্স কিরিযাধম্মস্স চাভিক্খঞ্ঞস্স ৰিসযো পদং ৰাক্যং ৰা… অনঞ্ঞত্থৰুত্তিৰসেন তত্থপ্পৰত্তিযা, তং ৰসেনচ, অভিধাযকত্তেন চেতি গোচরত্তেন পকাসকত্তেন চাতি অত্থো, যংৰত্ততেতি অজ্ঝাহটস্স যন্তি পঠমন্তস্স ৰিভত্তিৰিপরিণামং দস্সেতি (তস্সাতি) আদিনা, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘যজ্জপি ‘ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেস্ৰি’ ত্যত্র ছট্ঠীনোচ্চারীযতে, তথাপি ছট্ঠীপসিদ্ধি হোতেৰ, কথং দ্ৰে ইচ্চাদেসনিদ্দেসা আদেসো চ সম্বন্ধীনমপেক্খতে, ‘ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসূ’তি চাত্থনিদ্দেসো, ন চাত্থস্সাদেসেন সম্বন্ধো উপপজ্জতে, তস্মা ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসু যং পদং ৰাক্যং ৰা ৰত্ততে তস্স দ্ৰে ভৰন্তিচ্চেৰং ছট্ঠীযত্থো সক্কা ৰত্তু’’ন্তি, দ্ৰে রূপানি হোন্তীতি দস্সিতং হোতীতি সম্বন্ধো, সদ্দরূপে সঙ্খ্যয্যেতি দুতিযা বহুৰচনন্তং পটিপাদযমানোতি এত্থ পটিপাদনকিরিযায সম্বন্ধেনোপদিট্ঠং, ‘‘ৰাক্যন্তরট্ঠোপি সদ্দো তদঞ্ঞস্মিম্পি সম্বন্ধমুপযাতী’’তি দ্ৰিসদ্দোতি ইদং উপরি ৰাক্যদ্ৰযেপ্যুপযুজ্জতি ‘দ্ৰিসদ্দো ৰুত্তো, দ্ৰিসদ্দো ন সরূপপ্পধানো’তি, অথ সরূপপ্পধানো কস্মা ন ৰুত্তোতি আহ-‘বহুৰচনেন নিদ্দেসা’তি, অথ দ্ৰেতি সামঞ্ঞেন ৰুত্তত্তা পদৰাক্যানং ঠানে দ্ৰিব্বচনং ৰা সিযা, তানেৰা ৰত্তন্তীতি দ্ৰিপ্পযোগো ৰা, তথা সতি ‘যংৰত্ততে তস্সা’তি কস্মা পঠমমেৰ নিস্সায ৰুত্তিযং ৰিৰরণং কতন্তি আহ-‘এৰঞ্চা’তিআদি, ইদানি দ্ৰিপ্পযোগপক্খস্স সদোসত্তা অগহিতভাৰং দস্সেতুমাহ-‘যদাত্ৰি’ ত্যাদি, তুসদ্দো পুব্বস্মা পক্খা ৰিসেসস্স পদস্সকো [ৰিসেসনত্থো (পোত্থকে)], তত্থ হি দ্ৰে [দ্ৰেরূপ (পোত্থকে)] সদ্দরূপান্যাদিসীযন্তে, ইহ তু সোৰ সদ্দো দ্ৰিরাৰত্ততে, আৰুত্তী সঙ্খ্যেয্যাতি এৰং মঞ্ঞতে ‘‘দ্ৰিসদ্দো-যং ‘‘আদসহি সঙ্খ্যা সঙ্খ্যেয্যে ৰত্তন্তে’’তি ৰচনতো সঙ্খ্যেয্যৰচনো, তস্মেহ সঙ্খ্যেয্যং সদ্দরূপং ৰা সিযা আৰুত্তি ৰা, ইচ্চপি নিদ্দেসো তদুভযমপেক্খিয নপুংসকলিঙ্গেন ৰা সিযা ইত্থিলিঙ্গেন ৰা, তত্থ যদা নপুংসকলিঙ্গেন নিদ্দেসো, তদা সদ্দরূপানি সঙ্খ্যেয্যানি ভৰন্তি, যদা তু ইত্থিলিঙ্গেন, তদা সদ্দস্সাৰুত্তী উচ্চারণলক্খণা কিরিযা সঙ্খ্যেযা ভৰন্তি, ততো চেত্থ আৰুত্তীঅপি সঙ্খ্যেযা হোন্তী’’তি, তদা দ্ৰিপ্পযোগো দ্ৰিব্বৰচনন্তি এস পক্খোতি অযমেত্থ ভাৰো’’ যদা দ্ৰে আৰুত্তিযো ৰিধীযন্তে তদা দ্ৰিপ্পযোগো দ্ৰিব্বচনন্তে সোপেক্খো, (অত্র ঠান্যাদেসভাৰো নত্থি) [নতুট্ঠানে দ্ৰিব্বচনপক্খো (পোত্থকে)] আৰুত্তি হি কিরিযা, তস্সা চেহ সদ্দো সাধনং, ন চ কিরিযায সাধনস্স চ ঠান্যাদেসভাৰো উপপজ্জতে, তস্মা যদাৰুত্তী ৰিধীযন্তে, তদা দিপ্পযোগো দ্ৰিব্বচনন্তে-সো পক্খো ভৰতী’’তি, অযম্পি পক্খো পাণিনীযেহি পরিগ্গহীতো, তদযুত্তং দোসদুট্ঠত্তাতি সন্দস্সযমাহ-‘সো পনে’ত্যাদি, তে হি দুতিযম্পি পক্খমব্ভুপগম্ম উপচারমত্ততো ভেদো, ৰত্থুতোত্ৰভেদো ৰাতি পোনোপুঞ্ঞেন তং সাধেন্তি. কথম্পন সদোসত্তং যেনাযং ন গহিতোত্যাহ- ‘তথাহি’চ্চাদি, ণ্যো নসিযাতি ‘‘তস্স ভাৰকম্মেসু ত্ত তা ত্তন ণ্য ণেয্য ণিয ণিযা’’তি (৪-৫৯) ভাৰে ৰিধীযমানো ণ্যো দ্ৰিপ্পযোগপক্খে সদ্দভেদসব্ভাৰা পুন পুনেতি সমুদাযসভাৰতো পুনপুন ভাৰোতি অত্থে পুনপুন সমুদাযতো ন ভৰেয্যাতি অত্থো, ন কেৰলং ণ্যোৰ, অথ খো একপদন্তোগধানং সরানং সরানমাদিভূতস্সুকারস্স ভৰন্তো ওকারোপি ‘‘সরানমাদিস্সা যুৰণ্ণস্সা এও ণানুবন্ধে’’তি (৪-১২৪) ন সিযা, ‘‘মনাদ্যাপাদীনমোমযে চ ‘‘ইতি (৩-৫৯) ওকারো পন পক্খদ্ৰযেপি হোতেৰ… উত্তরপদস্স নিমিত্তভাৰেন গহিতত্তা, পুব্বপক্খেপি হি দ্ৰে সদ্দরূপান্যেৰাদিসীযন্তেতি হোতেৰ পদ ভেদো, ৰক্খতি হি ‘সতীপি অত্তগতে ভেদে’তি. ননু আৰুত্তিধম্মভেদ সদ্দস্সুপচরিতো ভেদো, সরূপতো ত্ৰভেদোৰ, অঞ্ঞথা আৰুত্তিযেৰ ন সিযা, একস্স হি ৰত্থুনো আৰুত্তি হোতিচ্চাহ‘নান্তরেনে’চ্চাদি, অঞ্ঞথেতি উপচরিতো ভেদো ন সভাৰতোতি চে, কারিযম্ভৰতীতি এৰি ন সক্কা ৰত্তুন্তি সম্বন্ধো, সভাৰতো ত্ৰভেদো ৰাতি উপচারাভাৰেন ৰত্থুতো ৰিজ্জমানভেদমৰধারযতি, অঞ্ঞথাতি যদি ভেদো সিযা, আৰুত্তিযেৰ ন সিযাতি এত্থাযমধিপ্পাযো ‘‘যদি সভাৰতোৰ ভেদো ভিন্নস্স পন কথমাৰুত্তি সিযা’’তি, ঠানিসদিসত্তাতি ‘‘ঠানীৰিযাদেসো’’তি পরিভাসমুপলক্খেতি.

কিরিযাযাতিআদীসু সহত্থে ততিযা… কিরিযাদীহি দব্বাদ্যত্থানং ৰত্তু [কত্তু] ব্যাপনিচ্ছাপৰত্তিতো, দেসাদীতি ( ) [(হি) (পোত্থকে)] আদিসদ্দেন কালাৰত্থাদিং সঙ্গণ্হাতি, নানাকারযুত্তমেৰ ভিন্নং নাম হোতীতি আহ-‘অনেকপ্পকারযুত্তে’তি, বহুৰচননিদ্দেসতো ৰুত্তং হোতীতি সম্বন্ধো, তেনাতি যেন বহুৰচননিদ্দেসেন সকিং ব্যাপনিচ্ছা জোতীযতি তেন করণভূতেন হেতুভূতেন ৰা, কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছাযং জাতিআদীনঞ্চ ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তি সম্বন্ধো, তত্থ অযঞ্চ গামো রমণীযো অযঞ্চ গামো রমণীযোতি কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছা, এত্থ কিঞ্চাপি রমণীযগুণেন গামদব্বযোগো অত্থি, তথাপি গামানং গুণেন যোগো, সব্বো গামো রমণীযোতি বাহুল্লেন, নত্থি সাকল্লেন [কমেন (পোত্থকে)] ব্যাপিতুমিট্ঠত্তন্তি সকলব্যাপনিচ্ছাযাভাৰোতি ন দ্ৰিব্বচনং, এৰমুপরি যোজেত্ৰা অত্থো দট্ঠব্বো, সম্পন্নো যৰোতি সম্পন্নগুণেন যৰজাতিযা ব্যাপিতুমিচ্ছা, একত্থা জাতি, অনেকত্থ নিস্সযা ৰিচ্ছা [একত্থাজাতি, একমত্থং ঞাপযিস্সামীতি জাতিসদ্দো পযুজ্জতে অনে কত্থনিস্সযাচ ৰিচ্ছা, অনেকত্থং সঞ্ঞাপযিস্সামীতি ৰিচ্ছাপযুজ্জতে-তি মহাভস্সে], সোভনং ধৰখদিরন্তি সোভনগুণেন ধৰাদিদব্বানং ব্যাপিতুমিচ্ছা, অত্থসদ্দেনেত্থ দব্বাদযো ৰত্তুমিট্ঠাতি আহ-‘দব্বগুণকিরিযালক্খণে’তি, ৰিসদ্দো পনেত্থ ব্যাপনত্থোতি আহ-‘ব্যাপিতুং সম্বন্ধিতু’ন্তি, সাতি ৰিচ্ছা, ৰত্তুধম্মোতি ‘রুক্খংরুক্খ’মিচ্চাদিকং যো ৰদতি, তস্স ৰত্তুনো ধম্মো… ইচ্ছালক্খণস্স ধম্মস্স তপ্পটিবদ্ধত্তা, সদ্দোতি রুক্খমিচ্চাদিকো, তস্স সদ্দস্স যং রূপং অত্ত ভাৰো, তমেৰ পচ্চাসত্যা ‘‘সুতানুমিতেসু সুতসম্বন্ধোৰ বলৰা’’তি ৰিচ্ছা ভিক্খঞ্ঞেসু ৰত্তমানস্স সুতস্সেৰ তস্স রূপস্স পচ্চাসন্নভাৰতো দ্ৰিসঙ্খ্যা যুত্তং দ্ৰিসঙ্খাতায সঙ্খ্যায ‘রুক্খং রুক্খ’মিচ্চেৰং যুত্তং অতিদিসীযতে সুত্তে দ্ৰেইচ্চনেন, দ্ৰিব্বচনস্সেৰ [দ্ৰিব্বচনমেৰ (পোত্থকে)] হি দ্ৰিসঙ্খ্যাযুত্ততা, অথ কতমেকৰচনন্তস্স দ্ৰিব্বচনং, তথাহি সব্বেযেৰেতেত্থ ৰিচ্ছাযং দ্ৰিত্তেহ্যভিধযন্তেতি বহত্তা বহুৰচনং পপ্পোতি, একৰচনন্তু ন সিজ্ঝতি ‘রুক্খং রুক্খং সিঞ্চতী’তি একত্থাভিধানভিন্নসব্বরুক্খপ্পতীতীতি কথমেকৰচনন্তস্স দ্ৰিব্বৰচনন্তী আসঙ্কিযাহ-‘তত্থে’চ্চাদি, অত্থসামত্থিযাতি ‘বহুৰচনন্তপ্পযোগেহি’চ্চাদিনা ৰক্খমাননযেন বহুৰচনন্তপ্পযোগেনেৰ ৰিচ্ছাত্থজোতনতো ন তত্থ দ্ৰীব্বচনং সিযা, ভৰিতব্বঞ্চ দ্ৰিব্বচনে (ন, এ) কৰচনত্তমন্তরেন ন চাত্থি দ্ৰিব্বচনাৰকা সোতি পতীতি বলাৰগতো যো-ত্থো, তস্স অত্থস্স অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং সামত্থিযং অত্থসামত্থিযং, অত্থসামত্থিযা একৰচনন্তস্স দ্ৰীব্বচনন্তি সম্বন্ধা, কিরিযাদিযোগন্তি কিরিযাগুণাদি সম্বন্ধো, মন্ত্ৰাতি ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তীমস্স পুব্বকিরিযাৰচনং, অভিসংহরিত্ৰাতি একতোকত্ৰা. সদ্দস্স তাদিসত্থপচ্চাযকত্তে সামত্থিযং সদ্দসত্তি [সদ্দস্স]. যুগপদাধিকরণতাযং সহৰচনিচ্ছাযং বহুৰচনপ্পৰত্তিযেৰ, ন তত্থ দ্ৰিব্বচনন্তি দস্সেতুমাহ-‘অতোযেৰে’চ্চাদি, অতো যেৰাতি বহুৰচনন্তস্স সদ্দসত্তিযা ৰিচ্ছাজোতনতো দ্ৰিব্বচনাভাৰাযেৰ, এৰমঞ্ঞতে- ‘ইধ পন যোগপজ্জং দুৰিধং সদ্দযোগপজ্জং অত্থযোগপজ্জঞ্চ, তত্থ কিঞ্চি সাত্থকানং সদ্দযোগপজ্জমত্থযোগ পজ্জং ন সম্ভৰতীতি, যুগপদি অধিকরণং ধৰাদি অত্থো যস্স সোধৰখদিরপলাসসদ্দো যুগপদাধিকরণো, তস্স ভাৰো তথা, তস্সঞ্চ সতি, সদ্দযোগপজ্জমন্তরেন ভিন্নত্থানমেকসদ্দৰচনীযান মেকতো পপত্তি অত্থযোগপজ্জং, তং সহৰচনিচ্ছাযন্তি ইমিনা দস্সিতন্তি তস্সং সহৰচনিচ্ছাযঞ্চ সতি, সোভনা ধৰখদিরপলাসা সোভনা রুক্খাতি সোভনগুণযোগেপি বহুৰচনেনেৰ ৰিচ্ছাজোতনতো দ্ৰিব্বচনাভাৰোতি, সোভনং ধৰখদিরন্তি পন সতীপি সদ্দযোগপজ্জে সমাহারত্তা নত্থত্থযোগপজ্জ [নাত্ৰযাগপজ্জ (পোত্থকে)] ন্তি একৰচনন্তত্তা দ্ৰিত্তপ্পসঙ্গেপি সোভনং ধৰখদিরন্তি সদ্দানং সকিং ব্যাপনিচ্ছাযাভাৰা ন দ্ৰিব্বচনন্তি হেট্ঠা ৰুত্তং.

ৰাত্তিককারেন ‘‘আনুপুব্বিযে দ্ৰে ভৰন্তীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১-ৰা) ৰুত্তং, তদাহ-‘আনুপুব্বিযেপি’চ্চাদিনা, অত্থেৰানুপুব্বিযেপি ৰিচ্ছা ততোৰ দ্ৰিত্তন্তি পটিপাদয ‘মানুপুব্বিয’মিচ্চাদিনা ‘অত্থিযেৰেচ্চাদিনো ৰুত্তিৰাক্যস্স ৰিৰরণমাহ. গামজাতিযা তুল্যজাতিযানং দিসা দেসাদিভেদেন ভিন্নানমিৰ গামানং, ন এত্থ ৰিচ্ছা, মূলমগ্গং ৰা হি মুখ্য মেকমেৰ… হেট্ঠুদ্ধভাগন্তরাভাৰেনেকত্তা, যেনুপরিযধো ভাগাপেক্খায কতমূলগ্গব্যপদেসেন ভিন্নজাতিযা মূলগ্গভাগা, তে ভিন্নজাতিযা, ন চ ভিন্নজাতিযানং ৰিচ্ছা হোতি, ন হি গোগোতি ৰুত্তে (ৰাহীক)গতা ৰিচ্ছাৰগম্যতেতি আচরিযজিনিন্দবুদ্ধিনা আনুপুব্বিযে ৰিচ্ছাযাভাৰং পটিপাদিতং, তং ৰিঘটযিতুং ‘যদি হি’চ্চাদিনা যং ৰুত্তিযং ৰুত্তং, তং ৰিপঞ্চিতুমাহ- ‘যথে’চ্চাদি, নসন্নিৰিট্ঠোতি ন পতিট্ঠিতো, নত্থীতি ৰুত্তং হোতি, যস্সূপরিভাগো অত্থি তম্পি মূলন্তি মূল ব্যপদেসস্সাপেক্খা কতত্তমাহ, উভযন্তি মূলমগ্গঞ্চ, তথা অঞ্ঞেপি মূলগ্গভাগাতি ইমিনা মূলগ্গভেদানং হেট্ঠা ৰিয গহণে সতি বহুত্তমাহ, পুব্বকথিতেনাতি ‘রুক্খাদীনং বাহুল্লেনা’তিআদিনা পুব্বে ৰুত্তনযেন, ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘মূলাদীনং বাহুল্লেন থূলাদি গুণযোগম্মন্ত্ৰা সত্তমীৰিভত্তিযুত্তেন মূলাদিসদ্দসহিতেন সব্ব সদ্দেন মূলাদিকমত্থমভিসংহরিত্ৰা সব্বস্মিং মূলে থূলা সব্বস্মিং অগ্গে সুখুমাতি এৰং (ৰত্তুনো) ব্যাপিতুমিচ্ছাযমেকৰচনন্তস্স ৰিচ্ছাযন্ত্ৰেৰ দ্ৰিব্বচন’’ন্তি.

জেট্ঠানং ৰিচ্ছাসম্ভৰে সব্বকনিট্ঠস্স জেট্ঠত্তাভাৰানুপ্পৰেসো ন সিযাতি আনুপুব্বিযমত্তৰচনিচ্ছাযং তেনেৰ দ্ৰিত্তমভিহিতং ‘জেট্ঠং জেট্ঠমনুপ্পৰেসযা’তি তেনেৰাচরিযেন, তদধুনা ৰিঘটীযতি ‘জেট্ঠ’ মিচ্চাদিনা, কনিট্ঠোপি পৰেসীযতীতি কনিট্ঠস্সপি ৰিচ্ছাসম্ভৰমাহ, তত্থ কারণমাহ-‘যথেৰ হি’চ্চাদি, পরস্সাতি মজ্ঝিমস্সাতি এত্থ ৰিসেসনং, কনিট্ঠস্সাপি জেট্ঠব্যপদেসোতি সম্বন্ধো, যথাৰুত্তমেৰ সমত্থেতি ‘ৰত্তিচ্ছানিবন্ধনে হি’চ্চাদিনা, ৰত্তিচ্ছাদিবন্ধনেতি ৰত্তুনো ইচ্ছা নিবন্ধনং কারণমস্সাতি সমাসো, ৰত্থুসভাৰে ৰত্থু তত্থে, অভিনিৰেসো পৰত্তি, নাভিসম্ভুণাতি ন পপ্পোতি.

‘‘সকত্থে ৰধারিযমানে নেকস্মিং দ্ৰে ভৰন্তীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৰা) ৰাত্তিককারেন ৰুত্তং, তদাহ ‘সকত্থে’ইচ্চাদি, অত্থপ্পকারণাদ্যনপেক্খস্স পদস্স অত্থে সকত্থে অৰধারিযমানে এত্তকমেৰেতি গম্মমানে অনেকস্মিং দিয্যমানে দ্ৰিব্বচনমিট্ঠং মতং পাণিনিযানন্তি অত্থো, অযম্পনেসমধিপ্পাযো ‘মাসকং মাসকং ইমম্হা কহাপণা ভৰন্তানং দ্ৰিন্নং দেহী ত্যত্র দ্ৰে এৰ মাসা দাতুমিচ্ছিতা, কহাপণং নাম–

চত্তারো ৰিহযো গুঞ্জা, দ্ৰেগুঞ্জা মাসকো ভৰে;

দ্ৰে অক্খাৰ মাসকাপঞ্চ,ক্খানং ধরণমট্ঠকংতি.

ৰুত্তৰিধিনানেকমাসকসমুদাযো, তত্থ ন সব্বে কহাপণ সম্বন্ধিনো মাসা দানকিরিযায ব্যাপিতা, দ্ৰেযেৰাতি নেত্থত্থ ৰিচ্ছাতি যথাৰুত্তৰত্তব্বেন দ্ৰিব্বচন’’ন্তি, তং দস্সেত্ৰাতি তং দ্ৰিব্বচনোদাহরণং দস্সেত্ৰা, পটিপাদযিতুং ৰিচ্ছাযমেৰ দ্ৰিত্তং দস্সেতুং… মাসকং মাসকমিচ্চাদোত্ৰযমধিপ্পাযো-‘‘দেহীতি দানকিরিযায মাস্স ব্যাপিতুমিট্ঠাতি ৰিচ্ছাযমেৰেত্থ দ্ৰিব্বচনং, তথাহ্যতো দ্ৰিরুত্তা ৰিচ্ছাৰ গম্যতে’’তি, সদ্দন্তরতোচ্চাদিকং কিমাসঙ্কিয ৰুত্তন্তি আহ‘দেহী’তিআদি, অৰধারণে পতীযমানেতি কহাপণসম্বন্ধিনি বহুম্হি মাসকসমুদাযে মাসকদ্ৰযনিচ্ছযে ৰিঞ্ঞাযমানে সতি, অৰিসেসেন সামঞ্ঞেন মাসানং দেহীতি দানকিরিযায ব্যাপনা ভাৰাতি সম্বন্ধো, সদ্দন্তরতোচ্চাদিনো সাধিপ্পাযমত্থমভিধাতুমারভতে ‘পদেনে’চ্চাদি, এত্থ পদেনাতি মাসকমিচ্চনেন পদেন, ইমম্হা কহাপণাতি ইদমেত্থ সদ্দন্তরং, কতাভিসঙ্খরণস্সাতি মাসকং মাসকমিচ্চেৰং নিপ্ফাদিতস্স, সদ্দন্তরতোতি ইমিনা পদন্তরযোগো গহিতোতি আহ-‘পদন্তরেন যোগতো’তি অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘দ্ৰিত্তকরণকালে সদ্দন্তরৰচনীযস্সত্থস্সানপেক্খিতত্তা মাসকংমাসকন্তি অৰিসেসেন মাসকৰিচ্ছাযং দ্ৰিত্তং, তদনু পন ইমম্হা কহাপণাতিসদ্দন্তরসম্বন্ধে সতি যদি কহাপণসম্বন্ধ্য ন ৰসেসমাসকৰিচ্ছা পরিগ্গয্হতি তদা ইমস্স কহাপণস্সাতি ছট্ঠিযা ভৰিতব্বং, ইমম্হা কহাপণাতি পন অৰধিপঞ্চমীনিদ্দেসতো কহাপণতো দ্ৰযমেৰ গহেত্ৰা ভৰন্তানং দ্ৰিন্নং দেহীতি ইমম্হা কহাপণাতি সদ্দন্তরতোৰধারণং গম্যতে’’তি.

‘‘পুব্বপঠমানমত্থাতিসযৰচনিচ্ছাযং দ্ৰে ভৰন্তীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৰা) ৰুত্তং, তদাহ-‘পুব্বপঠমানং মিচ্চাদি, পুব্বপঠমানং পুব্বপঠম সদ্দানং অত্থাতিসযো যো অত্থস্স পকংসো, তস্স ৰচনিচ্ছাযং, সব্বপঠমভাৰসঙ্খাত অত্থাতিসযমত্তাৰ ৰচনিচ্ছাতি ন এত্থ ৰিচ্ছাতি তেসমধিপ্পাযো, ৰিকসনকিরিযায পাককিরিযাযাতি ৰুত্তেপি ৰিকাসকরণকিরিযায পাককরণকিরিযাযাতি অত্থসম্ভৰতো ‘পুব্বং পুব্বং পুপ্ফ’ন্তি ত্যাদো, পুব্বং পুব্বং ৰিকসনং করোন্তি, পঠমং পঠমং ৰচনং করোন্তীতি কিরিযাৰিসেসনৰসেন অত্থো দট্ঠব্বো, পুব্বাতি মতা পঠমাভিমতাতি ইমিনা পুব্বপঠমভাৰেনাভিমতানং বহুত্ত ব্যাপনেন ৰিচ্ছাসব্ভাৰে কারণমাহ.

‘‘ডতর ডতমানং সমসম্পধারণাযমিত্থীনিগদে ভাৰে দ্ৰে ভৰন্তীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৰা) ৰুত্তং, এত্থ ইত্থিলিঙ্গসদ্দো ইত্থিলিঙ্গযোগা ইত্থীতি ৰুত্তো, নিগদ্যতেনেনেতি নিগদো, ইত্থী নিগদো যস্স সো ইত্থিনিগদোভাৰো, তস্মিং ইত্থীনিগদে ভাৰে, তদাহ-রতররত মন্তান’মিচ্চাদি, ইত্থিলিঙ্গেতি ইত্থিলিঙ্গং যস্স সো ইত্থিলিঙ্গোভাৰো, তস্মিং ইত্থিলিঙ্গে ভাৰে ৰত্তমানানং রতররতমন্তানং দ্ৰিব্বচনমভিমতন্তি সম্বন্ধো, কস্মিং ৰিসযেতি আহ-‘সমসম্পধারণ ৰিসযে’তি, সমেন অড্ঢতাদিনা গুণেন ইমে উভো অড্ঢা ইত্ৰেৰং রূপা সম্পধারণা নিরূপনা অৰবোধো সমসম্পধারণা, সাএৰ ৰিসযো, তস্মিং সতি, অড্ঢতায বহুৰিধত্তাভাৰা কিরিযাদিযো গাভাৰা চ নত্থেত্থ ৰিচ্ছাতি তেসমধিপ্পাযো, পুচ্ছিযমানাতি ইমিনা ইমে উভো’ ইচ্চাদীনং পুচ্ছাৰাক্যতং দস্সেতি.

পরব্যৰহারেনাহ-‘আখ্যাতাদীনং ৰিসযত্ত’ন্তি, ইমিনা আখ্যাতাদীনমেৰ কিরিযাজোতকপদভাৰেন পোনোপুঞ্ঞসঙ্খাতকিরিযা ধম্মস্স ধনসমেৰ ৰিসযত্তং দীপেতি, অতিসযৰিসিট্ঠন্তি ইমিনা পপচতিসদ্দেপকারো পকংসত্থ জোতকো উপসগ্গোতি দস্সেতি, হিৰিধিম্হীতি’লূ-চ্ছেদনে’ইচ্চস্মা ৰিধিম্হি হিপ্পচ্চযো ‘‘পঞ্হপত্তনাৰিধীসু’’তি (৬-৯) ইমিনা সুত্তেনাতি অত্থো, ওস্সাতি ‘‘যুৰণ্ণানমেওপচ্চযে’’তি (৫-৮২) ওকারস্স, ‘পুব্বেক-কত্তুকান’’ (৫-৬২) মিচ্চেৰাতি এৰকারেন পরেসমিৰাযমপ্যাভিক্খঞ্ঞে পচ্চযো চে ৰিধীযতে, তদা পপচতিইচ্চত্র ৰিয আভিক্খঞ্ঞে ৰিধীযমানেন পচ্চযেনেৰ আভিক্খঞ্ঞত্থস্স পকাসিতত্তা ন দ্ৰিব্বচনেন ভৰিতব্বন্তি দস্সেতি, যদা তু ভুসং পুনপ্পুনং পচতীতি ৰচনিচ্ছা তদাপি পপচতীতি ভৰত্যেৰ.

ইহ ইমস্মিং উদাহরণে, আভিক্খঞ্ঞে ইচ্চেৰাতি ইমিনা অনুকরণমত্তমেৰেতং নত্থেত্থাভিক্খঞ্ঞন্তি পাণিনিযা সুত্তন্তরেন দ্ৰিত্তম্পটিপাদেন্তি, নত্থেত্থ তাদিসেন ৰচনেন পযোজনং, আভিক্খঞ্ঞেযেৰ দ্ৰিব্বচনন্তি দস্সেতি, এৰমঞ্ঞতে ‘‘পটইচ্চেতমনুকরণং ভৰন কিরিযম্পতি ৰত্ততীতি [ভৰনকিরিযামতী ৰুত্তীতি (পোত্থকে)] কিরিযাধম্মং পোনোপুঞ্ঞমেত্থ অত্থেৰা’’তি, তেনেৰ ৰক্খতি-‘পটপটা ভৰতীতি আভিক্খঞ্ঞে দ্ৰিব্বচন’ন্তি, অনিতিস্মিন্তি ইতিসদ্দে অৰিজ্জমানে, রাপ্পচ্চযোতি পঠমং দ্ৰিত্তে কতে পচ্ছা রাপ্পচ্চযো, রাপ্পচ্চযমকত্ৰাপি পকারন্তরেন সাধেতুমাহ- ‘অথৰা’ ইচ্চাদি, দীঘো নিচ্চন্তি পঠমং দ্ৰিত্তে পটপটকরোতীতি ঠিতে নিচ্চং দীঘো, পটপটা করোতীতি এত্থ নিপ্ফত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি পটপটাযতীতি এত্থ দস্সেতুং পটপটাযতীতিআদি আরদ্ধং.